← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Dağ Cılıbıtı · Eudromias morinellus

Hızlı Tanı

Dağ Cılıbıtı (Eudromias morinellus; İngilizce Eurasian Dotterel), üreme giysisinde geniş beyaz kaşı ve göğsünü kesen dar beyaz çizgiyle tanınan bir kıyı kuşudur. Kaş çizgileri ensede birleşir. Kahverengi göğsün altında kestane renkli alan, karnın ortasında siyahlık, kuyruk altında beyazlık bulunur. Sarı bacaklar ve koyu gaga görünümü tamamlar. Eski kaynaklardaki Charadrius morinellus adı aynı türün önceki cins yerleşimidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Yuvarlak gövdesine göre kanatları kısa görünür; gövdenin dolgunluğu uçarken de dikkati çekebilir. Oiseaux.net, kısa gaga ve açık sarımsı bacakları benzer yağmurcunlarla karşılaştırmada önemli yapılar arasında sayar. Kuşun yalnız kestane rengine bakmak yerine baş çizgileri, göğüs deseni ve gövde oranlarını birlikte görmek, özellikle renklerin soluklaştığı giysilerde daha yararlıdır.

RSPB’nin tanı hesabı erişkinin gri-kahverengi üst tarafını, koyu tepeye karşı açık boğazını ve göz üstü çizgisini vurgular. Koyu başla açık yüz arasındaki karşıtlık, kuşun küçük baş desenini uzaktan bile düzenli bir bütün gibi gösterebilir. İlkbahar göçünde geleneksel dinlenme noktalarında gruplar halinde görülebilmesi de bu hesabın anlattığı davranışlardandır; aynı açıklıktaki kuşların hepsi aynı eşeyde olmak zorunda değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi, üreme giysisinde genellikle daha canlı renklidir. Blasco-Zumeta ile Heinze’nin tanı rehberi, iki eşeyin deseninin benzer olduğunu, farkın özellikle renklerin gücünde görüldüğünü belirtir. Genç kuşlarla üreme dışı erişkinler ise bu görünüşten eşeylendirilemez. Böylece çok parlak bir üreme dişisiyle sonbaharda soluklaşmış bir erişkini, değişmeyen tek bir renk kalıbıyla değerlendirmek doğru olmaz.

Üreme dışı erişkinde üst tüylerin açık kahverengi kenarları belirginleşir; göğüs soluk gri-kahverengi, karın beyazdır ve beyaz göğüs çizgisi daha silik görünür. Nicole Bouglouan’ın hesabında gençlerin üst tarafı daha koyu kahverengi, tüy kenarları daha parlak açık renkli anlatılır. Gençte boyunla göğüs tarçın tonlu ve kahverengi beneklidir. Bu yaş ve mevsim değişimi, sonbaharda siyah karın arayarak türü gözden kaçırmamak için önemlidir.

Uçuşta Görünüm

Kanatta belirgin beyaz bir şerit bulunmaz; göğüsteki beyaz çizgi, kanat açıldığında oluşan bir kanat bandı değildir. Blasco-Zumeta ile Heinze’nin rehberi bu ayrımı açıkça korur. Uçan kuşta kanat altı genel olarak soluk gri görünür; Nicole Bouglouan dıştaki uçuş tüyünün açık renkli sapının da görülebildiğini belirtir. Tek bir açık tüy sapıyla kanadı boydan boya kesen geniş beyaz şerit aynı işaret değildir.

Güney Norveç’te dört yıl izlenen renk halkalı toplulukta dişiler, ilk yumurta kümeleri tamamlandıktan sonra gösteri uçuşlarına başlamıştır. Bu dönem temmuzun ikinci haftasına kadar sürmüş ve topluluğun yumurtlama döneminin büyük bölümünü kapsamıştır. Kålås ile Byrkjedal, uçuşların yeni eş aramayla ilişkili olabileceğini ve dişinin aynı mevsimde art arda farklı erkeklerle eşleşmesinin bu toplulukta yaygın olduğunu ileri sürer.

Ses ve Davranış

Genellikle sessizdir. Nicole Bouglouan’ın hesabında havalanırken yumuşak, titrek bir “pyurr” veya “keerr” çağrısı; gösteri uçuşunda ise yinelenen “pvit-pvit-pvit” dizisi tarif edilir. Alarmda daha çınlayan ve art arda gelen bir ses dizisi duyulur. Bu heceler yaklaşık yazımlardır; kuşun havalanma çağrısı ile gösteri sırasında çıkardığı sesi birbirinden ayırarak dinlemek yararlıdır.

Rusya’nın Putorana Platosu’nda 2018’deki gözlemler, dişilerin yalnız havada değil yerde de hareketli gösteriler yapabildiğini belgeledi. Bir grupta kuşlar başlarını alçaltıp sırtlarını kabartıyor, kuyruklarını açarak tehdit duruşları sergiliyor ve zaman zaman birbirlerine saldırıyordu. Bu davranış, sessizce beslenen göç grubunun görünümünden oldukça farklıdır; anlatılan örnek belirli bir üreme alanına ve döneme aittir.

