← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Gri Doğan · Falco concolor

Hızlı Tanı

Gri Doğan, ince yapısı, çok uzun sivri kanatları ve erişkinde büyük ölçüde düz mavi-gri tüyleriyle seçilir. Kanatlar kapalıyken uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu geçebilir. Yalnız gri renk tanı sağlamaz; uzun kanatların oranı, kuyruk biçimi ve yaşa bağlı desen birlikte incelenir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin gözü koyu, gaga dibindeki çıplak bölge, göz çevresi ve ayakları sarıdır. Mavi-gri gaganın ucu koyulaşır. Baş ve gövde gri görünürken dış uçuş tüyleri daha koyudur. Güçlü güneş ışığında açık mavi-gri, kötü ışıkta daha koyu bir kuş izlenimi verebilir.

Kuyruğun ortasındaki iki tüy ötekilerden biraz uzun olduğunda kapalı kuyruk ucu sivri görünebilir. Bu özellik yalnız Gri Doğana özgü değildir; bazen Delice Doğanda da görülür. Konan kuşta kanat ucunun kuyrukla ilişkisi, havadaki kuşta kanat ile kuyruk oranı ayrıca kontrol edilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişi aynı gri genel görünümü taşır. CMS’nin uzman derlemesi dişiyi ortalama daha iri, biraz daha koyu ve üst taraftaki açık-koyu farkı daha az belirgin anlatır. Bunlar örtüşen özelliklerdir; tek kuşun ışığı değişen fotoğrafından güvenilir biçimde erkek veya dişi seçilmez.

Genç kuşun üst tarafı isli gri-kahverengi, örtü tüylerinin kenarları pas rengi açıklıktadır. Alt tarafı krem-kızıl zemin üzerinde koyu benek ve çizgiler taşır. Koyu başlık ve bıyık, daha açık boğaz ile alt yanaklardan ayrılır. Uçuş ve kuyruk tüylerinde açık bantlar bulunabilir; çıplak bölgeler erişkindeki kadar parlak sarı değildir.

Gri gövde ile daha genç görünümlü baş veya kuyruk tüyleri aynı kuşta bulunabilir. CMS derlemesi, kışlama alanından dönen gençlerin yeni gri gövde tüyleri yanında eski baş ve bantlı kuyruk tüylerini koruyabildiğini açıklar.

Uçuşta Görünüm

Erişkinde üstten görünüşte kanadın dış bölümündeki uzun uçuş tüyleri ve bunların örtüleri koyu gri-siyahtır; iç bölümün uçuş tüyleri daha gri kalabilir. CMS derlemesinin tablosunda alt kanat örtüleri açık gri, uçuş tüylerinin alt yüzü gümüş gri tarif edilir. Üst ve alt yüz aynı renkmiş gibi anlatılmaz.

Uçuşta genç kuşun alt kanadındaki koyu uç ve arka kenar, daha açık iç alanlardan ayrılabilir. Kuyruk altındaki ince bantlar uç bölüme kadar sürmeyebilir. Bu küçük ayrıntılar, hızla geçen veya yalnız karanlık silüet olarak görülen kuşta seçilemeyebilir; görünmeyen deseni varmış gibi tamamlamak yerine belirsizlik korunur.

Ses ve Davranış

Üreme dışında sessiz olabilir. Fransız uzman hesabı çağrılarını başka doğanlarınkine benzer ve özgün olmayan sesler olarak anlatır.

Havadaki avları hızlı ve çevik uçuşla izler. Peregrine Fund’ın uzman hesabı, bazen birkaç kuşun aynı göçmen kuşu birlikte kovaladığını belirtir.

Karıştırılabilecek Türler

Koyu görünüşlü Ada Doğanı (Falco eleonorae) önemli bir benzeridir. Daha uzun kuyruklu görünür ve alt kanat örtüleri belirgin biçimde koyudur. Cornell’in uzman tanımı bu koyu örtüleri özellikle vurgular. Gri Doğanın daha gri tonu ve kanat yüzeyleri karşılaştırılır. Tek koyu silüet tanı sağlamaz.

