← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Dağ İncirkuşu · Anthus spinoletta

Hızlı Tanı

Dağ İncirkuşu (Anthus spinoletta; İngilizce Water Pipit), koyu bacaklı, sivri gagalı bir incirkuşudur. Avrupa üreme giysisinde gri baş, belirgin açık kaş ve pembemsi göğüs dikkat çeker. Kış giysisi daha kahverengi ve çizgilidir. Koyu bacaklarla beyaz dış kuyruk tüyleri, değişen gövde renkleri yanında izlenecek önemli işaretlerdir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gagası uzun, düz ve sivridir. Kapalı kanatta koyu tüylerin açık uçları iki çizgi oluşturur; bunlardan biri daha siliktir. Bacaklar iyi ışıkta koyu kırmızımsı kahverengi seçilebilir. Üreme giysisindeki siyah gaganın yerini kışın alt bölümünde sarılık bulunan bir gaga alır.

Türkiye ve Kafkasya çevresinde üreyen coutellii biçimini, Avrupa’daki spinoletta biçiminin her ayrıntısıyla aynı düşünmemek gerekir. David Callahan’ın uzman anlatımı coutellii için daha sıcak pembe göğüs, daha belirgin üst taraf karşıtlığı ve alt tarafta daha silik, yayvan çizgiler bildirir. Bu yüzden gri başlı, pembe göğüslü Avrupa kuşu bütün bireyler için değişmez bir renk şablonu değildir. AviList v2025b bu biçimleri ayrı türler değil, aynı türün alttürleri olarak tutar.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişi birbirine çok benzer. Blasco-Zumeta ile Heinze’nin Avrupa kuşlarına yönelik rehberinde erkeğin baş ve ense yanları daha gri, dişininki daha kahverengi anlatılır; buna karşın yalnız giysi rengiyle eşey ayırmanın güvenilir olmadığı özellikle belirtilir. Arazide kahverengimsi başlı bir kuşa hemen dişi denmemelidir. Yaş ve mevsimle değişen tüyleri de aynı değerlendirmeye katmak gerekir.

Genç kuşun göğsünde çizgiler bulunur. İlk kışta eski ve yeni kanat tüyleri bir arada kalabildiğinden, yan yana duran tüylerin rengi ve aşınması farklı görünebilir. Rehber yaş ayrımında bu yenilenme sınırlarını kullanır. Bu ayrıntılar yakından uzman incelemesi içindir; kuşu yakalamaya çalışmak için bir gerekçe değildir. Yetişkinin kış giysisindeki çizgili göğüs de gençlik işaretiyle karıştırılmamalıdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hızlı ve hafif dalgalıdır; kalkışta kuvvetli kanat vuruşları görülür. Kuyruğun en dış çift tüyünün dışa bakan bölümü beyazdır; yanındaki çiftte beyazlık uca sınırlıdır. Bu beyaz alanlar kuş havalanırken veya kuyruk açılırken seçilebilir.

Callahan, gösteri yapan kuşun sığ kanat vuruşlarıyla yükseldiğini, alanı üzerinde dönüp süzülebildiğini ve kanatlarla kuyruğunu açarak alçaldığını anlatır. Ötüş yere konduktan sonra da bir bitki üzerinde sürebilir. Böylece şarkı söyleyen kuşu yalnız gökyüzünde aramak yeterli olmaz: kaya ve bitki üstündeki duraklamalar da davranışın bir parçası olabilir.

Ses ve Davranış

Çağrısı ince, kısa ve uzaktan kolay kaçırılabilen bir sestir. Naturalis hesabı bunu tiz bir “ziit” benzetmesiyle verir; şarkı uçuş sırasında hızlanan diziler ve sonda daha akıcı bölümler içerir. Yazın çift veya aile grubu, kışın gevşek topluluklar halinde görülebilir. Kışın bir arada beslenen kuşlar, aynı yerde topluca yuva yapan bir koloni anlamına gelmez.

Dişinin kuluçkada otururken beslenmek için yuvadan ayrılması doğal davranışının bir parçasıdır. Rauter ve Reyer’in İsviçre Alpleri’ndeki iki üreme dönemini ele alan araştırmasında, hava soğuduğunda bu ayrılışların süresi kısaldı. Besinin az olduğu koşullarda ise dişi daha sık besin aramaya çıktı ve daha uzak yerlere uçtu. Bir yuvanın kısa süre boş görünmesi, bu nedenle hemen terk edildiği şeklinde yorumlanmamalıdır.

R. G. Bijlsma, 30 Ekim 2022’de Hollanda’nın Drenthe bölgesinde göçteki tek bir genç kuşu çamurlu bir su kıyısında izledi. Kuş kısa yürüyüşleri bir iki saniyelik duruşlarla bölüyor, ara sıra çevresini daha uzun süre tarıyor ve aynı küçük kesimde tekrar dolaşıyordu. Gözlem 391 saniye sürdü; bazı avları alışı, kuşun başı ters yöndeyken görülemedi. Bu tek bireylik kayıt, yerde besin ararken nasıl durup bakabildiğini somut olarak gösterir.

