← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kara Gerdanlı Dalgıç · Gavia arctica

Hızlı Tanı

Kara Gerdanlı Dalgıç (Gavia arctica), düz gagalı ve kalınca boyunlu bir su kuşudur. Üreme giysisinde gri başı, kara gerdanı, boyun yanlarındaki siyah-beyaz çizgileri ve koyu sırtındaki iri beyaz işaretleriyle tanınır. Avrupa ve kuzey Asya’nın büyük bölümündeki erişkinlerde boğaz iyi ışıkta mor parlayabilir.

Kışın kara gerdan kaybolur: yanak, çene ve boğaz beyaz; üst taraf koyudur. Gaga çoğunlukla gri, üst kenarı koyu ve ucu siyahtır. Genç kuş daha kahverengimsi ve açık tonludur; üst taraf tüylerinin açık kenarları yakından pullu görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

Oiseaux uzman hesabında kışın tepe ile ense gri, sırt daha koyu ve hafif benekli anlatılır. Başın grisi gözün altına kadar iner; boynun beyaz önünü ince bir koyu sınır çevreler. Bu nedenle yalnız “siyah-beyaz kuş” görünüşüne değil, yüzdeki sınırın yerine de bakılmalıdır.

Ayakların gövdenin çok gerisinde olması karada ilerlemeyi güçleştirir. BTO, yuvaların suya çok yakın olmasını bu yapıyla ilişkilendirir. Karada görülen beceriksiz yürüyüş, su yaşamına uyumlu bu kuşun genel olarak güçsüz olduğu anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişi aynı tüy desenini gösterir. Oiseaux hesabındaki bu benzerlik nedeniyle, tek kuşa bakıp yalnız renklerinden kesin eşey tayini yapmak doğru değildir.

Böğrünün gerisindeki beyaz leke bütün giysilerde bulunur. Ancak kuşun duruşu bu lekeyi örtebilir; görünmemesi tek başına türü elemez. İnce Gagalı Dalgıçla ayrımda leke, gaga ve boyun birlikte değerlendirilmelidir.

Uçuşta Görünüm

Uzun, dar kanatlarla güçlü uçar; boynu ileri uzanır, ayakları gövdenin gerisine taşar.

Ses ve Davranış

Kışın sessizdir; uçuşta da çoğunlukla ses çıkarmaz. Üreme bölgesinde özellikle gece derin çağrılar duyurur. Bu mevsimsel fark, kışın sessiz bir bireyin tanısında ses beklememek gerektiğini açıklar.

Karıştırılabilecek Türler

Kızıl Gerdanlı Dalgıcın (Gavia stellata) gagası ince ve çoğu zaman yukarı kalkıktır; boynu uzun ve daha kıvrımlı görünür. Kışın yüzü ve boynunda daha çok beyaz vardır. Üreme giysisindeki kızıl boğaz da Kara Gerdanlı Dalgıcın koyu gerdanından ayrılır.

Buz Dalgıcı (Gavia immer), daha iri gövdeli ve çok güçlü gagalıdır. Yazın başı siyahtır; kışın boyun yanında beyaz bir yaka çıkıntısı görülebilir. Gençlerin sırtı açık kenarlı pullu görünse de yalnız bu desen Kara Gerdanlı Dalgıçtan ayrım sağlamaz.

İnce Gagalı Dalgıç (Gavia pacifica), çok benzeyen ayrı bir türdür. Kışın bazı bireylerde çene altında ince koyu bir çizgi görülür; bu çizgi her zaman seçilmez. Gençte de açık kenarlı sırt tüyleri bulunur. Tek başına pullu sırt veya çene çizgisiyle karar verilmemelidir.

Dünya Yayılışı

AviList, Kara Gerdanlı Dalgıcı iki alt türü olan ayrı bir tür olarak kabul eder. Gavia arctica arctica; İskoçya, kuzey Avrupa ve Rusya üzerinden Lena Nehri’ne, ayrıca kuzey Kazakistan ve Moğolistan’a uzanan alanda ürer. Kuzeyde Novaya Zemlya ile Franz Josef Toprakları da bu kapsamdadır. Gavia arctica viridigularis ise kuzeydoğu Sibirya’dan Alaska’nın en batı kesimine kadar yayılır. Benzer Gavia pacifica bu listede ayrı türdür.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye, türün kışlama alanları arasındadır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde, 2013–2019 dönemi için Türkiye kış nüfusu 1.600–9.700 birey olarak verilmiştir. Bu tarihli aralık günümüzün kesin sayısı değildir. Aynı kaynakta 2008–2019 ve 1980–2019 eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor olarak işaretlenir; bu tablodan ülke genelinde arttığı veya azaldığı sonucu çıkarılamaz.

BirdLife’ın Türkiye tahmini, eBird kayıtları, kış ortası su kuşu sayımları ve uzman değerlendirmesine dayanır. Bu nedenle tek bir kıyıda az kuş görmek bütün Türkiye için seyrek olduğu anlamına gelmez. Belirli bir göl veya koyda bulunma sıklığı ayrıca yerel, tarihli sayımlarla değerlendirilmelidir.

