← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Karabatak · Phalacrocorax carbo

Hızlı Tanı

Karabatak iri, koyu renkli bir su kuşudur. Uzun boynu, ucu aşağı kıvrık gagası ve kama biçiminde uzayan kuyruğu dikkat çeker. Avrupa’daki erişkinlerin yüzünde beyazımsı yanak ve çene ile sarı çıplak deri birlikte görülür. Yakından gözünün yeşil olduğu seçilebilir. Baş, gaga ve kuyruk oranları birlikte incelendiğinde, yalnız uzaktan siyah görünmesine göre çok daha güvenilir biçimde tanınır.

Genel Görünüm ve Duruş

Avrupa’daki erişkinin üst tarafı iyi ışıkta bronz parıltılı ve pullu görünebilir. Örtü tüylerinin koyu kenarları her tüyün sınırını belirginleştirir. Beyaz baş tüyleri üreme giysisinde artar ve yuvalama ilerlerken azalabilir.

Cornell’in uzman anlatımında Karabatak, kalın boyunlu, iri başlı ve geniş kanatlı bir kuş olarak betimlenir. Su üzerinde gövdesinin büyük bölümü aşağıda kalabilir; dinlenirken kanatlarını iki yana açık tuttuğu da görülür.

Keith Vinicombe’nin uzman tanı rehberi, baştaki beyazlığın miktarıyla carbo ve sinensis alt türlerinin kesin ayrılamayacağını vurgular. Gaganın gerisindeki çıplak boğaz derisinin açısı ancak tam yandan ve yakından değerlendirilebilir. Ara özellikli kuşlarda alt tür belirsiz kalabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel renk ve deseni taşır. Vinicombe’nin tanı rehberine göre erkekler ortalama daha iri olsa da boyutlar örtüşür. Tek başına duran bir kuşa yalnız iriliğine bakarak kesin eşey verilmemelidir.

Gençler kahverengidir; göğüs ve karındaki beyazlığın miktarı değişir. Cornell’in uzman rehberinde bazı gençlerin alt tarafı oldukça beyaz, bazılarınınki ise daha koyu görünür. Beyaz karın tek başına dişilik işareti değildir; genç bir Karabatağın giysisi, erişkinin mevsimsel beyaz lekeleriyle de karıştırılmamalıdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta güçlü kanat vuruşları ve uzun kuyruk seçilir. Vinicombe’nin tanı rehberinde, kuşların düzensiz V biçimli topluluklar da kurabildiği belirtilir. Boyun öne uzanır; hafifçe kırılarak düz bir çizgi yerine açılı görünebilir.

Üreme giysisindeki erişkinin arka yanlarında beyaz uyluk lekeleri belirir. Cornell’in tanı rehberinde de görülen bu leke gövde üzerindedir; beyaz bir kanat şeridi değildir.

Ses ve Davranış

Oiseaux.net’in uzman anlatımına göre özellikle kolonide ve diğer Karabatakların yanında ses çıkarır; başka zamanlarda çoğunlukla sessizdir. Kalın, art arda yinelenen çağrıları havlamayı andırabilir. Kolonide duyulan ses ile sessizce beslenen kuş aynı türün farklı davranışlarıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Tepeli Karabatak (Gulosus aristotelis; European Shag) daha ince boyunlu ve ince gagalıdır; alnı daha dik görünür. Vinicombe’nin tanı rehberi, Karabataktaki geniş çıplak boğaz alanının Tepeli Karabatakta bulunmadığını, onda ağız köşesi boyunca daha ince sarı bir çizgi görüldüğünü açıklar. Akdeniz ve Karadeniz çevresindeki desmarestii alt türünün gençleri beyaz alt taraf gösterebilir. Bu nedenle Türkiye’de beyaz karın, tek başına bu iki türü ayırmaz.

