← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kır Kırlangıcı · Hirundo rustica

Hızlı Tanı

Kır Kırlangıcı (Hirundo rustica; Barn Swallow), uzun ve sivri kanatları, ince gövdesi ve derin çatallı kuyruğuyla tanınır. Sırtı iyi ışıkta parlak koyu mavi, alın ve boğazı kızıla çalan kestane rengidir. Boğazın altındaki koyu kuşak, Avrupa’daki açık krem karınla karşıtlık oluşturur. Erişkinin ince uzayan dış kuyruk tüyleri uçuş siluetinin belirgin bir parçasıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Tünemiş kuşun başı hafif yassı, boynu çok kısa, omuzları gövdesine göre geniş görünür. Gövde kuyruğa doğru incelir. Kapalı kanatların sivri uçları uzamış dış kuyruk tüylerinin önünde kalır. Cornell’in teşhis hesabında anlatılan bu biçim, havada hızla geçen kuşun tel üzerinde de aynı ince yapıyı taşıdığını görmeye yardım eder.

Tepe, sırt ve kanat üzerindeki küçük tüyler güneşte mavi yansırken, uzun uçuş tüyleri ve kuyruk daha kahverengi-siyah görünür. Göz, küçük gaga ve kısa bacaklar koyudur. Kuyruk açıldığında, uçlara yakın beyaz lekeler görülür. Dış kuyruk tüyleri gittikçe incelerek iki uzun uç oluşturur; kapalı kuyrukta saklanan beyazlık uçuş sırasında ortaya çıkabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel renk düzenini taşır. Animal Diversity Web’in hesabında dişinin dış kuyruk tüylerinin genellikle daha kısa, renklerinin biraz daha sönük olduğu belirtilir. Bu benzerlik nedeniyle, uzaktaki her kısa kuyruklu kuşa dişi denmez. Gençlerin de kısa kuyruğu vardır; eşeyler arasındaki genel fark, bütün bireyleri kesin olarak iki gruba ayıran bir sınır değildir.

Gençte alın ve çene daha soluk, devetüyü-beyazımsı tonlarda veya biraz daha koyu olabilir. Tüyler erişkindeki kadar parlak değildir. Kuyruktaki ince dış uzantılar henüz kısadır; çatal erişkininkinden daha sığ görünür. Erişkin erkeğin uzun kuyruk uçlarını genç kuşta aramamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Alçaktan uçarken kanat çırpışlarıyla kısa süzülmeleri art arda kullanır. Açık tarlalar ve su üzerinde hızlı dönüşler, dalışlar ve yeniden yükselişlerle böceklerin peşine düşer. RSPB’nin anlattığı çevik, akıcı uçuşta gövdenin ince görünüşü ve uzun çatallı kuyruk birlikte seçilir. Kuyruk kapalıyken iki ince uç daha belirgin, açıldığında ise çatal daha geniş görünebilir.

Avrupa, Kuzey Afrika ve Batı Asya’nın açık karınlı kuşlarında alt kanadın gövdeye yakın küçük tüyleri de beyazımsıdır. Bunlarla daha koyu uzun kanat tüyleri arasında karşıtlık görülür. Kuzey Amerika ve Asya’nın bazı başka topluluklarında karın daha kızıl olabilir; Cornell’in bölgesel görünüşleri ayrı gösteren hesabı, bu renk farklarını aynı tür içindeki çeşitlilik olarak anlatır.

Ses ve Davranış

Ötüşü uzun bir cıvıltı dizisidir; ince ve daha boğuk notaların arasından, sonunda uzayan cızırtılı bir bölüm duyulabilir. Kısa “vit” ya da “uit” çağrısı uçuşta da verilir. Tehlike sırasında daha güçlü uyarı sesleri art arda yinelenir. Tel üzerinde sessizce duran kuşla, yuvasının yakınında tehlike sezen kuşun seslenişleri bu yüzden farklı olabilir.

