← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Söğütbülbülü · Phylloscopus trochilus

Hızlı Tanı

Söğütbülbülü, Phylloscopus trochilus, küçük bir yaprakbülbülüdür. Sırtı griye çalan yeşil, alt tarafı açıktır. Boğazında ve göğsünde sarılık bulunabilir. Gözünün üzerindeki uzun açık kaş, küçük başının desenini belirginleştirir. RSPB’nin tür hesabı, çok benzediği Çıvgın’dan ayrımda özellikle şarkısını vurgular. Yeşil sırt veya sarı göğüs benzer kuşlarda da görüldüğünden, kuşun görünümüyle duyulan sesi birlikte tanımak yararlıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Bacakları çoğu zaman açık kahverengi veya pembemsi görünür; koyu kahverengi bacaklı bireyler de vardır. Bazıları bu bakımdan Çıvgın’a yaklaşır. Bu nedenle koyu bacak görmek Söğütbülbülü’nü elemek için yeterli değildir; kanat ve yüz görünümü de değerlendirilmelidir.

Kaşın altında, göz hizasından geçen koyu çizgi bulunur. Göğüsteki sarılık değişebilir; açık karın ve daha koyu kanatlarla birlikte bütün görünümü oluşturur.

Kanat kapalıyken, sırt tarafına yakın uzun uçuş tüylerinin arkasından dışarı taşan kanat ucuna bakılır. Söğütbülbülü’nde dışarıda kalan bu bölüm, önündeki uzun uçuş tüylerinin görünen bölümüne yaklaşık eşittir. BTO’nun yapı üzerine saha yazısı, Çıvgın’da aynı çıkıntının yaklaşık yarısı kadar olduğunu gösterir. Bu bir vücut ölçüsü değil, iki tüy bölümünün birbirine oranıdır. Kuş yandan ve kanadı tam görünürken daha kolay okunur; kanadı saklayan yan tüyler oranı belirsizleştirebilir. Sarah Harris, bu değerlendirmeyi kuşun kendi tüylerini birbiriyle karşılaştırarak yapılan bir yapı incelemesi olarak anlatır. Kanat ucunun kuyruğu ne kadar geçtiğine bakmak farklı bir karşılaştırmadır; burada kıyaslanan iki bölüm de kapalı kanadın üzerindedir.

AviList v2025b, trochilus, acredula ve yakutensis olmak üzere üç alt tür kabul eder. Renkleri arasında geniş geçişler vardır. Britanya Nadir Kuşlar Komitesinin 2017’de güncellediği uzman hesabı, daha gri üst taraflı ve daha beyaz alt taraflı yakutensis görünümünün diğer topluluklarda da bulunabildiğini belirtir. Soluk bir kuşun fotoğrafı bu yüzden tek başına Sibirya kökenini kanıtlamaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

BTO’nun Britanya ve İrlanda’dan derlediği erişkin halkalama verilerinde erkeklerin ortalama kanat uzunluğu dişilerden daha yüksektir. Burada ölçülen, tek kanadın uzunluğudur; iki kanat arasındaki açıklık değildir. Ortalama fark, uzaktaki sessiz bir kuşun eşeyini sarı tüylerinin miktarına bakarak belirlemeyi sağlamaz. Bir ölçüm grubunun ortalaması ile tek bir kuşun görünüşü ayrı bilgilerdir.

Batıdaki trochilus topluluğunun ilk sonbahar kuşları alt tarafta belirgin sarı olabilir. acredula topluluğunun gençlerinde göğüs sarılığı her zaman aynı ölçüde bulunmaz. Bu yüzden bütün gençler aynı parlak sarı giysiyi taşımaz; sarılık tek başına kesin yaş veya alt tür belirlemez.

Uçuşta Görünüm

Kanat açıldığında, batıdaki trochilus kuşlarının kanat altında gövdeye yakın küçük örtü tüyleri ve kanat-gövde birleşimi sarı görünür. Kahverengi uçuş tüyleriyle onların önündeki bu örtü tüyleri ayrı renk alanlarıdır. Kanat altının sarılığı bütün coğrafi biçimlerde aynı kuvvette olmayabilir; uçuşta yalnız koyu telekleri görmek, bu küçük örtü tüylerinin rengini de gördüğümüz anlamına gelmez.

Ses ve Davranış

Erkeğin şarkısı çeşitli ince ıslık notalarının aşağı doğru döküldüğü akıcı bir dizedir. Oiseaux uzman hesabı bir dizenin yaklaşık dört-beş saniye sürdüğünü anlatır. Temas çağrısı ise daha kısa, iki heceli bir ıslık olarak tarif edilir; şarkı ile temas çağrısı aynı ses değildir.

