Hızlı Tanı
İskender Papağanı, iri kırmızı gagalı, çok uzun kuyruklu, yeşil bir papağandır. Kanadının omuz bölümündeki koyu kırmızı-bordo leke önemli bir tanı işaretidir. İri gövde, büyük gaga ve omuz lekesi birlikte değerlendirilir; yalnız yeşil renk veya uzun kuyruk türü seçmeye yetmez.
Türün İngilizce adı Alexandrine Parakeet, bilimsel adı Psittacula eupatria’dır. AviList’in güncel listesi beş alt tür tanır. Bazı yayınlarda görülen Palaeornis eupatria adı, aynı kuş için kullanılan farklı bir cins yerleşimidir; ayrı bir tür olduğu anlamına gelmez.
Genel Görünüm ve Duruş
Yeşil gövdenin yanak ve ense bölümünde hafif mavi-gri bir ton görülebilir. Karın daha sarımsı yeşildir. Omuzdaki kırmızı alan ile ucu sarımsı olabilen büyük kırmızı gaga, başın ve kanadın görünüşünü belirginleştirir.
Kuyruk yeşildir; uçlara doğru mavimsi tonlar ve sarı uçlar görülebilir. Boyun halkasının rengi ile omuz lekesi farklı yerlerdedir: halka başın gerisinde, omuz lekesi kanat üzerindedir. Bunları tek bir kırmızı alan gibi değerlendirmemek gerekir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkeğin yanak altından geçen siyah çizgi, ensedeki pembe bantla birlikte boyun halkasını oluşturur. Dişi bu belirgin siyah-pembe halkayı taşımaz. Erişkinin gözleri açık sarı, gagası kırmızıdır. Alt türlere göre baştaki mavimsi tonun, gaga iriliğinin ve omuz lekesinin tonu değişebilir.
Genç kuş dişiye benzer; kuyruğu daha kısa ve gözleri gridir. Bu nedenle halkası olmayan bir kuş, erişkin dişi de genç erkek de olabilir. Halkasızlık tek başına kesin eşey tanısı sağlamaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuş siluetinde çok uzun kuyruk, gövdenin arkasında belirgin biçimde uzanır. Başın ve gaganın iri görünüşü de tanıya yardımcı olur. Uzaktaki bir kuşta görünmeyen kanat renklerini varmış gibi kabul etmek yerine, seçilebilen işaretlerle yetinmek gerekir.
Ses ve Davranış
Gürültülü bir kuştur. Tok, sert ve yankılı çağrılar verir; ürktüğünde keskin çığlıklar duyulabilir. Gündüz etkindir ve topluluk hâlinde yaşayabilir.
Karıştırılabilecek Türler
Başlıca benzeri Yeşil Papağandır (Psittacula krameri; İngilizce Rose-ringed Parakeet). O daha küçük ve daha ince gagalıdır. İskender Papağanının koyu kırmızı omuz lekesi ve belirgin büyük gagası ayrımı güçlendirir. İki türde de erişkin erkek boyun halkası taşıyabildiği için, yalnız halkaya bakarak İskender Papağanı denmemelidir.
Dünya Yayılışı
Doğal yayılışı Güney ve Güneydoğu Asya’dadır. AviList’te alt türlerin alanları doğu Afganistan, Pakistan ve Hindistan’dan Sri Lanka, Andaman Adaları, Myanmar, Tayland, Laos, Kamboçya ve Vietnam’a uzanır. Türkiye’deki topluluklar, doğal Asya yayılışından göçle gelen kuşlar olarak değerlendirilmez; insan eliyle taşınmanın ardından doğada yaşamaya başlayan topluluklardır.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’deki üreme varlığı, İstanbul’da yapılan doğrudan araştırmayla gösterilmiştir. 2019 tarihli çalışmada, 2012’nin mart–mayıs döneminde dokuz kent parkı iki kez ziyaret edilmiştir. İskender Papağanı ile Yeşil Papağanın beş parkta etkin yuvaları bulunmuş, bir parkta yalnız olası üreme kaydedilmiştir. Toplam 23 İskender Papağanı yuvası saptanmıştır. Bu, 2012’de incelenen parkların sonucudur; güncel İstanbul veya Türkiye toplamı değildir.
Göç Yolculuğu
Düzenli uzun mesafe göçü yapan bir tür değildir. Doğal yayılışında ve yerleştiği şehirlerde, uygun beslenme ve dinlenme yerleri arasında hareket eder. Gece tüneği ile gündüz beslenme ağacının ayrı olması göç anlamına gelmez. Türkiye için izlenmiş bireylere dayanmayan ülke dizileri, kesin mesafeler veya mevsimlik göç yolları bu anlatımdan çıkarılamaz.
