← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kızıl Şahin · Buteo rufinus

Hızlı Tanı

Kızıl Şahin (Buteo rufinus; Long-legged Buzzard), uzun kanatlarıyla küçük bir kartalı andırabilen iri bir yırtıcıdır. Açık arazide belirgin bir tünekten ya da yerde durarak çevresini tarar. Açık, kızıl ve koyu görünümleri vardır. Rengi kadar uzun kanatlı yapısı ve uçarken gösterdiği kuyruk deseni de tanıda önemlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Açık ve kızıl görünümler arasında keskin bir sınır yoktur. Whistler’in uzman kılavuzu, açık kuşlarda sırtı kahverengi; tüylerin köklerini beyaz, kenarlarını geniş ve açık kızıl olarak anlatır. Boğaz ve göğüs açık devetüyü beyazı üzerinde koyu ince çizgiler taşır. Alt tarafın geri kalanında beyaz, kızıl ve kahverengi farklı oranlarda yer alabilir; yanlarda koyu kızıl kahverengi lekeler veya bantlar bulunabilir.

İncelenen AviList v2025b, kuzey Afrika ve Arap Yarımadasındaki cirtensis kuşlarını aynı türün ikinci alt türü olarak sınıflandırır. Jowers ve arkadaşlarının bilimsel derlemesi bu alt türü daha küçük, renk bakımından da değişken olarak anlatır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin temel tüy görünümü benzerdir. Açık ya da koyu renkli olmak bir eşey etiketi değildir. Whistler’in tarif ettiği koyu görünümde gövde çikolata kahverengisinden siyaha yakın kahverengiye gider; uçuş tüylerinin kökleri beyaz, kuyruktaki açık bantlar siliktir. Aynı kılavuz göz rengini kahverengimsi sarı olarak verir.

Genç kuşun kuyruğu gri bejdir ve ince enine bantlar taşır. Erişkinin geniş siyah kanat arka kenarı gençte daha dağınık ve belirsiz görünür. Bu, kanadın gövdeye değil, arkaya bakan kenarıdır.

Çin’in doğu Junggar Havzasında 2005’te izlenen yavruların ilk hav tüyleri kırık beyazdı; ikinci haftada gri hav tüyleri görüldü. Üçüncü haftada uzun kanat tüylerinin kılıfları, dördüncü haftada bunların içinden tüyler belirmeye başladı. Beşinci haftada tepe, göğüs ve karın dışında tüylenme büyük ölçüde tamamlanmıştı.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte uçuş tüyleri uçlara doğru siyahımsı kahverengidir; köke doğru beyaz, gri ve kahverengi karışır. Kuyruk açık kızıl olabilir, köküne yakın gri ve beyaz tonlar gösterebilir; bazı kuşlarda silik kahverengi bantlar da vardır.

Alttan görülen koyu bilek lekeleri, kanadın öne doğru kıvrıldığı bölümde yer alır. Cornell’in tanımında erişkinin belirgin koyu kanat arka kenarı da vurgulanır; gençte bu kenar erişkindeki kadar belirgin değildir. Kanatlar gövdeye göre uzundur. Dönerek yükselen kuş bunları yukarı kaldırarak geniş bir V biçiminde tutabilir.

Ses ve Davranış

Genellikle sessizdir; bazen Şahinin sesinden daha yumuşak ve kalın, tekrarlanan bir miyavlama duyulur. Uçuşta kanat vuruşları yavaş ve esnek olabilir; süzülürken kanadın gövdeye yakın bölümü hafif kalkık, uç bölümü daha yatay tutulabilir. Bu durumda bileğin öne çıkıntısı belirginleşir.

Yuva kalın ve kuru dallardan yapılmış büyük bir yapıdır; iç çukuru ince saplar, ot ve yün gibi yumuşak malzemelerle döşenir. Kaya çıkıntısı, uçurum rafı veya uygun ağaçlar kullanılabilir. Harrison ve Castell’in üreme kılavuzu tipik olarak 2–3 yumurta, bazen 4–5 yumurta bildirir. Kuluçkaya her iki eşey katılabilir, fakat ağırlığı dişi üstlenir; yavrulara iki erişkin de besin getirir.