Yuva yerde, bir ot veya çalı kümesinin içine gizlenir; üstü kapalı ve yan girişlidir. BTO’nun el kitaplarına dayanan uzman derlemesi tipik 5–7 yumurta ve dişinin üstlendiği 12–14 günlük kuluçka bildirir. Yuva yakından aranırken bitki örtüsünü açmamak gerekir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Çıvgın Phylloscopus collybita, kapalı kanat ucundaki daha kısa çıkıntısı ve çoğunlukla daha toplu görünümüyle ayrılır. Yüzündeki açık kaş genellikle daha az belirgindir; göz çevresinde kesintili açık bir halka dikkat çekebilir. Sessiz kuşta kanadın yandan görünümü, yüz deseni ve gaga birlikte değerlendirilir.

2. Orman Çıvgını Phylloscopus sibilatrix, parlak sarı kaşı ve boğazının altında temiz beyaz karınla oluşturduğu keskin karşıtlıkla dikkat çeker. Kanadı uzun, kuyruğu görece kısadır. Söğütbülbülü’nün alt tarafındaki sarılık çoğunlukla böyle belirgin bir sarı göğüs-beyaz karın sınırı oluşturmaz. Orman Çıvgını’nın ayrı notalardan hızlı, titrek bir diziye geçen şarkısı da yararlıdır.

3. Yeşil Çıvgın Phylloscopus nitidus, canlı yeşil üst tarafı, sarı yüzü ve kanattaki açık bandıyla ayrılabilir. Bant, uzun örtü tüylerinin açık uçlarından oluşur; aşınmış sonbahar kuşlarında zayıflayabilir. Güçlü bant yararlıdır, fakat bandı seçememek türü tek başına elemez. Kanat oranı ve ses de değerlendirilir.

Dünya Yayılışı

Söğütbülbülü Avrupa’dan Asya’nın kuzeyine uzanan geniş bir kuşakta ürer ve üreme mevsimi dışında Sahra’nın güneyindeki Afrika’ya göç eder. AviList v2025b’de batıdaki trochilus Avrupa’yı, acredula kuzey ve doğu Avrupa ile Batı Sibirya’yı, yakutensis Orta ve Doğu Sibirya’yı kapsayan topluluklardır. Bu geniş ayrım, bütün bireylerin aynı kıtalararası yolu izlediği anlamına gelmez. Üreme alanı ile Afrika’daki kışlama alanı arasında farklı toplulukların farklı bağlantıları bulunur.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de ilkbahar ve sonbahar göçlerinde görülen bir geçit kuşudur. Manyas Gölü çevresinde yapılan İngilizce bilimsel çalışma, 2002 sonbaharında 543, 2003 sonbaharında 929 Söğütbülbülü halkalandığını bildirir. Çalışma 2002’de önce Soltra’da, ardından Manyas Kuşcenneti Milli Parkı’nda; 2003’te yalnız milli parkta yürütüldü. Örnekleme ağustos-ekim arasındaki dönemi kapsıyordu; bu iki yerin yakalama sayıları, ülke genelindeki bütün göçmenlerin sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Göç yolu, kuşun geldiği üreme bölgesine göre değişebilir. Doğu Danimarka’da 2014 ve 2015’te ışık kaydedicileriyle işaretlenen erkeklerden kullanılabilir kayıt alınan 15’i, İber Yarımadası üzerinden Batı Afrika’ya ilerledi. Aynı araştırmada kuşlar Sahra’yı aşmadan önce ve sonra duraklar kullandı. Bu sonuç, izlenen Danimarka topluluğunun yolculuğunu anlatır; Türkiye’den geçen bireylerin izlemiş olduğu güzergâhı belirlemez.

Üreme Alanı

Üreme alanlarında genç ağaçlar, çalılar ve alçak bitki örtüsü önemlidir. Birleşik Krallık’taki BTO/JNCC/RSPB Üreyen Kuşlar Araştırması, türün çalılıklarda ve iğne yapraklı ağaçlıklar dâhil çeşitli odunsu alanları kullandığını gösterir. Söğütbülbülü’nün adı, yalnız söğüt ağaçlarında yaşadığı anlamına gelmez.

Yuva Yeri

Yuvanın dış yapısında kuru ot sapları, yapraklar ve yosun kullanılır. Oiseaux hesabı, iç çanağın ince bitkisel lifler, kıllar ve tüylerle döşendiğini anlatır. Yapının çevresindeki ot ve çalı örtüsü yuvayı gizler.

Günlük Alan Kullanımı

Günlük kullandığı alan mevsime göre değişebilir. 2019’da yayımlanan radyo izleme araştırmasında, üreme döneminde Batı Danimarka’da 2013 ve 2015’te 13 erkek; kışın Kuzey Gana’da 2011 ve 2012’de eşeyi belirlenmemiş dokuz kuş izlendi. Gana’daki kuşların günlük kullanım alanları daha genişti. Bunlar aynı bireylerin iki mevsimde izlenmiş kayıtları değildi. Çalışmada kışlık kullanım alanları birbiriyle daha fazla örtüşüyordu; bu, tek bir bireyin kendi alanını bütün diğer kuşlardan uzak tutmasıyla aynı durum değildir.

Ne Yer?

