← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Sürmeli Kumkuşu · Calidris falcinellus

Hızlı Tanı

Sürmeli Kumkuşu, kısa bacaklı, tıknaz küçük bir kıyı kuşudur. İlk bakışta başın açık çizgileri ile iri, uçta aşağı kıvrılan gaga birlikte aranır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga siyahımsıdır; bazen tabanı sarıya çalar. Üstten bakıldığında yanları geniş ve paralel, ucu sivridir. Gözler koyu kahverengidir. Bacak ve ayaklar yeşilimsi, sarımsı veya kahverengimsi olabilir. Karın ve kuyruk altı beyazdır; boyun-göğüs kızılımsı gri zemin üzerinde kahverengi beneklidir.

Gözün üstündeki iki paralel açık çizgi, gaganın üzerinde birleşir; aralarındaki tepe alanı koyudur. Üreme giysisinde tepe ortası siyaha çalar. Başın yalnız tek açık kaşına bakmak yerine bu çift çizginin yerini seçmek yararlıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi benzer giysidedir. Üreme döneminde üst taraf çok koyu kahverengi, açık tüy kenarları belirgindir; aşınmayla daha siyah görünebilir. Doğudaki sibirica alt türünün üst tüy kenarları daha kızıl, göğsü tarçın tonludur. Kışın üst taraf gri kahverengiye döner, göğüsteki koyu çizgiler silikleşir. Alttaki açık kaş belirgin kalırken üstteki zayıflayabilir.

Norveç’in Finnmark bölgesindeki 1993–1996 araştırmasında ölçülen on üreyen erişkinin yalnız üçü erkek, ikisi dişi olarak ayrıldı; diğerleri ara ölçülerde veya eşeyi belirsiz kaldı. Bir kuşun biraz iri görünmesi kesin eşey tanısı sağlamaz.

Genç kuşun sırt tüyleri parlak kızıl kenarlıdır; sırtında belirgin beyaz V deseni görülür. Bu görünüm erişkine göre daha renkli olabilir.

Uçuşta Görünüm

Üst kanadın ön kenarı koyudur; beyaz kanat çizgisi dardır. Kuyruk sokumunun ortası siyahımsı, yanları beyazdır. Tamamı temiz beyaz bir kuyruk sokumu beklenmez.

Ses ve Davranış

Uçuş çağrısı kısa, kuru ve titreşimlidir; üreme gösterisinde ritimli vızıltılı diziler duyulur. Olağan uçuşu hızlı ve doğrudandır. Üreme döneminde havada yerinde kanat çırpma ile ileri-geri uçuşları birbirini izleyebilir.

Ukrayna’nın Doğu Sivash lagünlerinde Mayıs 1992’de kuşlar, yeni açığa çıkmış çamurun suyla birleştiği kenarda sıkı gruplar oluşturuyordu. Başka kıyı kuşlarıyla beslenip uçuşta onlardan ayrılabiliyorlardı; bu, o alan ve mevsimdeki gözlemdir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Kara Karınlı Kumkuşu (Calidris alpina; Dunlin), üreme giysisinde alt göğsü ve karnın üstündeki geniş siyah alanla ayrılır. Kışın üst taraf gri, alt taraf beyazdır; siyah ve kızıl renkler kaybolur. Gençte böğür ve karın yanlarındaki koyu lekeler erişkinin siyah alanını andırabilir. Bacakları siyahtır.

2. Kızıl Kumkuşu (Calidris ferruginea; Curlew Sandpiper), uzun bacaklı ve dik duruşludur; gagası düzenli bir yay gibi eğilir. Erişkinin üreme giysisinde başı ve alt gövdesi kızıl kestanedir. Kış ve genç giysileri daha açıktır. Uçuşta çizgisiz beyaz kuyruk sokumu, gövdedeki renklerden daha yararlı olabilir.

3. Küçük Kumkuşu (Calidris minuta; Little Stint), çok küçük gövdesi ve başın yarısından biraz uzun kısa, düz gagasıyla ayrılır. Gaga ve bacaklar siyahtır. Gencin açık tüy kenarları sırtında beyaz V oluşturabilir; bu yüzden sırt V’si tek başına Sürmeli Kumkuşuna özgü değildir.