Dişi, yerde bitki örtüsüyle saklanan çanak biçimli yuvayı kurar. BTO tür özeti tipik 4–5 yumurta, daha geniş olarak 2–6 yumurtalık kümeler bildirir. Kuluçkayı dişi yapar ve verilen tipik süre 14–15 gündür. Yavrular 15–16 gün kadar yuvada kalır. Bu süreleri Türkiye’de yeni ölçülmüş değerler gibi düşünmemek gerekir; türün kaynakta bildirilen üreme bilgileridir.

Karıştırılabilecek Türler

Çayır İncirkuşu (Anthus pratensis; İngilizce Meadow Pipit) genellikle daha belirgin çizgili sırt ve alt taraf, daha silik açık kaş ve çoğunlukla pembe ya da pembemsi açık bacaklarla ayrılır. Göğüsteki koyu çizgiler yanlarda da belirgin sürer. Yeni giyside üst tarafın açık-koyu uzunlamasına çizgileri kuvvetlidir; tüyler aşındığında bu karşıtlık azalabilir. Dağ İncirkuşunun kış giysisinde daha sade sırtı, belirgin kaşı ve koyu bacakları birlikte karşılaştırılır.

BTO’nun 2024–2025 kış sayısındaki saha anlatımı, İngiltere’deki Stanwell ve Staines Moor alanlarında Dağ İncirkuşlarının Çayır İncirkuşlarıyla gevşek karışık gruplar oluşturduğunu bildirir. Aynı alandaki bütün küçük kahverengi kuşları tek tür sanmak bu yüzden yanıltır. Grup içindeki kuşlar ayrı ayrı incelenmeli; kaş, bacak rengi ve göğüs çizgileri her bireyde yeniden görülmelidir.

Kızıl Gerdanlı İncirkuşu (Anthus cervinus; İngilizce Red-throated Pipit) üreme erkeğinde baş yanları, boğaz ve göğsün üst bölümündeki tuğla kızılıyla dikkat çeker. Dişinin bu bölgeleri daha pembe ve göğsü çizgili olabilir. Kızıl renk göstermeyen genç ve dişi tiplerinde sırtın çok kuvvetli siyah-açık uzunlamasına deseni önem kazanır. Dağ İncirkuşunun daha sade üst tarafıyla bu desen karşılaştırılır; yalnız göğüste sıcak bir renk görmek iki kuşu aynı tür yapmaz.

Dünya Yayılışı

Avrupa ile Asya’nın dağ sistemlerinde parçalı bir yayılışı vardır. AviList v2025b, spinoletta alttürünü İber Yarımadası’ndan Balkanlar ve kuzeybatı Türkiye’ye uzanan Orta ve Güneybatı Avrupa dağlarına yerleştirir. Coutellii doğu Türkiye, Kafkasya, kuzey İran ve Türkmenistan’da; blakistoni ise kuzeydoğu Afganistan’dan Transbaykal ve Nan Şan dağlarına kadar bulunur. Bunlar listede aynı Dağ İncirkuşu türünün üç alttürüdür.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen toplulukları bulunur; göç ve kış dönemlerinde de görülür. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi ülke için 2002–2012 dönemine ait 20.000–60.000 çift tahmini verir; veriyi yetersiz, kısa ve uzun dönem eğilimlerini bilinmiyor olarak niteler. Bu aralık güncel bir ulusal sayım değildir. OSME’nin bölgesel listesi de Türkiye’nin dağlarında üreyen coutellii kuşlarını ve Avrupa Türkiye’sinden geçen spinoletta biçimini ayrı bağlamlarda belirtir. Hatay’da 2007–2013 gözlemlerini inceleyen İngilizce bilimsel çalışma da Dağ İncirkuşunu bölgenin bilinen kış ziyaretçileri arasında sayar.

Göç Yolculuğu

Sonbaharda yüksek üreme alanlarından daha alçak kış alanlarına geçebilir; bütün topluluklar aynı yönde hareket etmez. Avrupa halkalama atlasında Alpler ve Orta Avrupa’da işaretlenen spinoletta kuşlarının Fransa, İberya veya İtalya’ya uzanan farklı kış bağlantıları yer alır. Çekya’dan eylülde geçen kuşların güneye ve güneybatıya, Yunanistan ile İspanya arasındaki alanlara hareketleri de bildirilir. Bunlar Avrupa kayıtlarıdır; Türkiye’deki her bireye ait kesin rota olarak çizilemez.

Üreme Alanı

Üreme ortamı, dağların ağaç sınırı üzerindeki açık çayırlar ve taşlı, nemli otluklardır. Küçük akarsular, kayalar ve alçak bitki örtüsü aynı alanda bir araya gelebilir. Naturalis, kar sınırının üstündeki uygun açık kesimlerin de kullanılabildiğini belirtir. Yuva çevresindeki otlukla besin aranan alan tek bir düz yüzey olmak zorunda değildir; kaya ve ıslak çayır parçaları yan yana bulunabilir.