Göç Yolculuğu

AviList’te arctica alt türünün kışı kuzeybatı ve güney Avrupa’da; viridigularis alt türünün ise Kuril Adaları’ndan Sarı Deniz’e uzanan bölgede geçirdiği belirtilir. Bunlar alt türlerin geniş mevsimsel alanlarıdır. Türkiye’de görülen tek bir bireyin hangi gölden geldiği veya aradaki hangi ülkelerden geçtiği, yalnız bu yayılış bilgisinden çıkarılamaz.

Üreme Alanı

Üreme habitatı kuzey Avrupa ve Asya’nın orman ile tundra kuşağındaki göllerdir. Cornell hesabı büyük tatlı su göllerini vurgular. BTO’nun İskoçya anlatımında da küçük adacıkları olan büyük göller öne çıkar; bu bölgesel tarif Türkiye’de üreme kanıtı değildir.

Yuva Yeri

Yuva suyun hemen yanındadır; zemindeki sığ bir çukurdan, su bitkilerinden oluşan alçak bir yığına kadar değişebilir. Oiseaux hesabındaki bu çeşitlilik, her yuvayı yosundan yapılmış aynı biçimli bir çanak olarak anlatmamak gerektiğini gösterir.

BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 2, kaydedilen aralık 1–3’tür. İki eşin katıldığı kuluçka 28–30 gün, uçma gelişimi 60–65 gün olarak verilir. Yavrular hav tüyleriyle kaplı çıkar ve erken hareket edebilir. Bu süreler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş değerler değildir; uçabilmek, bütünüyle bağımsız beslenmekle aynı olay değildir. Yuvaya yaklaşmadan gözlem yapılmalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında kıyı koyları ile kıyıya yakın deniz sularını kullanır. Cornell hesabında büyük göl ve barajlarda da tek bireylerin daha seyrek görülebildiği belirtilir. Kışın kuşların küçük gruplar oluşturması mümkündür.

Ne Yer?

Başlıca balık yer; kabuklular ve yumuşakçalar da besinine katılır. Oiseaux hesabı bu genel besinleri verir, ancak bütün bölgeler ve mevsimler için sabit bir oran bildirmez.

Nasıl Avlanır?

Güneybatı İsveç’te, Göteborg’un doğusundaki 26 gölde 1986–1987’de yapılan araştırmada, kıyıdan düzenli aralıklarla beslenen kuşlar kaydedildi; balık bolluğu ağ örnekleriyle değerlendirildi. İlk dönemde 17, temmuzdaki dönemde 26 göl incelendi. Temmuzda 3–17 kuşluk beslenme grupları, tatlı su levreğinin daha bol olduğu göllerle ilişkiliydi; eşzamanlı dalışlar da gözlendi. Bu, grup kurmanın besin kazancını deneyle kanıtlamaz. Erken dönemde berrak suya yönelme eğilimi istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı. Sonuç, Türkiye’de her dalışın aynı derinlikte veya aynı sürede gerçekleştiğini söylemez.

Su Düzeyi ve Yuva Kaybı

Güneybatı İsveç’te 1996’da 43 göldeki 49 çiftin incelendiği araştırmada, kuluçka sırasındaki kayıpların yaklaşık üçte biri yuvaların su altında kalmasıyla ilişkilendirildi. Araştırmacılar gölleri mayıs–ağustos arasında 3–6 kez, kıyıdan veya kanoyla kontrol etmişti. Bu sonuç, bütün başarısız yuvaların nedeninin su yükselmesi olduğu anlamına gelmez; araştırmada nedeni belirlenemeyen kayıplar da vardı.

Sonuç ile Kanıtın Gücü

Aynı güneybatı İsveç araştırmasında, Fegen–Svansjöarna göl sistemindeki 16–22 çift için 1997–2000’de kuluçka döneminde su düzeyi dengede tutulmaya çalışıldı. Büyük yavru sayısı çift ve yıl başına ortalama 0,44’tü; karşılaştırılan 1974, 1979, 1983 ve 1984 yıllarında 0,22’ydi. Ancak bu fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Ölçülen sonuç, yarı büyümüşten uçabilecek duruma gelmişe kadar büyük yavruları kapsıyordu. Dolayısıyla iki ortalamayı vermek, uygulamanın başarıyı kesin iki katına çıkardığını kanıtlamaz.

Yerel Sayımın Kapsamı

Çanakkale’de Ocak 2021’deki kış ortası sayımı, yerel kaydın nasıl okunacağını gösterir. Beş sulak alanda 16, 17 ve 21 Ocak’ta aynı gözlemciyle, teleskop ve hat boyunca taramalar kullanılarak çalışılmıştır. İngilizce yayımlanan araştırmanın tablosunda Kara Gerdanlı Dalgıç için verilen üç alan değeri toplam 35 bireydir. Bu, beş alanın o tarihlerdeki araştırma sonucudur; bütün Çanakkale’nin veya Türkiye’nin güncel nüfusu değildir.