← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kır Baykuşu · Asio flammeus

Hızlı Tanı

Kır Baykuşu (Asio flammeus; Short-eared Owl), açık arazide alçaktan avlanırken görülebilen, yuvarlak başlı bir baykuştur. Sarı gözlerin çevresindeki koyu lekeler açık yüzün içinde dikkat çeker. Baş üzerindeki küçük tüy püskülleri çoğu kez güçlükle seçilir. Kahverengi-devetüyü baş ve kanatlar, daha açık ve koyu çizgili alt tarafla birleşir.

Genel Görünüm ve Duruş

Üst tarafta kahverengi ve sarımsı tonlar, alt tarafta daha açık toprak renkleri hâkimdir. Tüylerdeki lekeler, çizgiler ve benekler bir araya gelerek otlar arasında gizlenmesini sağlar. SEO/BirdLife, bu karmaşık deseni türün görünüşünün önemli bir parçası olarak anlatır. Uçuşta uzun kanatlara karşılık kuyruk kısa ve enine bantlıdır; yerde saklanan desenli gövdeyle havadaki siluet birlikte tanınır.

Amasya’nın Yedikır Barajı çevresindeki kış araştırmasında Kır Baykuşları açık alanlarda, yerde toplu halde dinlenirken gözlenmiştir. Aynı bölgede Kulaklı Orman Baykuşlarının dinlenme yerleri çamlıklardaydı. Bu iki farklı dinlenme ortamı araştırmacıların türlere ait kusmuk topaklarını ayrı toplamasını sağladı. Bulgular, 2015 yılı için bildirilen yerel kış gözlemleridir.

Gündüz avlanabilmesi, birçok baykuştan daha kolay fark edilmesini sağlar. RSPB’nin uzman hesabı, alçak tüneklerde ya da yere yakın otururken kahverengi deseninin iyi gizlenebildiğini belirtir. Açıkta uçan bir kuş kolay seçilirken aynı kuş yere indiğinde örtüye karışabilir. Bu nedenle alanı yavaşça taramak, baykuşu otların arasından çıkarmaya çalışmaktan daha uygundur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ve erkeğin tüyleri birbirine çok benzer. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin halkacı rehberi, karın çizgilerinin erkeklerde daha dar, dişilerde daha geniş olabildiğini anlatır; fakat bu özelliğin örtüştüğünü de özellikle vurgular. Kuyruk ve kanat tüylerinin ayrıntılarında da kurala uymayan kuşlar bulunur. Bu nedenle tek fotoğraftaki çizgi kalınlığına bakarak kesin eşey tayini yapmak doğru değildir.

Genç kuş genel olarak daha koyu, alt tarafı daha sıcak devetüyü tonunda görünebilir. Buna karşılık yeni çıkmış yuva yavrusu açık devetüyü hav tüyleriyle kaplıdır. Oiseaux hesabı bu iki gelişim evresini ayrı tanımlar.

Uçuşta Görünüm

Uzun ve geniş kanatlarla yapılan yavaş, derin vuruşların arasına süzülmeler girer. Kuş açık alan üzerinde yön değiştirirken avını fark edince ayakları önde dalabilir. Oiseaux hesabında bu alçak tarama uçuşuyla kısa süzülme ve dalışların art arda geldiği anlatılır.

Soluk kanat altında bileğe yakın koyu, virgül biçimli bir leke ve dış uçuş tüylerinin ucunda koyuluk seçilir. Üst kanatta ise uçuş tüyleri üzerinde açık renkli bir alan bulunur. Cornell bu iki yüzeyin farklı işaretlerini ayrı ayrı tanımlar.

Ses ve Davranış

Üreme alanındaki ötüş tekrarlanan, boğuk notalardan oluşur. Nicole Bouglouan, erkeğin uçarken verdiği bu dizilere karşı dişinin havlama benzeri seslerle cevap verebildiğini anlatır. Yuva çevresinde heyecanlandığında daha sert çağrı ve ıslıklar duyulabilir. Üreme dışında çoğu zaman sessizdir.

Kur uçuşunda erkek, kanatlarını birbirine vurarak alkışa benzeyen sesler çıkarabilir. Cornell’in davranış hesabı bu gösteriye ötüşün de eşlik ettiğini bildirir. Erkek, kuluçkaya yatan veya küçük yavruları örten dişiye yiyecek getirir; yuvaya yaklaşan tehlikelere karşı dikkat dağıtan davranışlar da gösterebilir.

Dişi, kuru zemindeki sığ çukuru kendi göğsünden aldığı tüyler ve ot parçalarıyla döşer. Yuva, çevresindeki alçak bitkilerle gizlenebilir; bazen daha açıkta kalır. Yuva örtüsüne girmeden uzaktan izlemek gerekir.