Topluluk halinde tellerde durabilir, aynı yapıda birden fazla çift yuva kurabilir. Buna rağmen çift, yuvanın hemen çevresindeki küçük alanı savunur. Animal Diversity Web, Avrupa’daki bu yuva çevresi savunmasıyla geniş topluluklar halinde bulunmayı ayrı ayrı anlatır. Kuşların aynı binayı kullanması, bütün çiftlerin tek bir ortak yuvada yavru büyüttüğü anlamına gelmez.

Yuva çamurla kuru otların birleştirilmesinden oluşan, üstü açık bir çanaktır. Çiftin iki üyesi de küçük çamur parçaları taşır. BTO’nun Britanya-İrlanda derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka süresi 16–18 gündür. Kuluçkayı esas olarak dişi yürütür, erkek zaman zaman katılır. Yavruların uçuşa geçmesi için tipik süre aynı hesapta 20–22 gün olarak verilir.

Karıştırılabilecek Türler

Ev Kırlangıcı (Delichon urbicum; Western House Martin), daha kısa çatallı kuyruk ve kuyruk başlangıcının üstündeki belirgin beyaz alanla ayrılır. Alt tarafı boğazdan itibaren beyazdır; kızıl alın-boğaz taşımaz. Üst tarafı onun da iyi ışıkta mavi yansıdığından, sırt parlaklığı iki türü ayırmaz. Oiseaux hesabı, Ev Kırlangıcının kuyruk çatalında uzun ince dış uçlar bulunmadığını özellikle belirtir.

Kum Kırlangıcı (Riparia riparia; Sand Martin, Bank Swallow), üstten kahverengi, alttan beyaz görünür. Geniş kahverengi göğüs kuşağı beyaz boğazla karnı ayırır; kuyruğu az çatallı, dış uçları kısadır. Kır Kırlangıcının kızıl alın-boğazı ve mavi sırtı bulunmaz. Genç Kum Kırlangıcının sırt tüylerindeki açık kenarlar da bu kahverengi görünüşün içinde seçilir.

Kaya Kırlangıcı (Ptyonoprogne rupestris; Eurasian Crag Martin), daha tıknaz bir gövdeye, mat kahverengi-gri üst tarafa ve daha kısa kuyruğa sahiptir. Açılan koyu kuyruğunda oval beyaz lekeler görülür. Dolayısıyla kuyrukta beyaz lekeler bulunması yalnız Kır Kırlangıcına özgü değildir. Kaya Kırlangıcının sade kahverengi başı ve alt tarafı, Kır Kırlangıcındaki kızıl boğazla koyu göğüs kuşağını taşımaz.

Kızıl Kırlangıç (Cecropis rufula; European Red-rumped Swallow), uzun çatallı kuyruğuyla uzaktan benzeyebilir. Ense çevresindeki kızıl açıklık ve sırtın altıyla kuyruk başlangıcındaki geniş beyaz-kızıl alan belirgindir. Kuyruk altı siyah, açık alt tarafı ince boyuna çizgilidir. Bu desen Kır Kırlangıcının kızıl boğazıyla koyu göğüs kuşağından farklıdır. Eski geniş Cecropis daurica adından ayrılan güncel tür budur.

Ebabil (Apus apus; Common Swift), çok uzun, orak biçimli kanatları ve isli koyu gövdesiyle farklıdır. Boğazı daha açık olsa da Kır Kırlangıcındaki kızıl alın-boğazı ve krem karnı göstermez. Oiseaux’nun karşılaştırması, yüzeysel benzerliğin uzun kanatlar ve çatallı kuyruktan kaynaklandığını belirtir: Ebabil kırlangıç ailesinde değildir. Gözlemde koyu gövde, kanat biçimi ve uçuş birlikte karşılaştırılır.