Yavrulara taşınan besin çoğunlukla küçük omurgasızlardan oluşur. Kuzey Polonya’daki Karaś Gölü çevresinde yapılan ve 2004’te yayımlanan araştırmada, 26 yuvadan 487 besin örneği toplandı; toplam 2.573 av sayıldı. İncelenen yavru besininde sinekler, yaprakbitlerinin de yer aldığı emici böcekler, birgün sinekleri, örümcekler ve su güveleri öne çıktı. Araştırmada eklembacaklıların payı %94,6, yumuşakçaların payı %5,4 olarak bildirildi. Bu, incelenen yavru besininin bileşimidir; Türkiye’deki erişkinlerin yıl boyu diyetini anlatmaz. Yavrular büyüdükçe taşınan besinin bileşimi de değişiyordu.

Nasıl Avlanır?

İnce dallar ve yapraklar arasında av arar; gagasıyla küçük canlıları toplar ve kısa süre havada asılı kalarak yaprakları inceleyebilir. Böcek yumurtaları, larvalar ve yaprakbitleri de besinine katılır. Kötü havalarda bitkilerin daha aşağı bölümlerinde, gerektiğinde yerde yiyecek arayabilir. Bu nedenle yalnız ağacın en üstünde avlanan bir kuş değildir.

Göç Durağında Enerji Kazanımı

Manyas Gölü çevresindeki 2002 ve 2003 sonbahar araştırmasında, yeniden yakalanan 50 ve 112 Söğütbülbülü için ilk ve son yakalama arasındaki sürenin ortancası her iki yılda beş gündü. Bu hesap, kuşun araştırmacıdan önce gelmiş veya son yakalamadan sonra kalmış olabileceğini dışlamadığı için en az kalış süresidir. Aynı yeniden yakalanan kuşlar son kontrolde ortalama olarak daha ağır ve daha fazla yağ depolamıştı. Böylece göç sırasında sulak alan çevresinin yalnız üzerinden geçilen bir yer değil, enerji kazanılan bir durak da olduğu gösterildi.

Yakın Komşuların Farklı Kışlama Yerleri

Doğu Danimarka’da 2014 ve 2015’te işaretlenip ertesi yıllarda kaydı alınan 15 erkek Söğütbülbülü, birbirine çok yakın üreme alanlarından çıkmasına rağmen Afrika’da 3.000 kilometreden geniş bir doğu-batı kuşağına dağıldı. Birçoğu kış içinde de yer değiştirdi. 2017’de yayımlanan araştırma bu hareketleri ışık kaydedicileriyle, bitki örtüsünün yeşilliğini ise uydu verisiyle değerlendirdi. Daha yeşil bir yere gitmek doğrudan daha fazla böcek yenildiğinin ölçümü değildir; çalışma bitki örtüsüyle hareket arasındaki ilişkiyi gösterir.

Uzak Doğudan Afrika’ya

Rusya’nın uzak doğusundaki Çukotka’da 2016’da ışık kaydedicisi takılan 29 erkekten üçünün cihazı 2017’de geri alındı. Bu üç yakutensis kuşunun sonbahardaki tek yönlü yolculuğu 13.000 kilometreyi aştı ve Tanzanya ile Mozambik çevresindeki kışlama alanlarına ulaştı. 2018’de yayımlanan çalışma, göç sırasında önce batıya, sonra güneye yönelmeyi belgeledi. Işık kaydedicileri GPS değildi; özellikle geceyle gündüzün benzer uzunlukta olduğu dönemde durak yerleri belirsizdi. Cihazların pilleri ocak sonunda bittiği için ilkbahardaki dönüş yolu izlenemedi.

Yılda İki Uçuş Tüyü Yenilenmesi

Söğütbülbülü, kanadın uzun uçuş tüylerini yılda iki kez yenileyebilen az sayıdaki kuş türünden biridir. 1992’de yayımlanan Ibis araştırması, Finlandiya, İsveç, Britanya, Hollanda ve Belçika ile Sahra altı Afrika’daki birden fazla ülkeden alınmış tüy yenileme verilerini karşılaştırdı. Üreme sonrasında kuzeyde ve kışlama döneminde Afrika’da gerçekleşen iki yenilenme yıllık döngünün ayrı parçalarıydı. Araştırma, Afrika’daki yenilenmenin kuzeye dönüş göçünden kısa süre önce tamamlandığını bildirir.

Bölgesel Nüfus Eğilimleri

Asgari Endişe, küresel bir değerlendirmedir. BTO’nun Birleşik Krallık için 1995–2024 toplam göstergesi %6 azalma verir ve güncel hesap bunu istikrarlı olarak sınıflandırır. İngiltere ile Galler’de 1994–1996 ve 2007–2009 arasındaki karşılaştırmada yaygın azalma görüldü. En son beş yıllık göstergeler ise Kuzey İrlanda’da azalmaya, İskoçya’daki önceki artışın duraklamasına işaret ediyor. Aynı türün farklı bölgelerindeki nüfus eğilimleri böylece birbirinden ayrılabilir.