← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Sutavuğu · Gallinula chloropus

Hızlı Tanı

Sutavuğu, su kıyısında yürüyen ya da bitkiler arasında yüzen koyu renkli, dolgun gövdeli bir yelvedir. Erişkinin kırmızı, sarı uçlu gagasıyla gövde yanındaki beyaz çizgi ilk tanı ipuçlarıdır. Uzaktan siyah görünse de yakından sırtının ve göğsünün aynı renkte olmadığı seçilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş ve boyun koyu, göğüs ve karın mavimsi siyahtır. Sırt ile kapalı kanatlar koyu kahverengiye çalar. Bu karşıtlık, iyi ışıkta kuşun bütünüyle simsiyah olmadığını gösterir.

Gaga kısa, güçlü ve sivri uçludur. Tabanındaki kırmızı alan yukarı doğru uzanıp alnın üzerindeki tüysüz kırmızı kalkanla birleşir; sarı renk gaganın ucundadır. Gözün renkli bölümü de koyu kırmızıdır, fakat uzakta veya gölgede bu ayrıntı güç seçilebilir. Kalkanın kırmızısı, başın koyu tüylerinden ayrı bir bölge olarak görülür.

Beyazlık iki ayrı yerde bulunur: bir çizgi gövdenin yanını izler, diğer beyaz alanlar kuyruğun altının yanlarındadır. Kuş kuyruğunu kaldırdığında arkadaki beyazlık daha belirgin görünür; kuyruk aşağı indiğinde bir kısmı saklanabilir. Bu yüzden yandan görülen beyaz çizgiyle arkadan görülen kuyruk altı işareti birbirine karıştırılmaz. Yan çizgi kanadın üzerindeki bir bant değildir.

Bacaklar yeşilimsi sarı, parmaklar uzun ve incedir. Parmaklarını açarak yüzen bitkilerin üzerine ve yumuşak çamura basabilir. Üst bacak bölümünde kırmızı turuncu renk görülebilir. Sakarmekenin ayak parmaklarının yanlarındaki geniş yüzme parçaları Sutavuğunda bulunmaz; bu parçalar, parmağa yapışık küçük yapraklar gibi görünür.

Yüzerken başı ve boynu öne arkaya hareket eder; kıyı bitkilerinin üzerine çıkıp yürüyebilir. Rahatsız edildiğinde çoğu kez açıkta kalmak yerine yakın örtüye koşar. Çok sıkışırsa suya dalıp bitkilerin altına geçebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır; dış görünüşten eşeyi ayırmak güçtür. İtalya’nın kuzeyindeki Scrivia Irmağı’nda 1995–1996 kışında incelenen 31 Sutavuğunda, kan örnekleriyle belirlenen eşeyler vücut ölçülerinden yapılan tahminle karşılaştırıldı. Erişkin ve gençlerin birlikte değerlendirildiği modelde 13 dişi ve 10 erkek doğru, sekiz kuş yanlış sınıflandı. Ölçüler eldeyken bile hata yapılması, uzaktaki iki kuşu yalnız iriliklerine göre kesin erkek ve dişi diye adlandırmamak gerektiğini gösterir.

Genç kuş erişkinin parlak renklerini henüz tam taşımaz. Üstü kahverengi, boğazı ve karın bölgesi daha açıktır; yandaki çizgi kirli beyaz ya da açık sarımsı görünebilir. Gaga ve bacaklar daha koyu ve donuktur. Yeni çıkmış yavru ise kahverengi gençten de farklıdır: gövdesi siyah hav tüyüyle kaplı, gagası kırmızı ve gaga ucu siyahtır.

Gençlik tüylerini değiştirmiş bir kuşun gagası hâlâ erişkininkinden daha soluk kırmızı sarı, bacakları daha donuk yeşil olabilir. Britanya ve İrlanda için hazırlanmış 2020 BTO halkalama rehberi, özellikle gaga parlaklığının bazı bireylerde daha hızlı geliştiğini belirtir. Dolayısıyla “rengi tam oturmamış” görünümü tek bir yaş gününe veya bütün gençler için aynı aya bağlamak doğru değildir.

Uçuşta Görünüm

Havalanırken su üzerinde koşarak hızlanabilir; ayaklar aşağı ve geriye sarkar. Kanatlar kısa ve yuvarlaktır. Boyun ileri uzanır; uçuş çoğunlukla suyun ya da bitkilerin az üzerinde, doğrudan ve güçlüdür. Bu nedenle kısa bir kaçışta görülen kalkış güçlüğü, kuşun havada güçsüz kaldığını göstermez.