4. Ak Kumkuşu (Calidris alba; Sanderling), kısa ve düz gagalı, yuvarlak gövdeli bir kıyı kuşudur. Kışın açık gri-beyaz, üreme giysisinde baş-boyun ve üst tarafı kızıldır. Kanadın ön iç bölümünde koyu bir alan bulunur. Her mevsim bütünüyle beyaz görünmesi beklenmez.

Dünya Yayılışı

Sürmeli Kumkuşu Kuzey Avrasya’da iki alt türle temsil edilir. Calidris falcinellus falcinellus, İskandinavya ve Rusya’nın kuzeybatısında Kanin Yarımadası’na kadar ürer; Doğu Afrika kıyılarından Güney Hindistan ve Sri Lanka’ya uzanan bölgede kışlar. Calidris falcinellus sibirica ise Taymır Yarımadası ile Lena–Kolıma nehirleri kuşağında ürer, Kuzeydoğu Hindistan’dan Avustralasya’ya uzanan kıyılarda kışlar. Bu iki coğrafi grubun kışlama alanları, bütün kuşların aynı durakları kullandığını göstermez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’nin Çukurova deltaları, türün ilkbahar geçişiyle ilgili tarihli yayınlarda yer alır. Sivash üzerine 1993’te yayımlanan İngilizce çalışma, önceki bir araştırmaya dayanarak Çukurova’da Mayıs 1987’de 125 kuş sayıldığını aktarır. Bu eski, yerel sayı güncel Türkiye nüfusu veya her yıl aynı yerde bulunacak kuş sayısı değildir. Bir yaz gözlemi de tek başına üreme kanıtı sayılmaz.

Göç Yolculuğu

Avrasya-Afrika Göç Atlasındaki tür hesabı, halka geri bildirimlerinin az olduğunu ve bu veriyle kışlama yerlerinin doğrudan gösterilemediğini belirtir. Avrupa ve Orta Doğu kayıtları, Fennoskandiya’dan Güneydoğu Avrupa ve Basra Körfezi yönüne hareketleri destekler; bazı kuşlar daha batı veya güneybatıda kaydedilmiştir. İlkbahar kayıtları Karadeniz çevresinde daha doğuya kaymış görünür; hesap bunu farklı gidiş-dönüş yolları olasılığı olarak yorumlar. Bu, her Türkiye kuşu için doğrulanmış sabit bir ülke dizisi veya takip edilmiş kesintisiz rota değildir.

Üreme Alanı

Norveç’in Finnmark bölgesindeki 1993–1996 araştırmasında yuvalar, suya doygun turbalı bataklıklardaki küçük yosun ve bitki yükseltilerindeydi. Çok ıslak zemin, çevredeki daha kuru, huşlu sırtlardan ayrılıyordu. Bu üreme alanı, göçte kullanılan açık çamurluklarla aynı yüzey değildir.

Yuva Yeri

Norveç Finnmark’ta yuva, yosunlu yükseltide kuru sazımsı bitkilerle döşenmiş sığ çukurdur. 1993–1996 gözlemlerinde iki eşey de kuluçkaya katıldı. 2000–2019’un 156 tamamlanmış yumurta grubunun 146’sı dört yumurtalıydı. Araştırmacılar, kaynaktan alınan 21 günlük kuluçka beklentisine dört günlük yumurtlamayı ekleyerek başarı hesabında 25 gün kullandı; bu, yalnız kuluçka süresi değildir. Yavrular 1–2 günlükken yuvadan ayrılır; tam uçuş yaşı bu izlemeyle belirlenmedi.

Günlük Alan Kullanımı

Ukrayna’daki Doğu Sivash lagününde 1991–1994 ilkbahar araştırması, beslenme çamurluklarının rüzgârın suyu yer değiştirmesiyle açıldığını anlatır. Buradaki yüzey değişimini, düzenli deniz gelgiti gibi düşünmemek gerekir. Su seviyesinin değişmesi, kuşların kullanabildiği sığ beslenme alanını da değiştirir.

