← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Sarı Kuyruksallayan · Motacilla flava

Hızlı Tanı

Sarı Kuyruksallayan, Motacilla flava, uzun bacaklı, ince gövdeli bir açık alan kuşudur. Erkeğin yeşile çalan sırtı ile sarı alt tarafı dikkat çeker. Baş rengi alt türlere göre değişir; siyah başlı ve mavi-gri başlı erkekler aynı tür içinde yer alır. Beyaz kenarlı koyu kuyruğu hareketlidir.

İngilizce adı Western Yellow Wagtail’dir. AviList v2025b on alt tür kabul eder. Türkiye’de üreyen kara başlı kuşlar Motacilla flava feldegg ile eşleşir. Baş deseni bölgeden bölgeye değişen bu grupta, eski kaynakların ayrı ad verdiği bazı görünümler günümüzde bağımsız alt tür sayılmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Uzun ve ince siyah bacaklarıyla yerde yürür veya kısa koşular yapar. Kuyruğunu zaman zaman dikey yönde sallar. Yerdeki seri hareketleri ve zarif gövdesi gözlemde dikkat çeker.

Katlı kanattaki koyu örtü ve iç kanat tüyleri açık kenarlıdır. Bu kenarlar kanadın üzerinde açık çizgiler oluşturur; giysiyle birlikte beyazlığı ve sarıya çalan tonu değişebilir. Türe adını veren flava alt türünün erkeğinde göz ile gaga arasında koyu bir çizgi, gözün altında ve kulak bölgesinde küçük beyaz işaretler bulunur. Bu yüz ayrıntıları, bütün alt türlerin ortak deseni değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme giysisindeki feldegg erkeğinin başı parlak siyahtır; yeşil sırtla güçlü karşıtlık yapar. Tipik görünüşte belirgin beyaz kaş yoktur. Flava erkeğinde mavi-gri baş, beyaz kaş ve sarı boğaz bulunur. Thunbergi erkeğinin tepesi ve ensesi koyu gri, yüz yanları daha da koyudur; bazıları neredeyse siyah başlı görünebilir.

Dişilerin üstü gri-yeşil veya gri-kahverengi, altı daha soluk sarıdır. Bazıları erkeğin baş deseninin silik bir benzerini taşır. Feldegg dişileri değişkendir; çoğu başka alt türlerin dişilerinden daha gri üstlü, daha beyaz altlı ve koyu başlıdır. Bazı dişilerin alt türü görünüşünden güvenle ayrılamaz.

Yuvadan yeni ayrılmış yavru sarı-yeşil erişkinden çok farklıdır. Sırtı gri-kahverengi, altı açık kremdir; kanadın koyu tüyleri açık kenarlarıyla sırtından ayrılır. Boğazın çevresindeki koyu çizgiler üst göğüste aşağı sivrilen bir kolye oluşturabilir. Koyu tepe kenarları açık kaşı belirginleştirir. Bu ilk giysi, ilk sonbaharda tüylerini kısmen yenilemiş bir gencin görünüşüyle aynı değildir.

İlk yılındaki erkek, erişkin dişiye çok benzeyebilir; geç çıkan erkeklerin tüy yenilemesi de daha geç olur. Gençler ilk yenilemede kanatlarının bir bölümünde eski tüyleri koruyabilir. Yeni örtülerle yıpranmış, beyazımsı kenarlı gençlik tüylerinin oluşturduğu sınır yaşlandırmada kullanılır. Erişkinin üreme sonrası tüy değişimi tamdır; bazı kuşlar bunu kesintiye uğratıp kışlakta tamamlar. Dolayısıyla sonbaharda taze kanatlı olmak gençliğin göstergesi değildir. İlkbahar yenilemesinden sonra bazı bireylerin yaşı güvenle belirlenemez.

Uçuşta Görünüm

Dalgalı uçuşu, başka kuyruksallayanlara göre biraz daha az iniş çıkışlıdır. Havalanan kuşun koyu kuyruğu açıldığında beyaz dış kenarlar seçilir. Erkekteki sarı gövde, dişi ve gençte aynı güçte görünmez.

Ses ve Davranış

Çağrı ince bir “tsii” veya “tsrii” gibi duyulabilir. Feldegg, iberiae ve cinereocapilla daha sert, cızırtılı çağrı verir; ancak onlar da flava benzeri yumuşak sesler çıkarabilir. Tek bir yumuşak çağrı feldegg’i elemez. Şarkı, çağrı benzeri kısa notaların tekrarından oluşur.

Üreme dönemi dışında bir araya gelerek toplu geceleme yapabilir.