Küçük Karabatak (Microcarbo pygmaeus; Pygmy Cormorant) belirgin biçimde daha küçük, kısa gagalı ve kısa boyunludur; gövdesine göre uzun kuyruğu dikkat çeker. Oiseaux.net’in uzman tanımında başı kahverengimsi, gövdesi koyu anlatılır. Uzakta tek bir koyu kuşun büyüklüğünü kestirmek güç olabilir; gaga uzunluğu, boyun ve kuyruk oranı birlikte değerlendirilmelidir.

Dünya Yayılışı

AviList, Karabatağı altı alt türü bulunan tek bir tür olarak ele alır. Kuzey Atlantik kıyıları, Avrupa ve Asya’nın geniş kesimleri, Afrika’nın bazı bölgeleri ve Avustralasya yayılışa dahildir. Türkiye’nin de yer aldığı sinensis alt türünün alanı Avrupa içlerinden Asya’ya uzanır; Japonya’daki hanedae ve Avustralasya’daki novaehollandiae ayrı alt türlerdir. Afrika’da beyaz göğüslü kuşları içeren lucidus, kullanılan güncel listede Karabatağın alt türüdür. Farklı kaynaklardaki eski tür-alt tür ayrımları bu nedenle aynı taksonomiymiş gibi birleştirilmemelidir.

Türkiye'deki Durumu

2014’te yayımlanan Batı Palearktik üreme raporunun Türkiye bölümünde, 2011–2013 arasında bir veya daha çok sezonda sayılan ya da tahmin edilen 20 koloni bildirilir. Bu koloniler için 5.003–6.753 yuva verilir; geçmiş kayıtlar da eklenerek yapılan ülke tahmini ise 6.500–8.500 çifttir. İkinci sayı doğrudan bütün yuvaların tek sezonda sayılmasıyla elde edilmemiştir. Bunlar tarihli ve yöntemleri farklı bir üreme özeti oluşturur; günümüz Türkiye nüfusu diye sunulamaz. Bir geceleme topluluğunu koloni saymak için de yalnız kuşların bir arada durması yeterli değildir; yuvalama kanıtı aranmalıdır.

Göç Yolculuğu

EURING’in Avrupa atlasına göre kuzey ve doğu toplulukları daha göçmen, batı ve güneydekiler daha yerleşik olabilir; üreme sonrasında dağılmalar da görülür. Kuzey Karadeniz kuşlarının bir bölümü güneye ve Orta Doğu’ya giderken bazıları kalır. Ancak atlasın halka buluntularında ölü kuş kayıtları ve belirli bölgelerdeki avcılık ağırlıktadır. Bu veriler, Türkiye’de görülen her bireyin doğduğu ülkeyi veya izlediği güncel yolu tek başına belirlemez. Aynı yerde kışın artış görülmesi de oradaki bütün kuşların aynı uzaklıktan geldiğini göstermez.

Üreme Alanı

Oiseaux.net’in uzman anlatımında Kuzey Atlantik kıyı kuşları kayalık sahillerde, Avrasya içlerindeki sinensis ise göl, baraj ve büyük akarsularda ele alınır. Koloniler kayada veya ağaçlarda kurulabilir. Yuva, dal ve diğer bitki parçalarından oluşan kalın bir çanaktır; denizel alanlarda yosun da kullanılabilir. Bu farklılıklar her kuşun yalnız tek ortamda yaşayacağı anlamına gelmez.

Yuva Yeri

BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman derlemesinde tipik yumurta sayısı 3–4’tür. Erkek ve dişi kuluçkaya katılır; süre 28–31 gün, yavruların uçabilir hale gelmesi 48–52 gün olarak verilir. Yavrular çıplak ve bakıma muhtaç çıkar. Bu süreler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş sonuçlar olarak sunulmamaktadır. Yuva yakınına giderek erişkinleri yerinden kaldırmamak gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Cornell’in Kuzey Amerika anlatımında dinlenme yerleri arasında kayalar, kazıklar, şamandıralar ve dalgakıranlar sayılır. Bu bölgede deniz kıyıları öne çıksa da iç sulardaki kayıtlar da belirtilir. Dinlenen kuşun bulunduğu destek ile besin aradığı su alanı ayrı gözlemler olarak kaydedilebilir.

Ne Yer?

