Hızlı Tanı
Doğu Kirazkuşu (Emberiza buchanani; İngilizce Grey-necked Bunting veya Gray-necked Bunting), ince yapılı ve görece uzun gagalı bir kirazkuşudur. Gri başındaki açık göz halkası, açık renkli bıyık alanı ve devetüyünden pas kızılına değişen alt tarafı dikkat çeker. Kurak, taşlık yamaçlarda ve açık düzlüklerde görülür. Baş, gövde ve kanat desenini birlikte görmek, benzer kirazkuşlarından ayrılmasını kolaylaştırır.
Genel Görünüm ve Duruş
Ermenistan saha rehberinde erişkinler, mavi-gri başlı ve soluk kahverengimsi-turuncu alt taraflı olarak anlatılır; göğüste daha açık renkli beneklenmeler bulunur. Bu görünüm, başın altında kesintisiz ve koyu bir göğüs bandından farklıdır. Açık renkli göz çevresi, sarımsı boğaz ve bıyık alanıyla birlikte yüzün ayrıntılarını ortaya çıkarır.
Taze sonbahar giysisinde alt taraf tüylerinin gri-beyaz kenarları sıcak rengi örtebilir; bu yüzden üreme giysisindeki kadar canlı görünmeyebilir. Sırt gri-kahverengi ve silik çizgili, omuzların kestane tonu daha belirgindir. Kapalı kanadın iç tarafındaki uzun uçuş tüylerinin kenarları bulanık koyu kahverengidir. Kirazkuşu ve Kızıl Kirazkuşundaki gibi keskin, basamaklı kenar deseni yerine daha belirsiz bir sınır görülür.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi birbirine çok benzer. Erkek genellikle daha canlı renkli ve daha gri başlıdır; dişinin omuzları daha az kızıl, göğsü daha soluk olabilir. Dişide tepe ve ensedeki çizgiler daha belirgindir. İlk yıl kuşlarında yalnız tüy rengine bakarak güvenilir eşey ayrımı yapmak güçtür.
Gençlerin sırtında çizgiler bulunabilir. Kızıl Kirazkuşunun gençleriyle karşılaştırmada, daha gri-kahverengi sağrı ve daha açık karın sonu ile kuyruk altı yararlıdır. Sırt çizgileri daha zayıf, uçuş tüyleri daha soluk; kapalı kanattaki uzun iç tüylerin kenar deseni daha belirsizdir. Erişkin erkeğin canlı baş ve göğüs renkleri genç kuş için beklenmez.
Ermenistan saha rehberi, bu ülkedeki cerrutii topluluğunun gençlerini kahverengi-gri, üst tarafı ince çizgili olarak anlatır. Bıyık alanı ve boğaz beyazımsıdır; erişkinlerdeki sarımsı yüz tonları genç kuşta beklenmez.
Yeni çıkmış yavrular bakıma muhtaçtır; üzerlerinde bol, uzun gri hav tüyleri bulunur. Ağız içi turuncuya çalan pembe, gaga kenarları soluk sarıdır. İki ebeveyn de yavruları besler. Harrison ve Castell’in rehberi, gençlerin uçmaya başladıktan sonra 7–8 gün daha erişkinlerin yanında kaldığını belirtir; bu süre yumurtadan çıkıştan uçuşa kadar geçen gün sayısı değildir.
Uçuşta Görünüm
Kuyruk koyu kahverengidir ve uçta hafif yuvarlak görünür. Dıştaki iki çift kuyruk tüyünde beyaz alanlar bulunur; kuyruk açıldığında bu açıklıklar seçilebilir. Beyaz kenarlar tek başına ayırıcı değildir, çünkü yakın kirazkuşlarında da görülür.
Ses ve Davranış
Şarkısı ince, tiz notalardan oluşan kısa bir dizidir; yükselen bölümün sonu cızırtılı duyulabilir. Oiseaux.net ötüşü, aralarında hemen hiç duraklama bulunmayan iki parçalı bir yapı olarak tarif eder; ikinci parça daha kısadır. Aynı uzman hesabı Moğolistan kuşlarının farklı bir şarkı biçimi de verebildiğini belirtir. Çağrı “tsip” ya da “çep” gibi yazılabilir.
Ermenistan saha rehberi, kuşların su içmek ve yıkanmak için kaynaklara uçtuğunu kaydeder. Kurak ve taşlık yamaçlarda yaşayan tür, bu nedenle su başında da görülebilir.