Üreme Alanı
Doğal yayılışında kuru ve nemli yaprak döken ormanları, ağaçlık alanları, mangrovları ve bahçeleri kullanır. Hindistan cevizi yetiştirilen alanlar da türün yabancı uzman hesabında sayılır. Şehirlerde olgun ağaçların bulunduğu park ve bahçeler hem dinlenme hem beslenme olanağı sağlayabilir.
Yuva Yeri
Ağaç oyuğunda ürer. World Parrot Trust’ın doğal üreme özetinde iki–dört yumurta verilir. Doğal yuvalarda doğrudan doğrulanmış kuluçka süresi bu incelemede elde edilememiştir. Yuvadan çıkış ile bağımsız beslenme ayrı aşamalardır. Yuva girişine yaklaşmadan izlemek gerekir.
Günlük Alan Kullanımı
Gündüz beslenir; küçük gruplar, besinin bol olduğu yerlerde daha büyük sürülere katılabilir. Gece için çok sayıda kuşun bir araya geldiği ortak ağaç tünekleri kullanılır. Bir beslenme ağacı ile gece tüneği aynı yer olmak zorunda değildir; sürü büyüklüğü günün saatine ve kullanılan alana göre değişebilir.
Ne Yer?
Yabani ve yetiştirilen bitkilerin tohumlarını, meyvelerini, tomurcuklarını ve çiçeklerini yer. Bazı çiçeklerin nektarından ve tahıllardan da yararlanır. Türün yabancı uzman hesabındaki bitki örnekleri doğal Asya yayılışına aittir; bunlar Türkiye’deki her sürünün aynı bitkilerle beslendiğini göstermez.
Nasıl Avlanır?
Bangladeş’in Dhaka kentindeki 2013–2017 araştırmasında kuşlar, çoğunlukla yüksek ağaçların taç kısmında doğrudan izlenmiştir. Araştırmacılar 16 ağaç türünde beslenme kaydetmiş; özellikle meyvelerden çıkarılan tohumları ve çiçek tomurcuklarını bildirmiştir. Bu, tüketilen bitkilerin yerel çeşitliliğini gösterir. On altı sayısı kuş sayısı değildir; Türkiye için ölçülmüş bir besin oranı da vermez.
Yuva Kutusuna Girmek Üremek Değildir
Bir kuşun yuva kutusunu incelemesi, orada ürediğini göstermez. Bangladeş’in Dhaka kentinde 2013–2017’de yürütülen araştırmada, 2015’te beş boru tipi ve 2016’da on ahşap yuva kutusu yerleştirilmiştir. İskender Papağanları kutulara ilgi göstermiş, bazılarına girip çıkmış ve çevrelerinde tartışmıştır. Buna rağmen araştırmacılar bu kutularda başarılı üreme saptamamıştır. Bu gözlemler sınırlı bir kent topluluğuna ve o kutu düzenine aittir; türün hiçbir yerde kutu kullanamayacağını kanıtlamaz. Araştırmanın asıl yuvaları bina duvarlarındaki mevcut boşluklardadır. Böylece “oyuk ziyaret edildi”, “yuva girişinde kuş görüldü” ve “yavru yetiştirildi” kayıtlarının neden ayrı tutulması gerektiği anlaşılır.
İstanbul’daki Yuva Ağacı Araştırması
İstanbul’daki İngilizce araştırma, yuva ağacının büyüklüğünü de karşılaştırmıştır. 2012’de bulunan yuvaların içinden her papağan türü için 12 yuva ölçülmüş ve yuvasız, uygun oyuklu ağaçlarla karşılaştırılmıştır. İskender Papağanının doğal oyuklardaki ölçülen yuvaları ortalama 8,6 metre yüksektedir. Kullanılan ağaçlar, boş oyuklu karşılaştırma ağaçlarından daha kalın gövdelidir. Bu bulgu yalnız o örnekleme aittir; bütün türün daima aynı yükseklikte yuva kuracağı söylenemez. Yazarlar iki papağan türü arasında oyuk rekabetini olası bir açıklama olarak tartışmış, bunun daha ayrıntılı araştırılması gerektiğini belirtmiştir.
Yeni İklimlerde Yaşamak
Doğal yayılışının dışında yaşayabilmesi, yalnız sıcak kentlerle sınırlı olmadığı için de araştırılmıştır. 2016 tarihli, Avrupa’daki yerleşmeleri doğal Asya yayılışıyla karşılaştıran bir makalenin özetinde, türün daha soğuk iklim koşullarına uzandığı bildirilir. Araştırmacılar, önceden yerleşmiş Yeşil Papağanların İskender Papağanının yerleşmesini kolaylaştırabileceği düşüncesine kısmi destek bulduklarını belirtir. Bu, her şehirde iki türün birbirine yardım ettiğinin doğrudan kanıtı değildir. Yayılış modelleri de uygun olabilecek alanları tahmin eder; gelecekte bir şehirde mutlaka üreme başlayacağını söylemez. Bu sonuç, bütün Türkiye için ölçülmüş bir artış oranı olarak kullanılamaz.