BTO’nun Britanya ve İrlanda kuşlarını ele alan, el kitaplarına dayalı derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–7, dişinin yürüttüğü kuluçka yaklaşık 26 gündür. Cornell’in Kuzey Amerika hesabındaki 12–18 gün, yuvada kalış dönemidir. İspanya’nın SEO/BirdLife tür hesabı ise yavruların 15 günlükken yuva çevresinde yürüyebildiğini, 25 günlükken uçabildiğini belirtir. Yuvadan yürüyerek uzaklaşmakla uçmaya başlamak farklı gelişim aşamalarıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Kulaklı Orman Baykuşu (Asio otus; Long-eared Owl), uzun baş püsküllerini uçuşta yatırabildiği için her zaman kulaklı görünmez. Daha kızıl yüzü, sarıdan turuncuya değişebilen gözü ve karın üzerindeki daha yaygın, dallanan koyu çizgileri karşılaştırılır. İki türde de soluk kanat altında koyu bilek alanı bulunabilir. Kır Baykuşunun genellikle daha açık yüzü ve daha az desenli karnı, bu ortak lekeyle birlikte değerlendirilir.

Gökçe Delice (Circus cyaneus; Hen Harrier) de açık alanda alçaktan av arayabilir. Erişkin erkeği gri, dişi ve gençleri kahverengidir; kuyruk tabanının üstündeki beyaz alan belirgindir. Baş ve kuyruk oranları, baykuşun iri yuvarlak başlı görünümünden farklıdır. Kahverengi bir dişinin otlar üzerinde süzülmesi tek başına Kır Baykuşu olduğu anlamına gelmez; kuş döndüğünde beyaz kuyruk kökü ve uzun kuyruk izlenir.

Peçeli Baykuş (Tyto alba; Western Barn Owl), açık ve kalp biçimli yüz çerçevesiyle ayrılır. Gözü koyu, gagası açık boynuz rengidir; Kır Baykuşunun sarı gözlerini kuşatan siyah lekelerle aynı yüz görünümünü taşımaz. Peçeli Baykuşun alt tarafı bembeyazdan kızılımsıya kadar değişebilir. Bu yüzden her Peçeli Baykuşun mutlaka çok beyaz görünmesi beklenmez; yüz biçimi ve göz rengi daha kullanışlıdır.

Dünya Yayılışı

Avrupa ve Asya’nın kuzeyiyle Kuzey Amerika’dan Güney Amerika’ya uzanan geniş bir yayılışı vardır. AviList, Kuzey Amerika-Avrupa-kuzey Asya topluluklarını kapsayan flammeus yanında Antiller, Andlar, Galapagos, Falkland ve Hawaii gibi bölgelerde de alt türler tanır. Pohnpei adasında ayrı bir biçim bulunur. Bu geniş yayılış tek bir kesintisiz nüfus veya her yerde aynı göç davranışı demek değildir; farklı adalar ve kıtalar kendi topluluklarını barındırır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de kış ziyaretçisi ve geçit kuşu olarak görülür; az sayıda üreme kaydı da vardır. İngilizce Trakya besin araştırması, kışlayan kuşların özellikle batı Anadolu’da bildirildiğini özetler. BirdLife’ın 2021 derlemesinde 2013–2019 dönemi için 3–20 üreyen çift bulunur; üreme verisi kapsamlı olarak sınıflandırılmıştır. Buna karşılık 2012–2018 ve 1980–2013 nüfus eğilimleri bilinmiyor, verileri yetersizdir. Bu tarihli kayıt güncel bir ülke nüfus sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Hareketleri yalnız düzenli bir kuzey-güney göçünden oluşmaz. İzlanda, İskoçya ve İspanya’dan 47 kuşun GPS cihazlarıyla izlendiği 2024 araştırmasında, bazı bireyler Avrupa ve Kuzey Afrika boyunca çok geniş alan değiştirmiştir. Ardışık yıllarda yuvalarken izlenen dokuz bireyde kullanılan yuva yerleri arasındaki uzaklık 41–4.216 kilometreydi. Bu cihaz kayıtları türün gezgin davranışını gösterir; aynı ülkenin bütün kuşları için tek bir yolculuk hattı vermez.

Üreme Alanı

Açık ve ağaçsız ya da seyrek ağaçlı alanları seçer. Tarım alanı, çayır, fundalık, kındıralık ve sulak alanların alçak bitki örtüsünden yararlanabilir. SEO/BirdLife’ın İspanya hesabında tahıl tarlaları, nadas ve anız alanları özellikle öne çıkar.