Harrison ve Castell’in üreme rehberine göre dişi, yerde saklı duran gevşek bir çanak yuva yapar. Kuru bitki sapları ve otlar kullanılır, iç bölüm ince ot, kıl ve yünle döşenir. Genellikle 5 yumurta bildirilir; bunlar beyazımsı, soluk mavi ya da devetüyü zemin üzerinde koyu çizgi ve lekeler taşır. Yumurtalar birer günlük aralıklarla bırakılır ve dişi kuluçkaya yatar. Ancak bu kaynakta kuluçkanın kaç gün sürdüğü verilmez; güvenilir bir gün sayısı doğrulanamamıştır.
Karıştırılabilecek Türler
Kirazkuşunun (Emberiza hortulana; İngilizce Ortolan Bunting) erişkin erkeğinde baş ve üst göğüs yeşilimsi gri, boğaz ve bıyık alanı sarıdır. Doğu Kirazkuşunun açık boğazının altında böyle belirgin bir gri göğüs bandı görülmez. Kirazkuşunun ilk kış giysisindeki belirgin sırt ve sağrı çizgileri, geniş açık kanat şeritleri ve kapalı kanadın uzun iç tüylerinde basamak oluşturan kenarlar da önemlidir. Açık göz halkası iki türde de bulunduğu için, yalnız bu halkayı görmek ayrım sağlamaz.
Kızıl Kirazkuşunun (Emberiza caesia; İngilizce Cretzschmar’s Bunting) erişkin erkeğinde mavi-gri başa karşılık boğaz, gaga ile göz arasındaki alan ve bıyık bölgesi tarçın kızılıdır. Bu desen Doğu Kirazkuşunun açık boğazından ayrılır. Kızıl Kirazkuşunun dişisi daha soluktur; boyun ile sırt arasındaki karşıtlık zayıflar ve boğazın alt bölümünde koyu çizgiler bulunabilir. Soluk kuşlarda başın gri olmasından çok, boğazın rengi ve bütün yüz deseni değerlendirilir.
Dünya Yayılışı
Üreme alanları doğu Türkiye ve Güney Kafkasya’dan İran, Afganistan ve Orta Asya boyunca Kazakistan, Altay çevresi, Moğolistan ve kuzeybatı Çin’e uzanır. Bu alanlar kesintisiz bir kuşak oluşturmaz; uygun taşlık ve kurak parçalar arasında dağılışı bölünür. Kışı başlıca güneydoğu Pakistan ile batı ve orta Hindistan’da geçirir. AviList v2025b üç alt tür tanır; Türkiye’nin doğusundaki topluluk cerrutii kapsamında değerlendirilir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de yerel bir yaz kuşudur. OSME’nin bölgesel uzman listesi, cerrutii topluluğunu doğu-orta ve güneydoğu Anadolu’nun dağlık alanlarında üreyen kuş olarak verir. Ülke, türün geniş Asya yayılışının batı bölümündedir. Doğu Anadolu’daki bazı yerlerde Kirazkuşuyla aynı çevrede bulunabilir; 2016 tarihli araştırmada aktarılan doğu Türkiye gözlemleri bu örtüşmeyi belgeler. Dağlık bir bölgede bulunması, her uygun yamaçta aynı bollukta ürediği anlamına gelmez.
Göç Yolculuğu
Göçmen bir türdür; kuşların büyük bölümü kışı Hindistan’da geçirir. Kazakistan uzman hesabında ilkbahar gelişi nisan başı ile mayıs başı arasında, Çokpak Geçidi’ndeki son geçişler mayıs ortası ve sonuna kadar verilir. Güney Kazakistan’da sonbahar geçişi ağustos ortasından eylül ortasına uzanan, genellikle 10–20 kuşluk gruplarla anlatılır. Bunlar Kazakistan’a ait gözlem tarihleridir; Türkiye’de aynı günlere bağlanmış bir göç takvimi göstermez.
Üreme Alanı
Üreme alanları kurak ve kayalıktır; dağ yamaçları, boğazlar ve yüksek düzlüklerdeki ot kümeleri ile seyrek yabani bitkiler kullanılır. BirdLife hesabına göre ağaçlık kesimlerden kaçınır, fakat kesintili çalılık örtüsüne dayanabilir. Kazakistan uzman hesabı da seyrek kısa ot ve çalı taşıyan kayalık yamaçları, bazen suya yakın yerleri anlatır; bu ülkede kullanılan alanlar 2.000–2.700 metreye kadar çıkabilir.