Karabatak esas olarak balıkla beslenir; hangi balığı aldığı yaşadığı suya ve mevsime bağlıdır. Çekya’daki yukarı Elbe Nehri’nde, Aralık 2014–Mart 2015 arasında toplanan 1.214 kusmuk topağını inceleyen ve 2018’de yayımlanan çalışmada 24 balık türü belirlenmiştir. Bunlar kuşların dışarı çıkardığı, sindirilmeyen sert besin kalıntılarını içeren topaklardır; örnek sayısı 1.214 ayrı kuşu göstermez. Genel olarak kışın sonuna doğru daha büyük balıklar yenmiştir, fakat aynı değişim bütün balık türlerinde görülmemiştir. Sonuç, bu nehirdeki o kışın örneklerine aittir; Türkiye’nin bütün suları için günlük av miktarı veya balıkçılık zararı hesabı değildir.

Nasıl Avlanır?

Cornell’in Kuzey Amerika uzman anlatımına göre su altında ilerlemeyi güçlü ayakları sağlar; ayaklar ve kuyruk yön değiştirmeye yardımcı olur. Bazı avlar su altında yutulur. Daha büyük balıklar yüzeye çıkarılıp yutulmadan önce etkisizleştirilebilir. Bu yüzden kuşun yüzeyde balık göstermemesi, dalışının mutlaka başarısız olduğu anlamına gelmez.

Tüylerin Tamamı Aynı Ölçüde Islanmaz

2005’te yayımlanan tüy araştırması, Karabatağın bütün tüylerinin tamamen suyla dolduğu düşüncesini düzeltir. Grönland, doğu İskoçya, kuzeydoğu Fransa, Japonya’nın güney Honşu bölgesi ve Güney Afrika’daki Transvaal’dan, üreme döneminde olmayan toplam 28 ölü kuşun tüyleri laboratuvarda incelenmiştir. Tüylerin gevşek dış bölümü su alabilirken orta bölümü suya daha dirençli bulunmuş; bütün örneklerde ince bir hava tabakası korunmuştur. Yazarlar, ölü kuştan yapılan ölçümün canlıdaki hava tutmayı düşük gösterebileceğini de belirtir. Bu, canlı 28 kuşun dalış deneyine alındığı veya tüyün suya direncinden doğrudan kesin dalış derinliği hesaplanabileceği anlamına gelmez.

Fergana’da Ağaç Üzerinde Yuvalama

Özbekistan’ın Fergana Vadisi’ndeki 2024 çalışması, aynı türün yeni bir yerde nasıl yuvaladığını gösterir. Umarov ve Kashkarov’un 2025 tarihli makalesinin özgün özetine göre Sır Derya üzerindeki iki adada koloniler saptanmış, sınır bölgesine giriş kısıtları nedeniyle esas inceleme bir adada yapılmıştır. Yuva taşıyan 54 ağaç değerlendirilmiş; doğrudan gözlem ve kamera tuzakları kullanılmıştır. Buradaki 54 sayısı yuva değil, ağaç sayısıdır. Bu yerel sonuç Türkiye’nin koloni büyüklüğü veya türün her yerdeki yuva ağacı tercihi olarak kullanılamaz.

Kanat Açmanın Bilimsel Açıklaması

İngiltere’de Severn kıyısındaki Berkeley’de Eylül 1983–Nisan 1989 gözlemlerini ve İskoçya’dan ek gözlemleri kullanan Robin Sellers, kanat açma davranışını sınamıştır. 1995 tarihli çalışmada sudan çıkışı izlenen 126 gözlem olayının 117’sinde kuş kanatlarını açmıştır; bunlar 126 ayrı birey olarak tanımlanmamıştır. Rüzgâr koşulları ve davranışın suya girme ile ilişkisi, tüy kurutma açıklamasını desteklemiştir. Bulgular, kuşun yalnız güneşlenmek veya sindirimini kolaylaştırmak için kanat açtığını kanıtlamaz. Davranışın görülmesi ile ona yüklenen neden böylece ayrı tutulabilir.