Hızlı Tanı
Çıkrıkçın (Spatula querquedula; Garganey), küçük bir yüzey ördeğidir. Üreme giysili erkekte kahverengi baş üzerinde enseye uzanan uzun beyaz kaş dikkat çeker. Tepe koyu, yer yer siyaha yakın görünebilir. Açık gri yanlar ile bunların üzerinde geriye uzanan uzun omuz tüyleri görünümü tamamlar.
Genel Görünüm ve Duruş
Boynu ince, başı uzunca ve yassıcadır. Gaga, özellikle erkekte, görece uzun ve geniştir. Bu oranlar, Çamurcunla yan yana görüldüğünde yardımcıdır; iki dişinin benzer boyda olabileceği de unutulmaz.
Üreme erkeğinin göğsü kahverengi üzerine koyu çizgili, yanları ince dalgalı desenlerle gridir. Karın beyazdır. Uzun omuz tüylerinde gri, koyu yeşil, siyah ve beyaz çizgiler bulunur. Kuyruğu gri-kahverengidir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişi çoğunlukla kahverengidir; koyu tüy merkezleri açık kenarlarla çevrilir. Açık kaşın altında koyu göz çizgisi, gaga dibinde açık bir leke vardır. Erkekte koyu olan gaga, dişide gri veya yeşilimsi gri ve benekli olabilir. Bu yüzden bütün Çıkrıkçınlarda tek renk siyah gaga beklenmez.
Genç kuş dişiye benzer; alt tarafı daha ince çizgili ve benekli olabilir. Sonbaharda kahverengi görünen her birey dişi değildir; erkekler de üreme giysisinin belirgin desenlerini kaybetmiş olabilir.
Yaş ve eşey için hazırlanmış uzman kılavuzu, dişilerin küçük bir bölümünün kanat tüyleri incelense bile güvenle yaşlandırılamadığını belirtir. Bu, kuş eldeyken uygulanacak ayrıntılı bir kılavuzdur; uzaktaki yüz deseni her bireyin yaşını ve eşeyini kesinleştirmez.
Uçuşta Görünüm
Üstten bakıldığında erişkin erkeğin ön kanadındaki örtü tüyleri açık mavi-gri görünür. Kanadın arka bölümündeki parlak alan, beyaz sınırları olan kanat aynasıdır. Ayna yaş ve eşeye göre metalik yeşilden kahverengiye değişebilir; dişi ve gençte erkeğin tekdüze açık mavi ön kanadı aranmaz.
Kanadın altı, üst yüzün mavi-gri ve yeşil alanlarının kopyası değildir. Üreme erkeğine alttan bakıldığında ön bölüm, baş, boyun ve göğüs koyu; arkadaki geniş beyaz örtü alanları daha açık görünür. Ön ve arka arasındaki bu karşıtlık, üst kanat deseninden ayrı değerlendirilir.
Ses ve Davranış
Erkeğin sesi kuru bir çıngırak veya tıkırtıyı andırır. Dişi daha zayıf bir vaklama çıkarır.
Kur yapan erkek başını geriye atıp tepesini sırtına yaklaştırır, gagasını yukarı yöneltir ve kuru sesini çıkarır. Böylece uzun beyaz kaşı da belirginleşir. Birkaç erkek aynı yerde kur yapabilir.
Karıştırılabilecek Türler
Çamurcun (Anas crecca; Green-winged Teal) ile özellikle dişiler karışır. Buradaki karşılaştırma Avrasya görünümü içindir: Çıkrıkçının yüzü daha belirgin çizgilidir ve Çamurcunda kuyruğun alt yanını sınırlayan uzun açık çizgi onda bulunmaz. Dişiler benzer boyda olabildiğinden yalnız iriliğe dayanılmaz.
Kaşıkgaga (Spatula clypeata; Northern Shoveler) dişisinde de kahverengi desenler ve açık mavi kanat örtüleri olabilir. Fakat gagası çok iri, uçta belirgin genişlemiş kaşık biçimindedir. Üreme erkeğinin yeşil başı, beyaz göğsü ve kızıl yanları da Çıkrıkçının beyaz kaşlı kahverengi başından ayrılır.
Dünya Yayılışı
Çıkrıkçın Avrupa ve Asya’nın kuzey kutup kuşağı dışındaki geniş bölümünde ürer. Üreme alanları sulak alanların dağılımına bağlıdır. Kışını başlıca Sahra altı Afrika, Hindistan ve Güneydoğu Asya’da geçirir; doğuda kışlama alanları Endonezya’ya kadar uzanır. Güncel AviList onu alt türlere ayrılmayan tek tür olarak tanır. Eski yayınlardaki Anas querquedula, bugünkü Spatula querquedula ile aynı türün önceki cins adıdır.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’de ürediği bilinir. BirdLife International’ın 2021 Avrupa ekinde, Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 100–1.000 çiftlik uzman tahmini yer alır. Yöntem, çok sınırlı veriyle uzman değerlendirmesi olarak açıklanır; kısa ve uzun dönem eğilimleri ise bilinmemektedir. Bu geniş ve eski aralık güncel sayım değildir, tek bir gölün çift sayısı olarak da kullanılamaz.
