← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kızıl Kirazkuşu · Emberiza caesia

Hızlı Tanı

Kızıl Kirazkuşu (Emberiza caesia; Cretzschmar’s Bunting), doğu Akdeniz’in kayalık açık yamaçlarında üreyen bir kirazkuşudur. Üreme erkeğinde başın ana rengi yeşilimsi değil mavi-gridir; boğaz turuncu-kızıldır. Gri baş ile sıcak renkli boğazın birleşimi ilk bakışta aranır. Dişiler ve genç kuşlar erişkin erkek kadar koyu ve canlı renkli görünmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Sırt ve kanatlar kahverengi, kuyruk sokumu daha kızıl görünür. Orta ve büyük kanat örtülerinin devetüyü uçları iki açık çizgi oluşturur. Karın, böğürler ve kuyruk altı kestane-kızılıdır. Gaga ile bacaklar ten pembesi, gözler koyu kahverengidir. Başın çevresindeki açık göz halkası beyazımsı ya da soluk devetüyü tonda olabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi, erkeğe benzeyen fakat renkleri daha sönük bir görünüş taşır. Keith Vinicombe’un teşhis yazısı, özellikle dişilerde boğazın krem veya soluk sarımsı olabildiğini gösterir; her dişide erkeğin kızıl boğazı beklenmez. Üst göğüsteki gri alan da daha belirsizdir. Göğüsteki çizgiler de dişinin görünüşünü daha desenli yapar.

İlk kış kuşlarında çizgiler daha belirgin, baş ve alt tarafın renkleri daha soluktur. Vinicombe’un karşılaştırmasında bu yaşta Kirazkuşuna benzerlik artar. Parlak bir üreme erkeğinin baş–boğaz ayrımını gençte aynen aramak doğru sonuç vermez. Üst taraftaki çizgilerin kuvveti ve boğazın tonu, kuşun yaş görünüşü dikkate alınarak karşılaştırılır.

Uçuşta Görünüm

Dış kuyruk tüyleri koyu zemin üzerinde beyaz uç alanları taşır; kuş havalandığında bunlar daha açık seçilebilir. Orta kuyruk tüyleri kahverengidir.

Ses ve Davranış

Çağrısı kısa ve keskin bir “tsip” gibi duyulur. eBird’in uzman hesabı ötüşü ince, ıslıklı “si-si-siii” benzetmesiyle anlatır. Bu, ilk kısa sesleri uzayan bir son sesin izlemesidir. Bir hecenin yazılı karşılığı gerçek kaydın bütün inceliklerini taşımaz; ötüşün ritmi ve son sesin uzaması birlikte dinlenir.

Daniel Le-Dantec’in uzman tür hesabı, ötüşün bazen ince, zayıf ve alçak; bazen daha belirgin ve vızıltılı duyulabildiğini belirtir.

Dişi, yerde bir kaya veya çalı yanında ot ve ince köklerden çanak biçimli yuva kurar. SEO/BirdLife’ın tür derlemesi tipik yumurta sayısını 4–5 olarak verir. Kuluçkayı çoğunlukla dişi yürütür ve süre 12–14 gündür. Yavrular yumurtadan çıktıktan 12–13 gün sonra yuvadan ayrılır. Bu değerler Türkiye’de izlenen belirli bir yuva grubunun ölçümleri olarak sunulmaz. Yuva ve yavrular uzaktan gözlenir.

Fransız uzman hesabında yuvanın içinin ince kökler ve kılla döşenebildiği, yumurtaların açık zemininde koyu benekler ve çizgiler bulunduğu anlatılır. Aynı hesap yavruların iki eş tarafından beslendiğini belirtir. Yuvanın çukurda ve bitki ya da kaya örtüsü altında bulunması, yukarıdan bakıldığında kolayca görülmesini engelleyebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kirazkuşu (Emberiza hortulana; Ortolan Bunting) en önemli benzeridir. Üreme erkeğinde baş ve üst göğüs yeşilimsi gri, boğaz ile göz halkası sarıdır; alt taraf ise turuncu-kızıldır. İki türün de gagası pembedir. Dolayısıyla ayrım yalnız gaga rengine değil, sarı boğaz–yeşilimsi baş ile kızıl boğaz–mavi-gri baş karşılaştırmasına dayanır. Dişi ve ilk kış kuşlarında bu renk farkları daha silik olabilir.

Doğu Kirazkuşu (Emberiza buchanani; Grey-necked Bunting) erkeğinde boğaz ve gaga altından yanağa uzanan açık şerit beyazımsıdır; aralarında soluk gri bir çizgi bulunur. Baş ve ense gri, alt taraf daha soluk pembe-devetüyü tonludur. Sırtın kumlu kahverengi görünüşü daha sönüktür. Kızıl Kirazkuşundaki kuvvetli kızıl boğaz karşıtlığını taşımaz. Doğu Kirazkuşunda dişilerin tepe ve ensesi genellikle daha çizgilidir; bu özellik erişkin erkeğin görünüşüyle karıştırılmaz.