Yuva, yerde veya uzun otların içinde gizlenmiş bir çanaktır; içi kılla döşenir. BTO’nun Britanya derlemesinde tipik yumurta sayısı 5–6, dişinin kuluçka süresi 14 gündür. Gözlenen kuluçka kayıtları 11–16,5 gün aralığına uzanır. İngiltere’deki 2008–2009 araştırması, yavruların genellikle 10–12 günlükken henüz uçamadan yuvadan ayrıldığını belirtir. Ebeveynler, yuvadan çıktıktan sonra da birkaç gün boyunca yavruları beslemeyi sürdürür.

Karıştırılabilecek Türler

Dağ Kuyruksallayanı, Motacilla cinerea, daha uzun kuyruklu ve gri sırtlıdır; bacakları genellikle pembe-kahverengidir. Üreme erkeğinin siyah boğazı, feldegg’in siyah başlığıyla aynı yerde değildir. Dişi ve kış kuşunda siyah boğaz bulunmayabilir. Genç Dağ Kuyruksallayanının göğsü krem veya soluk somon tonlarında olsa da kuyruk altı sarıdır; bu ayrıntı, sarısız ilk giysideki genç Sarı Kuyruksallayandan ayrılmasına yardım eder.

Sarı Başlı Kuyruksallayan, Motacilla citreola, erişkin erkekte geniş sarı başıyla ayrılır. Türe adını veren gri sırtlı citreola alt türünde ensenin arkasında siyah bir sınır bulunur. Dişi ve gençte sarı renk çok daha azdır; kulak bölgesinin çevresindeki açık çizgi ve kanattaki iki geniş açık bant önem kazanır. Özellikle ilk kış kuşları genç Sarı Kuyruksallayanla karıştırılabilir.

Ak Kuyruksallayan, Motacilla alba, beyaz, gri ve siyah giysilidir. Türe adını veren alba alt türünün üreme erkeğinde beyaz yüzü çevreleyen koyu baş ve siyah boğaz-göğüs alanı, gri sırtla birleşir. Dişinin başındaki siyah daha donuktur. Kışın boğaz beyazlaşır; genç kuşta baş ve göğüs deseni daha az karşıtlıklıdır. Kuyruğunu sallaması ve beyaz dış kuyruk tüyleri Sarı Kuyruksallayanla ortak özellikleridir.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı Batı Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’dan Avrupa’nın geniş kesimlerine, Türkiye’ye, Batı Sibirya’ya ve Orta Asya’ya uzanır. Güncel AviList’teki alt türler bu geniş alana eşit biçimde dağılmaz. Örneğin feldegg, Balkanlar ve Türkiye’den İran, Irak ve Afganistan yönüne uzanan bölgede; thunbergi, İskandinavya ve kuzeybatı Sibirya’da; leucocephala ise kuzeybatı Moğolistan, kuzeybatı Çin ve komşu güney-orta Sibirya’da yer alır.

Türkiye'deki Durumu

İngilizce yayımlanan 2007–2011 Türkiye Kuş Raporu, feldegg’i yaygın ve sık görülen yaz ziyaretçisi, türü de geçit kuşu olarak tanımlar. Flava ve thunbergi yanında lutea, cinereocapilla ve beema kayıtlarını da bildirir; son üçü daha seyrektir. Aynı raporda leucocephala alt türünün Türkiye’deki ilk kaydı, Van’ın güneyindeki sazlıklarda 25 Nisan 2011’de fotoğraflanan bir erkek olarak yer alır. Bu tarihli tekil belge, ülkemizde o alt türün üreyen bir nüfusunu göstermez.

Göç Yolculuğu

Göç bağlantıları üreme bölgesine göre değişir. EURING/CMS atlası, Britanya Adaları’ndan batı Avrupa ve Kuzey Afrika üzerinden Senegal, Gambiya ve Gine-Bissau’ya uzanan hareketleri anlatır. İskandinavya ile Orta ve Doğu Avrupa kuşlarının önemli bir bölümü güneybatıya yönelirken, Balkanlar, Yunanistan ve Yakın Doğu üzerinden güneydoğuya uzanan bağlantılar da vardır. Atlas bu ikinci grubun thunbergi olabileceğini belirtir; halkalama kayıtlarının hepsinde alt tür kesin belirlenmiş değildir. Bu yollar Türkiye’deki her feldegg bireyinin izlenmiş rotası diye okunmamalıdır.

Üreme Alanı

Britanya’da ekili tarlalar, ıslak otlaklar ve yüksek kesimlerdeki çayırlar üreme alanları arasındadır. İngiltere’de Oakham ve Gainsborough çevresindeki 2008–2009 araştırmasında yuvaların çoğu kışlık buğdayda bulundu. Nadas alanları düzenli beslenme yeri olarak kullanıldığı hâlde bu alanlarda yuva bulunmadı. Araştırma, aynı tarım alanının farklı parçalarının yuvalama ve beslenmede ayrı işlevler görebildiğini gösterdi.