Ses ve Davranış

Sesi tek biçimde değildir. Alçak ve titreşimli bir “kurruk” yanında kısa, keskin “kik” notaları duyulabilir; hızlı yinelenen çağrılar da verir. Gece ilkbahar uçuşlarında çağrı duyulması mümkündür. Ancak Britanya’daki gözlem rehberi, yuva yakınında sesli gösteri uçuşlarını da anlatır. Bu yüzden gece duyulan her Sutavuğu sesini tek başına uzun bir göç yolculuğunun kanıtı saymak doğru olmaz.

Kur sırasında erkek gagasını suya sokarak dişiye doğru yüzebilir; iki kuş birbirlerinin tüylerini gagalarıyla hafifçe tutabilir. Bu yakınlaşmanın ardından iki eş de yuvanın yapımına katılır ve yuva çevresini savunur.

Bölgeyi savunan Sutavuğu rakibine yaklaşırken başını alçaltıp gagasını su düzeyine yaklaştırabilir. Kuyruk hareketleri ve sert karşılaşmalar bu duruşa eşlik edebilir.

Yuva, bitki saplarından yapılmış sağlam bir tabanın üzerindeki çanaktır; iç kısmı daha ince saplar ve kuru yapraklarla döşenebilir. Sığ sudaki bitkilere, suya sarkan dallara veya kıyıdaki bir çalıya kurulabilir. Bazen çevredeki sazlar çanağın üstüne çekilip gevşek bir örtü oluşturur.

BTO’nun el kitaplarına dayanan uzman tür derlemesi tipik 5–7 yumurta ve iki eşeyin paylaştığı 20–22 günlük kuluçka bildirir. Hav tüylü yavrular erkenden yuvadan ayrılabilen gelişim tipindedir. Derlemedeki 52,5–56 günlük süre uçuş tüylerinin gelişmesine aittir; yavrunun o kadar gün yuvada kaldığını anlatmaz.

İspanya’nın Valencia bölgesindeki Estany de La Plana göletinde, 1997–2000 ve 2014–2016 yıllarında 42 farklı çiftin yuvası incelendi. İlk yumurtanın bırakılmasından çıkıma kadar geçen süre ortalama 23,7 gün, aralık 21–26 gündü. Tamamlanmamış yumurta gruplarında ilk yumurta tarihi günde bir yumurta varsayımıyla geriye hesaplandı; çıkım tarihi haftalık yuva kontrollerinde yumurta ve yavruların durumuna göre belirlendi. Bu ölçüm ilk yumurtadan başlar; son yumurtadan sonra geçen kuluçka süresiyle aynı ölçüt değildir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Sakarmeke (Fulica atra), daha iri ve sıkı gövdeli görünür. Erişkinin gagasıyla alın kalkanı beyazdır; üreme döneminde bu beyazlık hafif pembemsi olabilir. Gövde uzaktan siyah görünse de rengi koyu kömür grisidir. Ayak açıkça görülürse parmak yanlarındaki geniş yüzme parçaları güçlü bir farktır. Genç Sakarmekenin üstü gri kahverengi, altı beyazımsı; gagası başlangıçta sarımsı ve koyu olabilir. Dolayısıyla erişkinlere ait beyaz gaga kuralını her gence uygulamak yanıltır. Genç Sutavuğunun yanındaki açık çizgi ve kuyruk altı yanlarının beyazlığıyla birlikte gövde ve ayak yapısı karşılaştırılır.

2. Küçük Sazhorozu (Porphyrio alleni), erişkinde zeytin yeşili üst tarafı ve mavi mor alt gövdesiyle ayrılır. Gagası kırmızıdır, fakat ucunda Sutavuğundaki sarı bulunmaz; alın kalkanı mavi yeşil, bacakları kırmızıdır. Sutavuğundan biraz küçük olduğu için “sazhorozları her zaman çok iridir” düşüncesi bu türde işe yaramaz. Genç Küçük Sazhorozu kahverengidir ve genç Sutavuğuna daha çok benzer. Üst tüylerinin koyu ortaları daha benekli, pullu bir görünüm oluşturur; altı krem tonlu ve karnı beyazımsıdır. Kuyruk altındaki desen genç Sutavuğundaki kadar belirgin değildir. Mavi mor erişkin renginin bulunmaması, tek başına bu genç türü elemez.