Dünya Yayılışı

Üreme alanları Kuzey Amerika, Avrasya ve Kuzey Afrika’ya yayılır. AviList v2025b sekiz alt tür tanır. Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika’da üreyen rustica alt türü, kışın Sahra’nın güneyindeki Afrika’ya ve Güney Asya’ya iner. Kuzey Amerika’daki erythrogaster ise Meksika’dan Güney Amerika’nın güneyine kadar kışlar; Arjantin’in kuzeydoğusunda da üreyen bir topluluk gelişmiştir. Mısır’daki savignii ve Doğu Asya’daki topluluklar aynı geniş türün farklı coğrafi parçalarıdır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye üreme ve geçiş alanları içindedir. OSME’nin 2022 listesinde rustica Türkiye için kaydedilir; transitiva yönünde görünüş taşıyan bazı kuşlardan da söz edilir. BirdLife’ın 2021 değerlendirmesinde, 2002–2012 dönemi için Türkiye’de 1.000.000–2.500.000 üreyen çift tahmin edilir. Bu bir güncel sayım değil, sınırlı veriye dayalı uzman tahminidir. 2008–2019 ve 1980–2013 dönemlerinin ülke nüfus eğilimleri içinse yeterli bilgi bulunmadığı belirtilmiştir.

Göç Yolculuğu

Avrupa-Afrika göç atlası, Avrupa’da halkalanan kuşların kış bağlantılarının tek bir noktada toplanmadığını gösterir. Britanya Adaları ve Norveç’in batı kıyısındaki kuşlar ağırlıkla Güney Afrika’yla ilişkilidir. Orta Avrupa’dan gelen kayıtlar Batı Afrika’dan Kongo ve Zambiya’ya uzanan daha geniş bir kuşağa dağılır. Halka yeniden bulma çabası ülkeler arasında farklı olduğundan haritadaki boşluk, kuşların o bölgeden hiç geçmediği anlamına gelmez.

Üreme Alanı

Açık beslenme alanı, suya erişim ve yuvayı taşıyacak korunaklı bir çıkıntının birlikte bulunması önemlidir. Animal Diversity Web’in hesabı tarım alanlarını, ahır ve diğer çiftlik yapılarını, köprü altlarını ve eski yapıların saçaklarını sayar. Kayalık mağaralar gibi doğal yerler de kullanılabilir. Böylece tür yalnız tarlada ya da yalnız binada yaşayan bir kuş değildir; gündüz böcek aranan açıklıklarla yuvanın kurulduğu sığınak birbirini tamamlar.

Yuva Yeri

Yuvanın tutunması için yüzeyin yapısı önemlidir. Kanada’nın resmi tür derlemesi, yatay bir çıkıntıyla birlikte pürüzlü ahşap ya da beton gibi düşey yüzeyleri de anlatır. Üstteki bir saçak ya da benzeri örtü yuvayı hava koşullarından korur. Yapıya girip çıkan kuşlar izlenirken, uçuş yolunun kapatılmaması ve yuvaya dokunulmaması gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Kırsal yapıların içindeki yuvalara ulaşabilmesi için girişlerin sürekli açık kalması gerekir. Oiseaux hesabında ahır, samanlık, garaj ve benzeri korunaklı yerlerle yakınlarındaki tarla ve sulak açıklıklar birlikte anlatılır. Besin ararken kullanılan teller ve dallar dinlenme yerleri de sağlar. Uzun süren kötü hava, normal beslenmesini engelleyebilir; özellikle yavruların büyüdüğü sırada yakındaki beslenme alanları önem taşır.

Ne Yer?

Temel besini uçan böceklerdir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabı sinekleri başlıca av olarak sıralar; uçan kınkanatlılar, arılar, karıncalar, kelebekler ve güveler de alınır. Çoğunlukla tek tek avları yakalar. Sığırların, tarım araçlarının ve insanların hareketiyle havalanan böceklerin peşine takılabilir. Soğuk havada ahır duvarları çevresindeki sinekleri topladığı, bazen de yerdeki böcekleri aldığı anlatılır; beslenmesi yalnız kesintisiz havada kovalamaya indirgenmez.