İran’ın güneybatısında 2012 ve 2013’te izlenen üç yuvada üçer yumurta ve ortalama 31 günlük kuluçka kaydedildi. Yavruların uçabilecek duruma gelmesi ortalama 49,5 gün, yuvadan ayrılması yaklaşık 52 gündü. Bunlar küçük bir bölgesel örneklemin sonuçlarıdır. Üreme kılavuzunda kuluçka yaklaşık 28 gün verildiğinden, kaynaklar bütün topluluklar için tek ve kesin bir takvim sunmaz. Yuva uzaktan izlenmeli, erişkinleri tedirgin edecek kadar yaklaşılmamalıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Şahin (Buteo buteo; Common Buzzard) de çok değişken renklidir; beyaza yakın kuşlar da koyu kahverengi kuşlar da görülebilir. Daha toplu gövdesi, kısa boynu, görece kısa kuyruğu ve daha az uzun görünen kanatları karşılaştırılır. Erişkin kuyruğunda genellikle birden çok enine bant ve geniş koyu uç bandı vardır. Kızıl Şahinin açık kızıl kuyruğu yardımcı olsa da gençlerin bantlı kuyrukları hesaba katılmalıdır.

Paçalı Şahin (Buteo lagopus; Rough-legged Buzzard), bacağının alt bölümünü örten tüyleriyle farklıdır; bu ayrıntı uzak uçuşta seçilmeyebilir. Kuyruğunda geniş beyaz alan ve uç tarafında koyu bant bulunur; bant düzeni yaşa ve eşeye göre değişir. Açık görünümlü gençlerde koyu bilek ve karın yanları güçlü karşıtlık oluşturabilir. Bu nedenle yalnız bilek lekesi görülmesi Kızıl Şahin tanısı koydurmaz.

Arı Şahini (Pernis apivorus; European Honey Buzzard), daha ince ve öne uzanan başı, belirgin boynu ve uzun kuyruğuyla ayrılır. Kuyruk, kanat genişliği kadar veya daha uzun görünebilir. Erişkinde uçtaki koyu bandın yanı sıra kuyruk köküne yakın genellikle iki belirgin bant daha bulunur. Gençte uç bandı aynı kesinlikte değildir; görünüşü erişkinin kalıbına zorlanmamalıdır.

Küçük Kartal (Hieraaetus pennatus; Booted Eagle), şahin boylarına yakın olsa da kanatlarının ön ve arka kenarları daha paralel, kuyruğu uzun ve ucu köşelidir. Açık renkli görünümünde koyu uçuş tüyleri açık gövde ve kanat örtüleriyle güçlü karşıtlık yapar. Önden uygun açıyla bakıldığında iki kanadın kökünde küçük beyaz alanlar seçilebilir. Bu alanların görünmemesi tek başına türü dışlamaz.

Dünya Yayılışı

Türün geniş yayılışı güneydoğu Avrupa’dan Anadolu ve Kafkasya üzerinden Orta Asya’ya, Moğolistan ve Hindistan’a uzanır. İncelenen AviList v2025b’in rufinus alt türü için verdiği bölge budur; bu kuşların bir bölümü kışı Afrika’da geçirir. Aynı sınıflamada cirtensis, Moritanya’dan Mısır’a ve Arap Yarımadası’na uzanan ikinci alt türdür. Bu kuzey Afrika kuşlarının varlığı, Türkiye’de gözlenen her kızıl şahinin o alt türe ait olduğu anlamına gelmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye üreme yayılışının önemli bir bölümündedir. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesinde ülke için 6.200–10.000 çift tahmini yer alır; bunun veri dönemi 2002–2012’dir. Yöntem, sınırlı veriden ülke düzeyine genelleme olarak belirtilmiştir. Aynı tabloda 2008–2019 kısa dönem ve 1980–2013 uzun dönem nüfus eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor durumundadır. Dolayısıyla bu eski sayı güncel ve eksiksiz bir yuva sayımı, belirsiz eğilim de kanıtlanmış artış veya azalma değildir.

Göç Yolculuğu

Kuzey ve doğudaki topluluklarda göç daha belirginken güneyde kısmen yerleşik kuşlar bulunur. Jowers ve arkadaşlarının yayılış derlemesi, kış alanlarını doğu Akdeniz, Orta Doğu ve Arabistan’dan Hindistan’ın kuzeyine kadar anlatır. cirtensis ise büyük ölçüde yerleşiktir ve çevreye dağılma hareketleri yapar. Bu farklı hareket biçimleri, türün tamamını yalnız yaz ziyaretçisi veya bütünüyle göç etmeyen bir kuş diye sınıflandırmayı güçleştirir.

Üreme Alanı

Bozkır ve yarı çöller, av aramaya uygun geniş açıklıklar temel yaşam ortamlarıdır. Cornell hesabı, büyük açık alanların yakınındaki ağaçlık yerlerin de kullanılabildiğini belirtir.