Ne Yer?

Su omurgasızlarıyla; solucanlar, küçük yumuşakçalar, kabuklular ve böceklerle beslenir; tohum da yiyebilir. Ukrayna’nın Doğu Sivash bölgesinde 1995–2002 araştırmasında ilkbaharda deniz solucanları, sonbaharda küçük kabuklularla sinek larvaları önem taşıyordu. Mide içeriği örneklemi beş kuş türüne aitti; hepsi Sürmeli Kumkuşu değildi. Bu yerel çalışma her yerde aynı besin oranlarını göstermez.

Nasıl Avlanır?

Çamuru daha dik gaga sokmalarıyla yoklar; küçük kumkuşlarına göre yavaş hareket edebilir. Ukrayna Sivash’ta 20–23 Mayıs 1992 ve 17 Mayıs–4 Haziran 1993 çalışmasında kırk beş kuşun av arama girişimiyle av yutması ayrı kaydedildi. Yutulduğu görülenler solucanlar ve iri kabuklulardı; dışkıda başka kabuklu kalıntıları da bulundu. Her gaga sokma başarılı avlanma değildir.

Eski ve Güncel Bilimsel Ad

Eski yayınlardaki Limicola falcinellus, güncel AviList’te Calidris falcinellus adıyla yer alan Sürmeli Kumkuşudur. İngilizce adı Broad-billed Sandpiper’dır. Cins adının değişmesi eski araştırmaları başka bir kuşun çalışması yapmaz.

Aynı Eşle Yeniden Buluşmak

Norveç’in Finnmark bölgesinde 1995–2019’da renkli halkalarla izlenen, son yıldan önce işaretlenmiş otuz bir çiftin en az altısı birden fazla yılda birlikte görüldü. Bir çift beş yıl birlikte kaydedildi. Bu, her kuşun yaşam boyu aynı eşle kaldığını kanıtlamaz.

Yuvaya Ulaşan Su

Norveç Finnmark’ta 2009–2019’da tekrarlı ziyaretlerle izlenen doksan bir yuvada sekiz kayıp kaydedildi. 2016’daki dört kaybın üçü, 2017’deki üç kaybın tamamı su baskınına bağlıydı. Ziyaretler çoğunlukla ileri kuluçka döneminde yapıldığından erken yumurta kayıpları her zaman bilinmiyordu.

Göç Durağındaki Bekleyiş

Ukrayna Sivash’ın 1991–1994 ilkbahar araştırmasında, 19 Mayıs 1993’te yakalanıp renkli halka takılan on beş erişkinin yakalanmasıyla son görülmesi arasında ortalama 8,2 gün vardı. Bu süre yakalanmadan önceki bekleyişi içermez. Vücut kütlesinden İskandinavya’ya uzun uçuşun mümkün olabileceği yorumlandı; bütün uçuş vericiyle izlenmedi.

Güncel Koruma Durumu

BirdLife International’ın 3 Temmuz 2024 tarihli küresel değerlendirmesinde Sürmeli Kumkuşu Hassas sınıfındadır; genel nüfus eğilimi azalan olarak verilir. Güncel AviList ile BirdLife tür tablosu da Hassas sınıfını gösterir. Eski yayınlardaki Asgari Endişe sınıfı, bugünkü durumun yerine kullanılmamalıdır.

Avdan Sağlanan Enerji

Ukrayna Sivash’taki 1992–1993 çalışmasında, geçici tutulan on dokuz kuşla yirmi dokuz besleme denemesi yapıldı. Kuşlar önce altı saat aç tutulup 5–6 saat beslendi. Tuzlu su karidesinden alınan enerjinin vücutta kullanılabilen oranı, deniz solucanı ve bir başka kabukluyla beslenmeye göre daha düşüktü. Bu, avın kendi enerji değerinin daha düşük olduğu anlamına gelmez; kontrollü deneyde kuşun besini kullanması ölçüldü.