3. Benekli Suyelvesi (Porzana porzana), daha yuvarlak gövdesi, daha kısa bacakları ve yoğun desenli tüyleriyle ayrılır. Kahverengi üst tarafında beyaz çizgiler ve siyah benekler vardır; alt taraf da açık benekli ve çizgilidir. Erişkinde başın yanları gri, kulağın üzeri kahverengidir. Sarı gaganın üst bölümünün tabanında turuncu kırmızı renk bulunabilir. Bu küçük taban lekesi, Sutavuğunun gaga tabanından alnına uzanan büyük kırmızı alanıyla aynı şey değildir. Genç Benekli Suyelvesinin başı daha az gri ve gagası daha donuktur. Bu nedenle gençler karşılaştırılırken yalnız gaga renginin solukluğuna dayanılmaz; desenin yoğunluğu, gövde biçimi ve bacak oranı birlikte aranır.

Dünya Yayılışı

Sutavuğu Gallinula chloropus, Avrupa, Afrika ve Asya’da geniş bir alana yayılmıştır; Hint Okyanusu ve batı Pasifik’te bazı adalarda da bulunur. AviList’in v2025b sürümü beş alt tür kabul eder. Avrupa ve kuzey Afrika’dan Japonya’ya, güneye doğru Sri Lanka ve Malay Yarımadası’na uzanan topluluklar chloropus alt türündedir. Diğer alt türler Sahra altı Afrika ile bazı Atlantik adalarında, Madagaskar ve çevre adalarda, Güneydoğu Asya’da ve Mariana adalarında yaşar. Amerika’daki yakın akraba Gallinula galeata ayrı türdür; eski kaynakların Amerika verileri bu sayfadaki Sutavuğuna doğrudan aktarılamaz.

Türkiye'deki Durumu

Sutavuğu Türkiye’de üreyen türler arasındadır. BirdLife International’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 15.000–25.000 çiftlik tahmin verilmiştir. Bu sayı sınırlı veriden yapılan çıkarımlara dayanır; güncel ve eksiksiz bir ülke sayımı değildir. Akşehir–Eber ve Köyceğiz göllerinde Ocak 2006–Şubat 2007 arasında yapılan mevsimsel araştırmanın 2011 yayınında tür bu iki alan için yerleşik olarak sınıflanmıştır. Buna karşılık İzmir’deki Küçük Menderes Deltası’nda 3–18 Mayıs 2008 taramasında, birer kilometrekarelik 49 gözlem karesinin altısında kaydedilmiş ve elde edilen üreme kanıtı “olası” düzeyde kalmıştır. Altı kare, altı yuva veya kesin altı çift demek değildir.

Göç Yolculuğu

Yerleşiklik ve göç, topluluktan topluluğa değişir. Avrasya-Afrika Göç Atlası, güney ve batı Avrupa’da yerleşiklik veya kısa yer değiştirmeleri; Polonya’dan doğuya uzanan üreme alanlarında ise göçü anlatır. Kuzey ve orta Avrupa’dan işaretli kuşların bağlantıları çoğunlukla güneybatıya, Atlas Okyanusu ve Akdeniz kıyılarına yönelir. Doğudaki kuşlar daha doğrudan güneye gidebilir; güneydoğu Avrupa Rusyası ile Orta Doğu arasında da az sayıda halka bağlantısı vardır. Bunlar halka takılan ve yeniden bulunan kuşların kayıtlarıdır. Atlas, doğu Avrupa ile Rusya’daki halkalama çabasının sınırlı olduğunu belirtir.

Üreme Alanı

Polonya’nın Yukarı Silezya bölgesinde 1982–1989 arasında incelenen Wielikąt balık göletlerinde kanal kenarları, küçük göletler ve geniş su bitkisi kuşakları daha çok kullanılmıştı. Bytom-Rozbark’ın 1983, 1987 ve 1989’da incelenen küçük, sığ sanayi su birikintilerinde de yoğun kıyı bitkisi önemliydi. Bu araştırmada kayıt altına alınan yuvaların çoğu saz ve hasırotu arasındaydı. Bulgular, bu alanlardaki korunaklı bitki kuşağının önemini gösterir.

Yuva Yeri

İspanya’nın Valencia bölgesindeki Estany de La Plana göleti, çeltik tarlalarıyla çevrili küçük bir kıyı göletidir. Sutavuğu yuvalarını arayan araştırmacılar göletin kıyılarını taradı; burada saz ve hasırotu baskındı.

Günlük Alan Kullanımı

Günlük kullandığı alan her zaman yalnız görünen yuva çevresi kadar değildir. İtalya’nın kuzeybatısındaki Scrivia Irmağı’nda 1996–1997 ve 1997–1998 kışlarıyla erken ilkbaharında verici takılan dokuz kuştan altısı beş aylık izleme sağladı. Bu kuşlar, çevredeki alanların oranlarıyla karşılaştırıldığında saz, bataklık ağaçlığı ve açık suyu daha çok kullanıyor; mısır ve buğday tarlalarını daha az kullanıyordu. Çayırlık alanlara da giriyorlardı. İzleme, yalnız göz önündeki kuşu saymanın bitki örtüsü içindeki ve ana alanın dışındaki kullanımı kaçırabileceğini gösterdi.