Genç Delice Doğan (Falco subbuteo) ile karşılaştırmada Gri Doğanın daha gri üst tarafı, alt tarafta göğüste birleşebilen dağınık koyu izler ve kanat altının koyu arka kenarı birlikte aranır. Delice Doğanda kuyruk altındaki bantlar uca kadar uzanır; Gri Doğanda uç bölümü daha düz koyu kalabilir. Kuyruğunun mutlaka daha uzun olması gibi tek bir ölçüsüz oranla karar verilmez.

Erişkin erkek Aladoğan (Falco vespertinus) da gri görünebilir. Fransız uzman hesabına göre onda uçuş ve kuyruk tüyleri gövdeden daha açık görünür; Gri Doğanda koyu dış uçuş tüyleri bunun tersini oluşturur. Aladoğanın turuncu çıplak bölgeleri, Gri Doğanın sarı bölgeleriyle de karşılaştırılır.

Dünya Yayılışı

Gri Doğan, Sooty Falcon ve Falco concolor adları aynı taksonu karşılar; güncel AviList bu tür için alttür ayırmaz. Üreme yayılışı kuzeydoğu Afrika’nın kayalık alanlarından Kızıldeniz çevresi ve Arap Yarımadası’nın uygun kıyı ve adalarına uzanır. İran ve Pakistan’daki yerel üreme alanları da OSME listesinde yer alır. Üreme mevsimi dışındaki başlıca alan Madagaskar’dır; Afrika’nın daha güneyindeki alanlar da kullanılır. Habib ve arkadaşlarının Mısır’da Ağustos 2023–Kasım 2024 çalışmasını anlatan 2026 tarihli özgün özeti, çok küçük bir kesimin ülkede yıl boyu kalıyor göründüğünü belirtir. Sayısı iyi bilinmeyen bu kesim nedeniyle bütün bireylerin mutlaka göç ettiğini söylemeyiz.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de olağandışı bir konuktur; düzenli üreyen veya yıl boyu bulunan bir nüfus olarak sunulmaz. OSME’nin Ocak 2025 listesi, Hatay’ın Samandağ ilçesindeki Milleyha’da temmuz 2021 kaydını verir. Listedeki sıra sayısı belirsiz yazıldığından bunun kesin olarak kaçıncı Türkiye kaydı olduğunu söylemeyiz. Bu tekil bulunma, Türkiye için düzenli göç takvimi veya üreme kanıtı değildir.

Göç Yolculuğu

Umman’da on, Madagaskar’da bir kuşa takılan vericilerle 2013–2015 döneminde toplam 11 bireyin hareketi incelenmiştir. Madagaskar’a ulaşana kadar izlenen üç Umman kuşunun sonbahar yolculuğu 36–58 gün sürmüş, Afrika kıyısında bekleme dönemleri görülmüştür. Bazı vericiler bütün yolu kaydetmemiştir. AlJahdhami ve arkadaşlarının bu küçük örneklemi, her bireyin aynı hızla veya aynı ülke dizisinden geçtiğini göstermez; Türkiye’de görülen işaretsiz kuşa bu rota atanamaz.

Üreme Alanı

Üreme alanları sıcak ve kurak kayalık kıyılar, çöl yamaçları ve küçük adalardır. Peregrine Fund’ın uzman hesabı uçurum oyuklarını, yer yer çalı altındaki zemin yuvalarını ve başka kuşlardan kalmış yuvaların kullanımını belirtir.

Yuva Yeri

CMS’nin 2024 uzman derlemesinde yuva, ince çakıl, kum veya topraktaki çoğunlukla döşenmemiş sığ çukur olarak anlatılır. En sık iki ya da üç yumurta görülür. İsrail ve Arap Yarımadası kaynaklarını birleştiren özet, ikinci yumurtayla başlayan kuluçka için 27–29 gün, yavrunun yuvada kalması için 32–38 gün verir. Kuluçkayı ağırlıkla dişi yürütür; erkek besin sağlar. Bu özet Türkiye için ayrı ölçüm sağlamaz. Yuvalar rahatsız edilmez.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışındaki alanlar daha nemli olabilir. Umman ve Madagaskar’da 2013–2015 verici çalışmasında Madagaskar’a ulaşan kuşların konumları çoğunlukla otlaklarda kaydedilmiştir. Antananarivo Havaalanı’nda işaretlenen erişkin daha küçük bir alanda kalırken öteki kış kayıtlı bireyler geniş alanlar kullanmıştır. Veri boşlukları nedeniyle araştırmacılar kesin bir habitat seçimi analizi yapmamıştır; kayıtların dağılımı, her ortamın neden tercih edildiğinin kanıtı değildir.