Yuva, yere açılan sığ bir çukurun çevreden toplanan az miktarda bitkiyle döşenmesiyle oluşur. BTO’nun Britanya tür hesabında tipik yumurta sayısı üç, kaydedilen aralık 1–4’tür. Erkek kuluçkası için tipik süre 24–28 gün, yavrunun uçuş gelişimi için 25–30 gün verilir. Yavrular tüylü ve hareketli çıkar; bu, yumurtadan çıkar çıkmaz uçabildikleri anlamına gelmez. Erkek bakımı belirgindir, ancak dişinin de katıldığı yuvalar bilimsel olarak belgelenmiştir.

Karıştırılabilecek Türler

Altın Yağmurcun (Pluvialis apricaria; İngilizce European Golden Plover), her mevsimde üst tarafındaki altın sarısı ve siyah beneklerle dikkat çeker. Yazın altı siyah, kışın daha açık olabilir; bacakları yeşilimsi gridir. Uçuşta kanat altı ve kanadın gövdeyle birleştiği bölüm beyazdır. Dağ Cılıbıtının üreme giysisindeki ince beyaz göğüs çizgisi, kestane alt tarafı ve geniş kaşı farklı bir desen oluşturur. Özellikle iki türün de soluk göründüğü dönemde sırt benekleri ve bacaklar birlikte karşılaştırılır.

Doğu Cılıbıtının (Anarhynchus asiaticus; İngilizce Caspian Plover) üreme erkeğinde kızıl renk göğüstedir; alttan siyah bir sınırla çevrilir ve karın beyaz kalır. Dişinin kızıl göğsü daha soluk olabilir, altındaki siyah bant da bulunmayabilir. Dağ Cılıbıtının üreme giysisinde ise beyaz göğüs çizgisinin altında kestane renkli alan ve karın ortasında siyahlık görülür. İkisinde de açık kaş bulunabildiği için, yalnız baş çizgisini görmek bu karşılaştırmayı çözmez.

Dünya Yayılışı

Üreme alanları kuzey Britanya ve İskandinavya’dan Sibirya, Çukotka ve batı Alaska’ya uzanan tundra ile bazı yüksek dağlık bölgelerde parçalıdır. Daha güneyde Pirenelerden Moğolistan’ın dağlık kesimlerine kadar yerel üreme alanları bulunur. AviList v2025b türü alt türlere ayırmaz; kış yayılışını İber Yarımadası ve Kuzey Afrika’dan Arabistan ve Irak’a uzatır. Üreme alanı kuzeyde ve dağlık kesimlerde, kış alanı ise daha güneydeki bölgelerde yoğunlaşır.

Türkiye'deki Durumu

OSME’nin Ocak 2025 bölge listesi, Türkiye’yi türün göç sırasında bulunduğu ülkeler arasında verir. Aynı türün yakın bölgedeki kayıtlarında kuzey İran göç geçişi, Huzistan’ın kurak ovaları ise kışlama alanı olarak belirtilir. Böylece Anadolu’daki geçiş ile güneydeki kış alanları birbirinden ayrılır. Türkiye’de açık bir tarlaya konan kuşu görmek, o tarlada yuvaladığını göstermez; göçte dinlenen bir grup da aynı açık zeminleri kullanabilir.

Göç Yolculuğu

Avrupa hareket atlası, Güney Fransa’nın Crau bölgesinde GPS ile izlenen gençlerin sonbaharda kıyıyı dolanmak yerine Akdeniz’i güneye doğru aşıp Cezayir veya Fas’a gittiğini anlatır. Bazıları İspanya’nın Murcia bölgesinde de durmuştur. Halkalama yeniden buluşları ise İskoçya, İskandinavya ve Alplerden gelen bütün kuşların bağlantılarını ayrı ayrı çözmeye yetmez. Bu gerçek izler, Türkiye’de görülen her bireye aynı ülke sırasını veya kilometreyi atamak için kullanılamaz.

Üreme Alanı

Üreme döneminde ağaçsız, açık tundra ve dağlık alanları kullanır. Taşlı zemin, çok kısa bitkiler, yosun ve liken yamaları önemlidir. Rusya’nın Putorana Platosunda 1988–2018 gözlemlerini birleştiren araştırma özellikle kuru, taşlı ve seyrek otlu dağ tundrasını öne çıkarır. Kuşlar yalnız en yüksek doruklarda toplanmaz; bu platoda dağ kuşağının farklı yükseltilerini kullanır.