Nasıl Avlanır?

Su yüzeylerinin üzerinde alçaktan uçarken böcek yakalar, kolayca yükselip alçalarak avını izler. Nicole Bouglouan su yüzeyindeki böceklerin de alınabildiğini belirtir. Çin’in Suzhou kentindeki 2021 çalışmasında ise 53 yuvadaki yavruların besini, böcek ve dışkı örneklerinin karbon ve azot izlerinden tahmin edildi. Yumuşak gövdeli avların payıyla yavru uçurma başarısı arasında olumlu ilişki bulundu. Hangi av gruplarının alındığı da bu araştırmada önemliydi.

Kentteki Yuvayı Anlamak

Çin’in Suzhou kentinde 2021 üreme mevsiminde dört alandaki 53 yuva izlendi. Chen ve arkadaşlarının 2026 sayısında yayımlanan araştırması bina yoğunluğu, sıcaklık, gürültü ve gece ışığını birlikte değerlendirdi. Karşılaştırılan iki istatistiksel modelden gece ışığını içereninde, daha güçlü ışıkla daha düşük yavru uçurma başarısı arasında ilişki bulundu; kentten kıra uzanan bütün sıralama boyunca ise başarı belirgin biçimde değişmedi. Çalışmada uçuş, son yuvada görülme ve ardından boş yuva kontrolünden çıkarıldı; her yavrunun ilk uçuşu doğrudan izlenmedi. Bir yıllık bu gözlemsel sonuç, ışığın deneyle artırıldığı bir çalışma değildir.

Uçarken Su İçebilir

Su içmek için her zaman kıyıya konması gerekmez. RSPB, su yüzeyine alçalıp gagasıyla su alırken uçuşunu sürdürmesini anlatır. Göller ve nehirler üzerindeki alçak geçişler böylece hem beslenme hem su içme sırasında görülebilir. İnce gövdeli kuşun yüzeye yaklaşıp yeniden yükselmesini kesintisiz izlemek, bu davranışı görmeye yardım eder.

Uçuş Başlar, Bakım Sürer

BTO’nun Britanya-İrlanda hesabında başarısız yuvaların yerine yapılan yenilemeler hariç, bir mevsimde genellikle iki üreme girişimi bildirilir. Yavrunun uçabilmesiyle bakımın bitmesi ise aynı olay değildir. Kanada’nın resmi derlemesi, yuvadan çıkan gençlerin yakın çevrede gecelediğini ve ilk günlerde geceyi yeniden yuvada geçirebildiğini anlatır. Yavru yuvadan ayrıldıktan sonra da aileyle ilişkisini bir süre korur.

Sazlıktaki Geceleme

Üreme bittikten sonra ve göç sırasında, su kenarındaki sazlıklarda toplu gecelemeler yapabilir. Bu yerler çamur yuvalardan farklıdır. Oiseaux hesabında sazlıkta bir araya gelerek geceyi geçirdikleri belirtilir. Akşam sazlığa gelen kuşlar, orada yuva kuran bir topluluk değildir.

Eski Yuvanın Yeni Kullanıcıları

Eski çamur yuvalar yalnız geçmişten kalan yapılar değildir. Kanada’nın 2019 tarihli derlemesi, bunların sonraki mevsimlerde yeniden kullanılabildiğini ve bir yıl boş kalıp ertesi yıl seçilebildiğini anlatır. Ancak aynı yuvanın yeniden kullanılması, mutlaka aynı çiftin döndüğü anlamına gelmez. Kuşlar eski yuvayı değerlendirirken parazit yükünden de etkilenir; yoğun parazitli yuvalardan kaçınabilir. Bu yüzden yuva yerinin kullanımıyla tek tek kuşların kimliği ayrı izlenir.