Yuva Yeri

Cornell’in Kuzey Amerika hesabında yuvaların çoğunlukla küçük tepeler, sırtlar veya tümseklerdeki kuru noktalara kurulduğu belirtilir. Yeterli bitki örtüsü kuluçkadaki dişiyi saklar.

Günlük Alan Kullanımı

İskoçya’da 2017–2020 arasında GPS cihazı takılan, gelişimini tamamlamış 17 kuşla ilgili araştırma İskoçya, İngiltere ve Norveç’te kullanılan alanları karşılaştırdı. Britanya’da otluk parçalar, Norveç’te ise alçak çalılıklar daha fazla kullanılıyordu. 2024 tarihli çalışmada yuvaların 50 metre çevresindeki konumlar av alanı analizine alınmamıştı. Yazarlar, bölgeler arasındaki farkın küçük memeli avların bulunabilirliğiyle ilişkili olabileceğini belirtti.

Ne Yer?

Küçük memeliler başlıca besinleridir; kuşlar da avlanabilir. Kırklareli–Tekirdağ sınırında Ocak–Mart 2019’da toplanan 153 kusmuk topağında 308 av hayvanına ait kalıntı bulundu. 2021 tarihli İngilizce yayında, av sayısının yüzde 95,4’ü küçük memeli, yüzde 4,6’sı kuştu. Topaklardaki 14 kuş kalıntısının tamamı Alauda arvensis, yani Tarlakuşu olarak tanımlandı. Oranlar bu kışlık yerel örnekleme aittir; besinlerin ağırlık oranları veya bütün Türkiye’nin yıllık menüsü değildir.

Nasıl Avlanır?

Alçaktan uçarken açık alanı tarar; avın yerini belirlediğinde ayakları önde dalarak yakalar. Yoğun bitkiler üzerinde kısa süre kanat çırparak yerinde kalabildiği veya bir tünekten av beklediği de olur. Avını pençelerinde taşır. Küçük memeliyi çoğunlukla bütün yutar; sindiremediği kemik ve kıllar daha sonra topak olarak ağızdan çıkarılır. Bu kusmuk topakları, hayvanı avlanırken görmeden de hangi canlıları yediğinin araştırılmasına yardımcı olur.

Amasya’da İki Baykuşun Besinleri

Amasya’daki Yedikır Barajı çevresinde 2015 yılı için bildirilen kış verileriyle Kır Baykuşu ve Kulaklı Orman Baykuşunun besinleri karşılaştırıldı. 2017’deki çalışmada Kır Baykuşunun 78 sağlam kusmuk topağından 90 av, Kulaklı Orman Baykuşunun 231 topağından 467 av belirlendi. Kır Baykuşunda sayıca en sık av yüzde 58,9 ile Microtus levis adlı tarla faresiydi. Meriones tristrami adlı diğer bir kemirgen, av sayısının yüzde 16,7’sini oluşturuyordu; bu pay Kulaklı Orman Baykuşunda yüzde 2,8’di. Araştırılan yerde iki türün besinleri büyük ölçüde örtüşüyordu. Bu oranlar av sayısına aittir; hayvanların tahmini besin ağırlığındaki payları ayrı hesaplanmıştır.

Farklı Yaştaki Yuva Yavruları

Dişi ilk yumurta bırakıldıktan sonra kuluçkaya başlayabilir. Yumurtaların bir veya iki gün arayla bırakılması, ilk yavrunun ötekilerden önce gelişmeye başlamasına yol açar. Böylece aynı yuvada farklı büyüklükte yavrular bulunabilir. Bu, yumurtaların hepsinin bırakılmasını bekleyip ardından kuluçkaya başlayan kuşlardaki daha eşzamanlı çıkıştan farklı bir üreme düzenidir.

Bir Yılda İki Üreme Alanı

2024 araştırmasında, İskoçya’da 2017’de yuvasındayken cihaz takılan bir dişinin 2018’de hem İskoçya’da hem Norveç’te ürediği bildirildi. BTO’nun yazar kurumu açıklaması, aynı izleme grubundaki 14 dişinin 18 başarılı üreme denemesini de özetler: iki deneme dışındaki bütün kayıtlarda dişi, en küçük yavru tamamen bağımsızlaşmadan ayrılmış, bakımın son bölümünü erkek sürdürmüştü. Tek bireyin iki ülkedeki üremesi ile bu daha geniş yavru bakım örneklemi ayrı bulgulardır. Biri yuvalama yerleri arasındaki hareketi, diğeri eşlerin yavru büyütmedeki görev paylaşımını gösterir.