Yuva Yeri

Bulgaristan’ın 2013–2020 atlası ağaç yuvalarını da bildirir: yapraklı orman kenarları, ova çamlıkları, meyve bahçeleri ve ağaç şeritleri kullanılabilir. Eski taş ocakları ile aşınmış toprak yamaçları da yuva çevreleri arasındadır. Kaya yuvası tür için önemli olmakla birlikte, her çiftin aynı zemin üzerinde ürediği varsayılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Milchev’in güneydoğu Bulgaristan araştırmasında boğazlar yuvaya uygun kaya yüzeyleri sağlarken beslenme daha çok komşu açık alanlarda gerçekleşiyordu. Araştırmacı aynı çalışmada kaya üzerinde kolay ulaşılabilen yuvalar da buldu; bunlar insanın az uğradığı veya hiç uğramadığı yerlerdeydi. Bir kaya duvarının varlığıyla çevresindeki kullanım ve rahatsızlık düzeyi böylece ayrı özelliklerdir.

Ne Yer?

Güneydoğu Bulgaristan’ın Sliven, Yambol ve Burgaz bölgelerinde 2018–2022 döneminde 15 çift için toplanan 290 av kaydının 201’i memeliydi. Yersincabı ve tarla fareleri başlıca avlar arasındaydı; kuş, yılan ve kertenkeleler de kaydedildi. Yaklaşık yüzde 69’luk memeli payı av sayısına aittir; ağırlık üzerinden hesaplanmış bir besin payı değildir.

Çin’in doğu Junggar Havzasındaki 2005 araştırmasında kalıntı ve sindirilemeyen parçalar 50 av kaydı sağladı. Bu örneklemde en sık belirlenen tür büyük çöl faresiydi (Rhombomys opimus). Yuva yakınında bulunan ceylan derisi parçaları için araştırmacılar leşten yararlanma veya döşeme malzemesi toplama olasılığını tartıştı; bunu canlı ceylan avlama kanıtı saymadı.

Nasıl Avlanır?

Uzun süre bir tünek veya yerde bekleyerek av gözetebilir; geniş daireler çizerek süzülüp zemini de tarar. Uzman tür hesabında küçük memelilerin yanında sürüngenler, küçük kuşlar, kurbağalar ve iri böcekler belirtilir.

Taş Ocağında Yuva Seçimi

Güneydoğu Bulgaristan’da 1994–2007 dönemini kapsayan araştırmada dört taş ocağında yeni yuvalar bulundu. Bunlar avlanmaya uygun açık araziler içinde doğal büyük kaya yüzeylerinin bulunmadığı yerlerdi; iki ocakta çalışma da sürüyordu. Sonuç, Kızıl Şahinin insanın oluşturduğu kaya duvarlarından yararlanabildiğini gösterir. Patlatma ve yoğun insan hareketinin bütün yuvalar için zararsız olduğunu gösteren bir güvenlik denemesi değildir.

Üreme Başarısında Başlangıç Grubu

Kıbrıs’ta 2005–2007 üreme dönemlerini inceleyen çalışmada, yumurtadan çıkan 76 yavrunun 68’i yuvadan uçtu. Araştırmanın bu aşama için bildirdiği başarı yüzde 89,5’ti. Bırakılan bütün 106 yumurta başlangıç alındığında ise uçan yavruya ulaşma oranı yüzde 64,2 oluyordu. Aynı 68 yavruya rağmen oranların değişmesi, yumurta ve çıkmış yavru sayısının farklı başlangıç grupları olmasındandır.

Besin Araştırmasının Üç Yöntemi

Bulgaristan’daki 2018–2022 besin araştırmasında yuva kalıntıları, kuşun kusarak çıkardığı sindirilemeyen parçalar ve kamera görüntüleri ayrı bilgi sağladı. Tavşanlar ve güvercinler kalıntılarda, yersincapları ise kamera kayıtlarında daha belirgindi. Kameralar 2021–2022’de dört çiftin yuvalarını kapsıyordu. Böylece bütün 15 çiftin beş yıl boyunca kesintisiz görüntülendiği bir araştırmadan söz edilmiyor; yöntemler aynı avları aynı kolaylıkla ortaya çıkarmıyordu.

Küresel Kategori ve Yerel Değişim

BTO’nun güncel tür hesabında küresel koruma kategorisi Asgari Kaygı’dır (LC). Bunun yanında Bulgaristan’ın 2013–2020 atlası, Trakya Ovası’nın batısında yeni alanların kullanıldığını, Besaparski ve Derventa tepeleri ile Sakar’da ise yerel gerilemeler bulunduğunu bildirir. Bu tabloda bazı toplulukların yayılması ile diğerlerinin azalması aynı anda gerçekleşir; küresel kategori yerel değişimin ayrıntılarını tek başına anlatmaz.