Yuva Yeri

Yuva ot kümesi, küçük çalı ya da koruyucu kaya yanında saklanabilir. Çanak ot, ince sap ve yosun içerir; içi kılla döşenebilir. Oiseaux.net hesabında, yavrular henüz yeniyken onları ısıtan dişiye erkeğin besin getirdiği, daha sonra iki ebeveynin de yavru beslediği anlatılır. Yuvayı görmek için bitki örtüsünü aralamak veya ebeveyni tekrar tekrar havalandırmak yerine uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın ıslak çayırlar, su kanalları ve sazlık çevreleri önem kazanabilir. Wrocław’da 2004–2005 kışındaki araştırmada, ılık atık suyla beslenen çayırlarda, hendeklerde ve çökeltme havuzlarında kuşlar sayıldı. Yağışla çayırlardaki, kar örtüsüyle havuzlardaki sayıların ilişkisi farklıydı. Bu yerel örnek, kış alanının yalnız bir su yüzeyi değil, besin alınabilen çamurlu ve açık kenarlarla birlikte kullanıldığını gösterir.

Ne Yer?

Başlıca besinleri küçük omurgasızlardır: böcekler ve larvaları, örümcekler, solucanlar, küçük yumuşakçalar ve su kabukluları alınabilir. Meyve ve tohum da tüketir. Kışın kullandığı ıslak ortamlarda sucul böcek larvaları gibi avlar besin listesine eklenir. Mevsimle değişen yaşam alanı, karşılaştığı besinlerin de değişmesine yol açar.

Nasıl Avlanır?

Besini yerde yürüyerek veya kısa koşularla toplar. Sığ suya girebilir, bitki parçaları ve küçük taşları çevirerek alttakilere ulaşabilir. Havalanan küçük bir av için kısa ve dik bir sıçrama uçuşu da yapabilir. Naturalis’in anlattığı bu yöntemler, onu yalnız çimen üstünden görünür böcek toplayan bir kuş gibi düşünmenin yetersiz olduğunu gösterir.

İsviçre’nin Dischma Vadisi’ndeki 1990–1992 araştırmasında, yavru besleyen kuşların kullandığı beslenme yerleri hem savundukları alanın içinde hem dışında haritalanmıştır. Yazarlar, yuva çevresindeki alanla kuşların gerçekten besin topladığı yerleri ayrı değerlendirmiştir. Sonuçlar, yavruya besin sağlanan ortamı anlamak için yalnız yuvanın hemen çevresine bakmanın yeterli olmadığını gösterir.

Besine Erişmek ve Üreme

İsviçre’nin Dischma Vadisi’nde 1990–1992 araştırması, besin aranan alanların yapısıyla üreme sonuçlarını karşılaştırdı. Çayır bitkilerinin daha fazla yer kapladığı beslenme alanları daha erken üreme ve daha çok yuvadan ayrılan yavruyla ilişkiliydi. Yırtıcı saldırısı veya kar yüzünden yavru kaybeden yuvalar, besinle yavru sayısı arasındaki bu analize alınmamıştı. Araştırmanın gösterdiği, bütün kayıp nedenlerini açıklayan tek bir besin etkisi değil, belirli koşullardaki ilişkidir.

Yuva Yerini Seçmek

Avusturya’nın Ötztal bölgesindeki Obergurgl’da 1983–1989 arasında yapılan yuva araştırmasında dişilerin, uygun yuva boşluklarını üç-dört hafta boyunca araştırdığı bildirilmiştir. İncelenen yuvalar, zeminin içine iyice gömülmüş korunaklı yapılardı; basit bir açık çukurdan çok küçük bir oyuğu andırıyordu. Böhm ve Landmann’ın 1995’te yayımladığı özgün özet, bu yerlerin savrulan kar ve yağmurdan, hâkim rüzgârdan ve aşırı güneşlenmeden korunduğunu anlatır. Bu, o dağlık çalışma alanına ait bulgudur.

Aynı Kış Alanına Yeniden Dönmek

BTO’da yayımlanan renkli halka projesi anlatımında, Staines Moor, Lytchett Bay ve Lakenheath çevresindeki doğrulanmış yeniden gözlemler, işaretleme yerinde veya yakınındaydı. Lytchett Bay’de Kasım 2020’de halkalanan bir erkek Aralık 2023’e kadar otuzdan çok kez yeniden görüldü. Bu kayıtlar bazı bireylerin aynı kış alanıyla bağını gösterebilir; bütün kuşların hiç yer değiştirmediği anlamına gelmez.

Bol Av ile Yenilen Av Aynı Şey Değildir

Polonya’nın Wrocław kentindeki 2003–2004 ile 2008–2009 arasındaki kış dönemlerinden toplanan 422 dışkı örneğinde böcekler, bitki parçaları ve küçük taşlar saptandı. Araştırma, çevrede çok bol bulunan sinek larvalarının mutlaka ana besin olacağı beklentisini doğrulamadı; erişkin böcekler de önemliydi. Böylece bir yerde hangi avın bol olduğunu saymakla kuşun gerçekte ne yediğini incelemek aynı şey değildir.