Yuva Yeri
Yuva, ot veya bir kayanın sağladığı siperin altında gizlenir. Harrison ve Castell, yuvanın dayandığı arka bölümün ince, öndeki serbest kenarın ise kalın ve sağlam olabildiğini belirtir. Böylece gevşek görünümlü çanak, arkasındaki doğal desteğe yaslanır. Yuva aramak için kayaların altı ve ot kümeleri açılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Kazakistan’da göç sırasındaki kuşlar bahçelere, tarlalara ve uzun otlu kesimlere de girer. Üreme dönemi dışındaki bu alan kullanımı, türü yalnız çıplak kayaların üzerinde aramanın yetersiz kalacağını gösterir. Yolculuk sırasında kullanılan otlu ve işlenmiş alanlar, kayalık üreme yamaçlarına eklenir.
Ne Yer?
Besinini çoğunlukla yerde arar. Oiseaux.net’in uzman hesabı, üreme dönemindeki erişkinlerde omurgasızların öne çıktığını; sonbahardan sonraki üreme dönemine kadar tohum, tomurcuk ve bitki sürgünlerinin daha önemli hale geldiğini anlatır. Çekirgeler, ağustos böceklerinin genç evreleri, kınkanatlı böcekler, emici ağız yapılı böcekler ve küçük salyangozlar anılan hayvansal besinlerdir. Yavrular da böceklerle beslenir.
Nasıl Avlanır?
Yerde beslenmenin belgelenmiş bir örneği Nepal’den gelir. Inskipp ve arkadaşlarının 2020’de yayımlanan incelemesi, 20 Nisan 2010’da Şuklafanta Milli Parkı kenarında fotoğraflanan bir kuşu anlatır. Anish Timsina ve Dheeraj Chaudhary’nin bu kaydında kuş, seyrek çalılar arasındaki açık zeminde beslenmektedir. Bu bir besin içeriği araştırması değildir; yediği bitkinin ya da avın türü bildirilmez, fakat besin aradığı yüzey açıkça tarif edilir.
Aynı Alanda İki Tür
Doğu Kirazkuşu ile Kirazkuşu her yerde ayrı yaşamaz. Jiguet ve arkadaşlarının 2016 çalışması, Guy Kirwan’ın 1993’te doğu Türkiye’de yaptığı birer kilometrelik yürüyüş sayımlarını aktarır. Uygun yaşam alanı taşıyan dört alçak kesimin dördünde Doğu Kirazkuşu, yalnız birinde Kirazkuşu kaydedilmiştir. Bu, iki türün bazı yerlerde birlikte görülebildiğini gösteren yerel bir örnektir.
Fotoğrafla Düzeltilen Tanı
Hindistan’ın Maharaştra eyaletindeki Kaçore Tepesi’nde 28 Eylül 2023’te fotoğraflanan bir Kirazkuşu, başlangıçta dişi ya da genç Doğu Kirazkuşu sanılmıştır. Vishal Shingade’nin 2024’te yayımlanan gözlem notunda kuşun yanında Doğu Kirazkuşu bulunduğu da anlatılır. Daha güçlü sırt ve tepe çizgileri, yeşilimsi baş tonu ve kapalı kanat tüylerindeki kenar biçimi incelenmiş; fotoğraflar başka uzmanlara da gösterilerek tanı düzeltilmiştir.
Ülkelerin Farklı Veri Durumu
BirdLife’ın 2021 Avrupa Kırmızı Listesi ekinde, Türkiye’nin 2013–2019 üreme topluluğu için bir tahmin verilir; dayanak yöntemi ise veri yetersiz olarak işaretlenmiştir. Türkiye’nin kısa ve uzun dönem eğilimleri de bilinmiyor olarak kaydedilir. Aynı belgede Ermenistan’ın 2007–2018 kısa dönem eğilimi azalıştır. Bu farklılık, ülkeler için eldeki verinin aynı güçte olmadığını gösterir; Ermenistan’daki eğilim Türkiye’ye aktarılmaz.
Akrabalığın DNA ile Araştırılması
2008 tarihli bir genetik araştırmada, Kazakistan’da göç sırasında örneklenen neobscura alt türünden bir Doğu Kirazkuşunun DNA’sı da kullanılmıştır. Hücre çekirdeğindeki ve enerji üreten bölümlerindeki iki DNA bölgesinin birlikte değerlendirilmesi, türü Kirazkuşu ve Kızıl Kirazkuşuyla yakın akraba bir gruba yerleştirmiştir. Yalnız çekirdek DNA’sıyla yapılan çözümlemede yerleşim farklı ve zayıf desteklidir. Kazakistan’daki tek örnek, Türkiye’deki cerrutii topluluğunun ayrıca incelenmesiyle aynı şey değildir.