Boz Çinte (Emberiza cineracea; Cinereous Bunting) erişkin erkeğinde sarı boğaz, gri-sarımsı baş ve daha az çizgili gövde öne çıkar. Dişi soluk, gagası güçlü ve açık renklidir. İlk kış kuşlarında tepe ve göğüste ince çizgiler bulunabilir. Bu nedenle erişkin erkeğin sarı görünüşü her yaş ve eşeye aynen uygulanmaz. İncelenen AviList v2025b, cineracea alt türünü batı ve güney Türkiye’den doğu Toroslar’a; semenowi alt türünü güneydoğu Türkiye’den İran’ın güneybatısındaki Zagros Dağları’na yerleştirir.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı doğu Akdeniz çevresindedir. SEO/BirdLife güney Arnavutluk ve Yunanistan’ı, özellikle adaları; Kıbrıs’ı ve Türkiye’nin Akdeniz’e bakan kesimlerini belirtir. Batı Suriye, Lübnan, İsrail ve batı Ürdün de bu yayılıştadır. Kışı başlıca Sudan’da, Nil vadisi dahil doğudan iç kesimlere uzanan alanlarda ve Eritre’de geçirir. İncelenen AviList v2025b türü güney Avrupa–Türkiye üreyicisi, kuzeydoğu Afrika ve Arabistan’a uzanan kış ziyaretçisi olarak tanımlar.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye önemli bir üreme alanıdır. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesi, Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 100.000–185.000 çift tahmini verir. Kaynak bunu çok sınırlı veriye dayanan uzman değerlendirmesi olarak sınıflandırır; güncel ve eksiksiz bir ülke sayımı değildir. Aynı tabloda Türkiye’nin kısa ve uzun dönem nüfus eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor olarak gösterilir. Bu yüzden tahminin büyüklüğünden “nüfus artıyor” sonucu çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

İsrail’in Elat bölgesindeki halka çalışmasında 1984–2000 arasındaki ilkbaharlarda toplam 528 Kızıl Kirazkuşu kaydedildi. Yeterli örnek bulunan 1984, 1990 ve 2000 mevsimleri göç zamanlaması için ayrıca incelendi. Erkekler iki yılda daha erken geçerken 1984’te anlamlı bir eşey farkı yoktu. Bu araştırma, ilkbahar hareketinin tek bir günde veya her yıl aynı erkek–dişi sırasıyla gerçekleşmediğini gösterir; buradaki tarihler Türkiye’nin bütün üreme alanlarına geliş takvimi değildir.

Üreme Alanı

Üreme çevresinde kuru, taşlı ve seyrek bitki örtülü yamaçlar öne çıkar. SEO/BirdLife kıyısal alanları ve küçük adaları da belirtir. Açık zeminle düşük bitki örtüsü yan yana bulunur. Kış çevresinde ise taşlı yarı çöl düzlükleri, savanlar ve yağış dışında kuru kalabilen dere yatakları kullanılır.

Yuva Yeri

Yuva yeri yüksek bir ağaç dalından çok zemine bağlıdır. IUCN’nin 2019 tarihli ekoloji derlemesi, dişinin çanağı bir kayanın dibine veya çalı köklerinin arasına yerleştirdiğini belirtir. Yuva aranırken kayalar kaldırılmaz, çalı dipleri açılmaz; doğal örtü korunur.

Günlük Alan Kullanımı

Kıbrıs’ın Akamas bölgesindeki ziyaretçi merkezinin tür hesabı, açık çalılık ve dağınık ağaçların bulunduğu alanlarla yakınındaki tahıl tarlalarının ilişkisini vurgular. Kuş yerde, kayada veya alçak çalıda durabilir; ötüş sırasında daha yüksek ağaç ve çalılara da çıkar. Buradaki anlatım, yerden beslenme ile yukarıdan seslenmenin aynı çevrede gerçekleşebildiğini açıklar.

Ne Yer?

Otların ve başka otsu bitkilerin küçük tohumlarını yer. SEO/BirdLife, omurgasızların da besinleri arasında olduğunu, özellikle kanatlı karıncaların alındığını belirtir. Bu nedenle türü yalnız tohum yiyen, böcek almayan bir kuş olarak tanımlamak eksik kalır.

Nasıl Avlanır?

Besinini büyük ölçüde yerde arar. Fransız uzman hesabına göre böcekler ve küçük omurgasızlar üreme sırasında, özellikle yavrular beslenirken daha önemlidir; yılın kalanında tohumlar ve başka bitkisel besinler tüketilir. Göç döneminde anız ve ekili alanlar da kullanılır.

Amorgos Adası’ndaki Kayboluş

Yunanistan’ın Amorgos Adası’nda 2020’de yayımlanan araştırma, 1993’te yaygın üreyen Kızıl Kirazkuşunun sonraki dönemde kayboluşunu anlattı; 2007–2019 ziyaretlerinde yalnız iki kayıt vardı. Alçak çalılık alanlar azalmamış, artmıştı. Yazarlar yakındaki küçük tarlaların terk edilmesini ve artan otlatmayı olası etkenler arasında tartıştı. Ancak 1997’de kuşların yoğun olduğu alanlardan biri eski tarlalardan yoksundu. Bu ayrıntı, besin alanı kaybının kanıtlanmış tek neden olmadığını gösterir; ada gözlemi bütün Akdeniz’in nüfus eğilimi değildir.

Yangın Sonrası Bir Alan Gözlemi

Kıbrıs’ın kuzeyindeki Girne Dağları’nda Mayıs–Haziran 1999’da yapılan beşer dakikalık nokta sayımlarında kayıtlar açık alanlarda toplandı: 26 açık alan noktasında 13, 15 orman–açıklık noktasında 2 kuş bulundu; 35 orman noktasında kayıt yoktu. Açık alanların çoğu 1995 yangınından sonra yeniden bitkilenmekteydi. Peter Flint’in raporu, görülen ve duyulan kuşları saymış, öten erkekleri ayrı kaydetmemişti. Bu nedenle sayılar üreyen çift sayısı değildir. Öncesi–sonrası kontrollü bir deney de yapılmadığından, sonuç yangının her yerde türe yararlı olduğunu kanıtlamaz.