Yuva Yeri

Yuvanın çevresi, uzun bitkilerin örttüğü kapalı bir yerden çok açık görüş sağlayan kısa bitkili zemindir. Norveç’in Varangerfjell platolarında 2002–2010 boyunca bulunan yuvalar, kuru düz teraslarda veya hafif eğimli yamaçlardaydı. Bu saha çalışmasında yuvalar dorukta veya zirve sırtında bulunmadı. Türün “dağ kuşu” olması, her yerel topluluğun yuvayı en yüksek noktaya koyduğu anlamına gelmez.

Günlük Alan Kullanımı

Göç sırasında tarla ve bozkır gibi açık alanlarda dinlenir; kışın Kuzey Afrika ve Orta Doğu’nun taşlı düzlüklerini kullanır. Naturalis, geçişte sürülmüş tarlalar, fundalıklar ve açık kıyı düzlüklerini de sayar. Yazın tundrada üreyen bir kuşun sonbaharda alçak bir tarım alanında görülmesi bu nedenle şaşırtıcı değildir. Açık zeminde kısa koşularla ilerleyen grubu, önüne geçmeden ve dinlenme alanını daraltmadan izlemek mümkündür.

Ne Yer?

Besinlerinin büyük bölümünü böcekler ve başka küçük omurgasızlar oluşturur. Oiseaux.net küçük kınkanatlıları ve sinekleri, ayrıca örümcek, solucan ve küçük salyangozları sayar; az miktarda bitkisel besin de alabilir. Bu çeşitlilik, avını yalnız sudan çıkaran bir kıyı kuşu olmadığını gösterir. Taşlı yüzeylerde ve kısa bitkiler arasında bulduğu canlılar önemlidir; besin aramak için sürekli su kenarında bulunması gerekmez.

Nasıl Avlanır?

Besin ararken kısa bir koşunun ardından aniden durur; sonra gördüğü küçük avı almak için öne eğilir. Oiseaux.net bu koş-dur-topla düzenini, özellikle taşlı zeminden ve bitkiler arasından av seçmesiyle birlikte anlatır. Beslenme çoğunlukla gün doğumu çevresinde ve gece de sürer; kuş yuva bölgesinden bir miktar uzaklaşabilir. Duruşları, boşlukta beklemekten çok yüzeyi inceleyip ardından küçük avı seçtiği besin arama dizisinin parçasıdır.

Dişinin Bakım Katkısı

Norveç’in kuzeyindeki Varangerfjell’de 2002–2010 arasında izlenen 24 yuvanın 18’inde dişinin de kuluçkaya katıldığı görüldü. Kalan altı yuva, dişi katkısını dışlayacak kadar uzun izlenememişti. Kuşlar renk halkalı değildi; eşey görünüş ve bazı çiftlerde eşleşme davranışıyla değerlendirildi. Bu düzensiz saha örneklemi, bütün tür için bir yüzde vermez; fakat “kuluçkaya her zaman yalnız erkek yatar” anlatımının eksik olduğunu doğrudan gösterir.

Erişkin ve Yavrunun Besin Seçimi

1993’te yayımlanan İskoçya araştırması, üç üreme alanındaki erişkin ve yavruların beslenmesini dışkı örnekleriyle incelemiştir. Toplam 234 dışkı örneğinde 2.324 av parçası tanımlanmıştır. Kınkanatlılar, testere arıları ve Tipula montana adlı uzun bacaklı sineğin erişkinleriyle larvaları önemli besinlerdi. Sonuçlar hem yaşa hem mevsime bağlı besin seçimi farkları göstermiştir. Yavrunun menüsünü erişkininkiyle bütünüyle aynı saymak bu bulguyu gözden kaçırır.

Kar Henüz Kalkmadan

Güney Norveç’te dört yıl izlenen topluluktaki kuşlar, mayıs ortasında çiftler halinde üreme alanına gelmiştir. Mayıs sonu–haziran başında yuva yerlerine dağıldıklarında zeminin yaklaşık yüzde 75’i hâlâ karla kaplıydı; birkaç gün sonra yumurtlama başlamıştır. 1984 yayınının özeti, topluluktaki yumurtlama döneminin bir buçuk aya kadar uzadığını bildirir. Kardan bütünüyle arınmış bir yaz manzarası, bu yerel üreme başlangıcının koşulu değildi.

Kuluçka Süresi Nasıl Belirlendi?

Rusya’nın Putorana Platosunda 2018’de bulunan beş yuvanın tamamında üçer yumurta vardı. Kuluçka, yumurtanın suda duruşuna göre gelişim aşamasını kestiren yüzdürme yöntemiyle yaklaşık 24 gün olarak hesaplandı; yuvalar arasında 1–2 gün fark vardı. Bu, yumurtanın bırakılışından çıkışına kadar her anı izlenmiş doğrudan bir süre ölçümü değildir. Aynı çalışmada bir yuvanın video kaydında, en küçük yavru ısıtılırken büyük kardeşlerinin çevrede dolaşıp yeniden erkeğin altına döndüğü de görülmüştür.