Ne Yer?

Peregrine Fund’ın uzman hesabı küçük kuşları, uçan böcekleri ve yarasaları besinleri arasında sayar. Üreme zamanının geç yaza uzanması, yavru dönemini güneye göçen küçük kuşların bol olduğu dönemle çakıştırır. Kışlama alanlarında böcekler daha önem kazanabilir; Madagaskar için özellikle yusufçuklar bildirilmiştir. Besin grupları mevsimle değişir; tek bir koloninin oranı Türkiye’deki nadir bireylerin sabit menüsü olarak verilmez.

Umman’ın Daymaniyat adalarında 2007 üreme öncesi dönemde çok sayıda çekirge kalıntısı bulunmuştur. McGrady ve arkadaşları bunu çekirgelerin yenmesine kanıt saymış, besinin daha sonra azalmasının bazı yuva kayıplarına katkısını olasılık olarak tartışmıştır. Av bolluğu deneyle değiştirilmediğinden, bu yorum kanıtlanmış tek neden veya bütün yıllar için sabit besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Havadaki küçük kuşları ve böcekleri uçarak yakalar. Peregrine Fund, akşamüstü ve akşamın yanında gece avlanmayı da bildirir. Yalnız gündüz avlandığını varsaymak doğru değildir.

Nüfus Modelinde Ölüm ve Yer Değiştirme

Bir türün azalmasını yalnız yuvadaki yumurta sayısıyla açıklamak eksik kalabilir. McGrady ve arkadaşları, Umman’daki Fahal ve Daymaniyat adalarının 2007–2014 üreme verilerini halkalama ve yeniden yakalama verilerine dayanan yaş gruplu bir modelle birleştirmiştir. Yumurta sayısı eksiksiz bilinen 153 yuvada bir ile dört yumurta bulunmuş, en sık üç yumurta görülmüştür. Model, yerel nüfusun azalabileceğine işaret etmiş; erişkinlerin hayatta kalmasındaki değişikliklere daha duyarlı çıkmıştır. Ancak yeniden görülmeyen kuşlar ölmüş ya da başka yere yerleşmiş olabilir. Araştırmacılar bu ayrımın model sonuçlarını etkileyebileceğini açıkça belirtmiştir. Bu, bütün dünya nüfusunun değişmez ölüm oranı veya Türkiye için nüfus tahmini değildir.

Sahile Uzaklık ve Yuva Başarısı

Umman’ın on adasında 2007–2014 gözlemlerini değerlendiren başka bir çalışma, yumurtalı 231 yuva kaydını incelemiştir. Sahilden daha uzaktaki yuvaların en az bir yavruyu halkalama yaşına ulaştırma olasılığı daha yüksek bulunmuştur. “Başarı” burada bütün yavruların uçması veya ertesi yıl hayatta kalması değildir. McGrady ve arkadaşlarının 2019’da dergide yer alan çalışması, insan etkisinin olası rolünü tartışır; yalnız mesafe ilişkisi her başarısız yuvanın insanlarca bozulduğunu kanıtlamaz. Bu analizde adaya insanların daha kolay ulaşmasıyla her yuvanın başarısı arasında belirgin bir bağlantı bulunmamıştır.

Stadyum Işıklarında Böcek Avı

Kışlama alanındaki avlanma, insan yapımı bir ışık kaynağının çevresinde de gözlenmiştir. Peregrine Fund’ın tür hesabı, Madagaskar’ın Antananarivo kentinde futbol maçları sırasında stadyum ışıklarında toplanan böcekleri akşam karanlığında avlayan yaklaşık 15 Gri Doğanı aktarmaktadır. Gözlemin tarihi bu hesapta verilmez. Tek yerel kayıt, yapay aydınlatmanın tür için genel yararını göstermez.