← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Büyük Kaya Sıvacısı · Sitta tephronota

Hızlı Tanı

Büyük Kaya Sıvacısının üst tarafı gri, yüzünün alt bölümüyle boğazı ve göğsü beyaz, karnı açık kum rengindedir. Gagadan geçen koyu göz şeridi açık yüzle güçlü bir karşıtlık oluşturur. Alt tarafın tamamının koyu kızıl olması beklenmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Kaya Sıvacısına göre başı daha iri, gagası daha kalın görünür. Ancak bu benzer türle arasındaki fark coğrafyaya göre değişebilir; uzak bir kuşun yalnız büyüklüğünü kestirmek yeterli değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Gaga kalınlığından tek başına erkek veya dişi kararı vermeyin. İran’ın Zagros Dağları’nda 2011–2012’de incelenen 49 Büyük Kaya Sıvacısında gaga biçimi bakımından belirgin bir eşey farkı bulunmadı. Gençlerle erişkinleri arazide güvenle ayıracak türe özgü tüy ayrıntısı bu incelemede doğrulanamadı.

Uçuşta Görünüm

Uçan bireye kesin ad vermekte acele etmeyin. İki kaya sıvacısı aynı çevreyi kullanabildiği için, kuş konduğunda baş ve gaga oranını da görmek daha sağlam bir değerlendirme sağlar.

Ses ve Davranış

Shirihai ve Svensson’un karşılaştırmalı rehberinde sesi Kaya Sıvacısından genellikle daha pes, güçlü ve çeşitli olarak anlatılır. Bazı sert uyarı çağrılarıysa birbirinden güvenle ayrılamaz; her kısa çağrıyı kesin tür işareti saymamak gerekir.

Karıştırılabilecek Türler

Asıl benzeri Kaya Sıvacısı Sitta neumayer’dır. İki türün örtüştüğü bölgelerde Büyük Kaya Sıvacısının siyah göz şeridi gözün arkasında genişler; Kaya Sıvacısında çoğunlukla daralır. Örtüşme bölgesi dışındaki kuşlar çok daha benzer görünebilir. Maske, baş ve gaga birlikte değerlendirilmelidir.

Dünya Yayılışı

Yayılışı Türkiye’nin doğusu ve güney Kafkasya’dan İran ile Irak’a, daha doğuda Orta Asya ve Pakistan’a uzanır. AviList v2025b dört alt tür tanır. Aday alt tür Türkmenistan’ın doğusundan Pamirler, Afganistan ve Pakistan’a yayılır. iranica ise güney Türkmenistan ile Özbekistan’ın Kızılkum bölgesindedir.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’deki iki alt türün yayılışı aynı değildir: güncel taksonomi listesi obscura’yı kuzeydoğuya, dresseri’yi en güneydoğuya yerleştirir. Ülkenin batısındaki her kaya sıvacısını Büyük Kaya Sıvacısı kabul etmek bu dağılımla bağdaşmaz.

Göç Yolculuğu

Oiseaux.net’in derlenmiş hareket sınıflamasında yerleşik ve yükselti değiştirebilen bir türdür. Bu genel sınıflama Türkiye’deki her kuş için ölçülmüş bir kış hareketi veya sabit göç yolu göstermez; böyle bir ülke güzergâhı doğrulanmadı.

Üreme Alanı

Kayalık dağlar, vadiler ve güneşin yere ulaşabildiği seyrek ağaçlı alanlar yaşam ortamındadır. Yalnız tamamen çıplak uçurumlara bağlı değildir; açık dağ ormanlarında da yuvalayabilir.

Yuva Yeri

Kayadaki boşluğa çamurdan kapalı bir yuva yapar; terk edilmiş ağaçkakan oyuğunun girişini de çamurla daraltabilir. Güneybatı İran’da 2016–2017’de izlenen 27 kuluçkada üç–yedi yumurta vardı; en sık altı yumurta görüldü. Bu bölgesel sayı Türkiye’nin her yuvasına genellenmez. Kuluçka ve ilk uçuş süreleri bu taramada güvenilir biçimde doğrulanamadı. Yuva girişine yaklaşılmamalı veya çamur duvarına dokunulmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

İran’ın Fars bölgesinde Nisan 2013’te iki türün beslendiği 100 noktada çevre ölçüldü; her tür için 50 nokta incelendi. Büyük Kaya Sıvacısı alçak bitkili, çakıllı-taşlı zeminler, yamaç etekleri ve vadi tabanlarıyla daha çok ilişkiliydi. Bu, 100 ayrı kuşun izlendiği anlamına gelmez; aynı bölgedeki beslenme noktalarının karşılaştırmasıdır.

Ne Yer?

İran’ın Zagros Dağları’nda Mayıs–Temmuz 2011 ve 2012’de toplanan 49 Büyük Kaya Sıvacısının sindirim kanalı incelendi. Kınkanatlı böcekler, yarımkanatlı böcekler ve çekirgeler öne çıktı; bitkisel besinler de bulundu. Bu örneklem kış beslenmesini veya Türkiye’deki bütün toplulukları temsil etmez.

Nasıl Avlanır?

İran’daki aynı 2011–2012 çalışmasının saha gözlemlerinde, tohumların kayadaki küçük oyuklara yerleştirilip gagayla dövülerek açıldığı görüldü. Laboratuvarda ölçülen tohum kırma direnci ise yavaşça uygulanan basınca dayanıyordu; bu ölçüm kuşun gaga darbesinin doğrudan kuvvet ölçümü değildi.

Yalnız Kayada Değil

Güneybatı İran’da Yasuc yakınındaki 400 hektarlık alanda, 2015–2017 ilkbaharlarında ulaşılabilen 45 yuva ölçüldü. Bunların 28’i ağaç oyuklarındaydı. Diğer 17 yuva, 15 kaya yuvası ile bir ev ve bir köprü duvarındaki yuvalardan oluşuyordu. Dolayısıyla “kaya sıvacısı yalnız kayaya yuva yapar” düşüncesi doğru değildir. Ulaşılamayan yuvalar ölçülmediği için bu dağılım, Türkiye’deki yuvaların yer seçimi oranı sayılmaz.

Başarı Nasıl Ölçüldü?

Güneybatı İran’daki 2016–2017 araştırmasında, kayalardaki 11 kuluçka ile eski ağaçkakan oyuklarındaki 16 kuluçka karşılaştırıldı. Kaya yuvalarından daha çok yavru uçtu. Ancak yumurtadan çıkma başarısı, yumurtalardan kaçının yavru verdiğini; üreme başarısı, kaçının uçan yavruya dönüştüğünü anlatıyordu. En az bir yavru uçurabilen yuvaların payı ise üçüncü bir ölçüttü. Bu ölçüler aynı şey değildir; sonuçlar yuva yerinin tek başına başarı farkına neden olduğunu kanıtlamaz.

Farkın Nedeni Ayrıca Araştırılır

İran’da 2012–2013’te yapılan beden yapısı çalışmasında 52 Büyük Kaya Sıvacısı ve 25 Kaya Sıvacısı ölçüldü. Büyük Kaya Sıvacısının iki türün bir arada yaşadığı bölgedeki kuşlarıyla, kuzeydoğu İran’da tek başına bulunduğu bölgedeki kuşları da karşılaştırıldı. Gaga, kanat ve bacakların bazı ölçüleri farklıydı. Araştırmacılar bunu rekabetin azaltılmasıyla ilişkilendirdi; ancak genetik temelin ayrıca araştırılması gerektiğini belirtti. Gözlenen fark, evrimsel nedenin deneyle kanıtlandığı anlamına gelmez.