Yuva Yeri

Yerdeki yuva, çevresindeki uzun otlarla gizlenir. Bu örtüyü korumak için yuvanın yerini görmek amacıyla bitkiler ayrılmamalı, yetişkinlerin besin taşıdığı yol kapatılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

İngiltere’nin Lincolnshire ve Cambridgeshire bölgelerinde 2003 ve 2005’te, yavruları 8–11 günlük olan 39 yuvada birer saatlik beslenme gözlemleri yapıldı. Tarla kenarındaki su hendekleri ve yollar önemliydi. Haziranda kullanılan buğday alanları temmuzda daha az seçilirken, geç yuvalanan kuşlar patates alanlarına yöneldi. Günlük beslenme alanı, ürünlerin gelişme evresiyle birlikte değişiyordu.

Ne Yer?

İngiltere’nin Lincolnshire ve Cambridgeshire bölgelerindeki 2003 ve 2005 araştırmasında, 38 yavru grubundan 46 dışkı örneği incelendi. Sinek kalıntıları her iki ayda da sıktı; haziranda kınkanatlıların ergin ve larvaları, temmuzda kızböcekleri daha belirgindi. Kızböcekleri ince gövdeli yusufçuk akrabalarıdır. Yumuşak gövdeli avlar dışkıda eksik temsil edilebildiğinden sonuç, avların toplam ağırlık payını değil, hangi grupların kaç örnekte bulunduğunu anlatır.

Nasıl Avlanır?

Besinini çoğunlukla açık zeminde yürüyerek veya kısa koşularla arar; uçan avın peşinden kısa süre havalanabilir. Böcekler ve başka küçük omurgasızlar temel besinleridir. Sığ su kenarından alınan küçük tatlı su kabukluları da yenir. Otlayan hayvanların dışkıları çevresinde toplanan sinek ve kınkanatlıları yakalar. Tohum ve küçük meyveler çok daha seyrektir; yavrulara omurgasızlar taşınır.

Işıkta Değişen Baş Görünüşü

İspanya’nın Cabrera Adası’nda 2–5 Mayıs 2019’da incelenen ilk yazındaki bir erkek, güneş altında neredeyse siyah başlı feldegg gibi görünüyordu. Bulutlu ışıkta ise tepe ve ensenin koyu mavi-gri olduğu, göğüste koyu benekler bulunduğu seçildi. Yaklaşık 15 kez duyulan uçuş çağrısı ve ses kaydındaki düzgün inişli yapı da thunbergi tanısını destekledi. Bu tek kuş üzerine 2020’de yayımlanan çalışma, farklı ışıklardaki incelemenin ve ses kaydının tanıyı nasıl değiştirebildiğini gösterir.

Yumurta Sayısı ve Araştırma Örneklemi

İngiltere’de Oakham ve Gainsborough çevresindeki 2008–2009 çalışmasında 80 yuva bulundu; yumurta sayısı yalnız 33 yuvada belirlenebildi. Bu 33 yuvadaki ortalama 5,06, gözlenen aralık 3–6 yumurtaydı. Araştırmanın başarı hesaplarında kullanılan 11 günlük kuluçka ve 12 günlük yavru evresi ise yöntem varsayımlarıydı; her yuvada yeniden ölçülmüş süreler değildi.

Doğum Yerinden Yeni Üreme Alanına

Rusya’nın Vologda bölgesindeki Russky Sever Milli Parkı’nda 2005–2023 araştırması, renkli halkalarla izlenen kuşların sonraki üreme alanlarını karşılaştırdı. Yer değiştirdiği belirlenen 61 kuşun 49’u yavruyken, 12’si erişkinken halkalanmıştı. Doğduğu yerden başka alana geçen 29 erkekte ortanca uzaklık 2,8 km, 20 dişide 3,9 km idi. Bu, Afrika’ya göç mesafesi değil, doğum yeriyle sonraki üreme yeri arasındaki uzaklıktır. Hesaba yalnız incelenen alanlar arasındaki hareketler girdi; aynı alan içindeki değişimler ve araştırma alanı dışına giden kuşlar ölçülen bu uzaklıklara dâhil değildi.

Küresel Durum ve Bölgesel Azalma

BTO’nun Birleşik Krallık üreyen nüfus göstergesi 1967–2024 arasında yüzde 78 azalma bildirir. Britanya, flavissima alt türünün başlıca üreme alanıdır; Türkiye’nin feldegg nüfusu aynı izleme serisinin parçası değildir. BTO tarımsal yoğunlaşmayı önemli bir etken olarak değerlendirir, fakat azalmanın ayrıntılı mekanizmalarının tam açıklanmadığını da belirtir. Küresel Asgari Endişe sınıfındaki bir tür, belirli bir bölgede ciddi kayıp yaşayabilir.