Göç Yolculuğu
Avrupa halkalama verilerini özetleyen EURING/CMS atlasında sonbahar hareketlerinin temmuz–ağustosta başladığı, Avrupa geçidinin ağustos–eylülde belirginleştiği anlatılır. İlkbaharda doğu ve güneydoğu Avrupa’daki mart–nisan kayıtları öne çıkar; bu dağılım, ilkbahar ve sonbaharda kısmen farklı yollar izlendiğini düşündürür. Bunlar Avrupa ölçeğindeki halkalı kuş bağlantılarıdır. Türkiye’de görülen işaretsiz bir bireye bu veriden sabit ülke dizisi atanamaz.
Üreme Alanı
Üreme alanları, açık çayırlıkların içindeki sığ tatlı su gölleri, bataklıklar ve su basmış otlaklardır. Yüzen ve kıyıdan yükselen bitkiler bulunur; fakat her tarafı çok yüksek ve sık bitkilerle kapanmış su yüzeyi aynı uygunlukta değildir. AEWA’nın 2022 uzman özeti, açık sığlıklarla bitki örtüsünün birlikte bulunduğu alanları anlatır.
Yuva Yeri
Dişi yuvayı yerde, yoğun otların içinde sığ bir çukur olarak kurar; ot, yaprak ve tüylerle döşer. BTO’nun Avrupa kuşları kaynaklarına dayanan uzman özetinde tipik yumurta sayısı 8–9, dişinin yürüttüğü kuluçka 21–23 gündür. İnce yavru tüyleriyle kaplı ve hareketli çıkan yavrular kısa sürede yuvadan ayrılır; uçabilme 35–40 günde gelişir. Bu değerler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş ortalamalar değildir. Yuva örtüsü açılarak kontrol edilmez.
Günlük Alan Kullanımı
Kışlama alanlarında daha büyük tatlı veya acı su gölleri, kıyı lagünleri ve taşkın düzlükleri de kullanılır. AEWA’nın 2022 değerlendirmesi, Sahel’de kışlayan kuşların gündüz açık suda dinlenip gece ayrı beslenme alanlarına gidebildiğini belirtir. Aynı su birikintisinde gündüz az beslenmeleri, o alanın yalnızca geçici ve önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Ne Yer?
Su bitkilerinin tohumlarını, yeşil parçalarını, kök ve yumrularını yer. Solucanlar, küçük kabuklular, yumuşakçalar, su böcekleri ve larvaları da besinleridir. Besinlerin payı, mevsim ve yaşadığı bölgeyle değişir; bütün yıl yalnız bitki veya yalnız hayvansal besin yediği söylenmez.
Nasıl Avlanır?
Yüzerken su yüzeyinden küçük besinleri toplar veya başını suya sokar. Sığlıkta ön tarafını aşağı eğip kuyruğunu yukarı kaldırarak da beslenebilir. Besin arama yalnız gündüzle sınırlı değildir; sessiz alanlarda gündüz, başka zamanlarda gece beslenebilir.
Konaklama Yalnız Yağ Depolamak Değildir
Güney Fransa’nın Camargue bölgesindeki eski halkalama verilerini inceleyen araştırmada, 1954–1966 döneminden yeniden yakalanmış 316 erkek ve 56 dişi değerlendirilmiştir. Her kuşun ilk ve son yakalamadaki ağırlık farkı karşılaştırılmış; ortalamada çok az değişim bulunmuştur. Veriler, burada duran her Çıkrıkçının hızla yağ depoladığı varsayımını desteklememiştir. Sonuç bu yakalanmış örnekleme aittir; Türkiye’deki bir sürünün de aynı durumda olduğu söylenemez.
Aynı Camargue çalışmasında yazarlar dinlenmenin önemli bir konaklama nedeni olabileceğini düşünür; bunu bütün bireylerde kanıtlanmış amaç olarak sunmaz. Kuşlar pirinçle yemlenmiş tuzaklarda yakalanmıştır. Ayrıca yakalamalar arasında geçen zaman, bireyin bölgedeki tam kalış süresi değildir. Örnekleme yöntemi bilinmeden bir ağırlık değişimini türün bütün göç stratejisine dönüştürmek yanıltır.
Bir Besin Çalışmasının Ölçtüğü
Senegal Deltası’nda 1973–1977 arasında elde edilen 182 kuşun sindirim sistemi içeriğini inceleyen, 1981 tarihli araştırmada tohumlar baskındır. Nilüfer ve yabani ot tohumları önemli yer tutar. Ancak çalışmadaki ağırlık yüzdeleri, tanınabilen kuru bitkisel kalıntılardan hesaplanmış; hayvansal avlar bu hesaba katılmamıştır. Bu yüzdeler bütün besinin aynı ölçüyle tartılmış dağılımı değildir.
Pirinç Yemek ve Ürüne Zarar
Aynı 1973–1977 Senegal Deltası araştırması, örneklerin bütün kuş topluluğunun besin kullanımını eksiksiz temsil etmediğini de açıklar. Kuşlar her yerde ve her saatte eşit biçimde örneklenmemiştir. Ayrıca midede pirinç bulunması, ürüne zarar verildiğini tek başına göstermez: araştırmacı, Çıkrıkçınların yediği az miktardaki kültür pirincinin çoğunlukla hasat sonrası yerde kalmış taneler olduğunu belirtir.