Ne Yer?

Sutavuğu hem bitkisel hem hayvansal besin yer. Su bitkileri, otlar, tohumlar ve meyveler bitkisel; böcekler, salyangozlar, solucanlar ve küçük balıklar hayvansal besinleri arasındadır. Akşehir–Eber ve Köyceğiz göllerinin 2006–2007 araştırmasını karşılaştıran 2011 İngilizce yayında da Sutavuğu bitki ve omurgasız yiyen gruba konmuştur. Bu, beslenme türüne göre bir sınıflamadır; mide içeriğinden ölçülmüş bir besin yüzdesi veya Türkiye’deki bütün kuşların günlük menüsü değildir.

Nasıl Avlanır?

Besini farklı yerlerden toplar: kıyıda yürüyerek ve çimde otlayarak, yüzeydeki bitkilerden gagalayarak ya da başını suya sokarak. Yüzen yaprakların altındaki salyangozları ve tohumları da alabilir. Bazen beslenmek için tüm gövdesiyle dalar. Yuttuğu kum ve küçük çakıllar, bitkisel besinlerin sindirim sisteminde öğütülmesine yardım eder.

Yuvanın Genetik Yapısı

Bir yuvadaki bütün yavrular aynı anne babadan gelmeyebilir. Fransa’nın batısında, Angers yakınındaki Loir Irmağı’nda 2005 yazında 15 yuvadaki 59 yavrudan kan örneği alınmıştı. Bir örnek gerekli genetik işaretleri vermediği için dışlandı; 58 yavru analiz edildi. Dört genetik işaret ve olası ebeveynleri hesaplayan bir model, bazı yuvadaki yavrular arasında düşük akrabalık ve farklı ebeveyn olasılıkları gösterdi. Bu 2012 yayını, görünürde bir arada bulunan erişkinlerin genetik aile yapısını bütünüyle açıklamadığını ortaya koyar. Ebeveyn kimlikleri, yakalanmış bütün erişkinlerin doğrudan sayımıyla değil, yavruların genetik benzerliğini değerlendiren modelle çıkarılmıştır.

Başka Yuvaya Bırakılan Yumurtalar

Sutavuğu dişileri bazen kendi yumurtalarını başka Sutavuklarının yuvalarına bırakır. Susan McRae’nin 2024 değerlendirmesinde, İngiltere’deki Peakirk alanında 1991 ve 1992’nin 233 ve 204 yuvasından derlenen düşük yırtıcı baskısı yıllarıyla, 1993’teki 245 yuvalık yüksek baskı yılı ayrı karşılaştırılmıştır. Başka dişilerin yumurta bıraktığı yuvaların payı ilk grupta yüzde 12, 1993’te yüzde 21 olarak verilmiştir. Bunlar yumurtaların değil yuvaların oranlarıdır. Yuva kaybıyla birlikte davranışın değişmesi bir ilişkiyi gösterir; iklimin bunu tek başına doğrudan yarattığını kanıtlamaz.

Mevsime Göre Günlük Hareket

Gün içindeki hareket düzeni mevsime göre değişebilir. İtalya’nın Scrivia Irmağı’nda 1996–1997 ve 1997–1998 dönemlerinde izlenen, tam kayıt sağlayan altı Sutavuğunda aralık–şubat etkinliği sabah yüksek, gün ilerledikçe daha düşüktü. Mart ve nisanda etkinlik gün içine daha dengeli dağılmıştı. Araştırmacılar hareket algılayan radyo vericileri kullandı; yürüyüş ve beslenme hareketlerini, sakin yüzüş ve dinlenmeden ayırdılar. Dolayısıyla ölçülen “etkinlik”, kuşun her hareketinin veya ağzına aldığı her besinin tek tek kaydı değildi.

Yaygınlık ve Nüfus Değişimi

Yaygın olmak, sayının her yerde arttığı anlamına gelmez. BTO’nun Birleşik Krallık için güncel izleme özetinde üreme nüfusu 1967–2024 arasında yüzde 19, kış nüfusu 1998–2023 arasında yüzde 25 azalmış görünür. Dönemler ve izleme yöntemleri farklıdır. Sert kışlara duyarlılık, sayıdaki dalgalanmayı açıklayan etkenlerden biridir, ancak son düşüşün başlıca nedenleri henüz kesin değildir. Türkiye’nin BirdLife 2021 tablosunda kısa ve uzun dönem eğilimleri yetersiz veriden dolayı bilinmiyor olarak bırakılmıştır.