Hızlı Tanı
Tepeli Karabatak, deniz kıyısında görülen ince yapılı bir karabataktır. Karabatakla karşılaştırıldığında sivrice yükselen alnı, küçük başı ve ince gagası dikkat çeker. Adındaki tepe tüyleri üreme döneminde belirginleşir; yalnız tepeye bakarak tanınması beklenmez.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkin uzaktan siyah görünür; yakından ve uygun ışıkta tüylerde şişe yeşili parıltılar seçilir. Alnın önündeki kısa tüy demeti öne kıvrılır. İnce gaganın ucu hafif kancalı, rengi sarımsı ve koyu tonların karışımıdır. Bacaklar siyahtır. Kısa tepeyi uzun, dik ve kalıcı bir taç gibi düşünmemek gerekir.
Gözün renkli bölümü yeşilimsi-turkuazdır; gaganın dip tarafında parlak sarı çıplak deri bulunur. Üreme dönemi dışında erişkinin tüyleri daha mattır, çenede açık renk belirir ve gaga daha sarımsı görünebilir. Bu değişimler, her tepeliksiz veya açık çeneli kuşun genç olmadığını gösterir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı temel tüy görünümünü taşır. Tek kuşun yeşil parıltısına, tepesine veya matlığına bakarak kesin eşey söylenemez. İki eş de yavru bakımına katıldığı için, yavruyla ilgilenen bireyi doğrudan dişi saymak da doğru değildir.
Gençler erişkinin parlak siyah görünümünden farklıdır. Akdeniz alt türü Gulosus aristotelis desmarestii gençlerinde üst taraf kum rengine çalan kahverengi, alt taraf neredeyse beyaz olabilir; kanadın üstünü örten tüylerde de geniş açık alanlar bulunur. Dolayısıyla beyazımsı karın bu türü dışlamaz. Kuşlar yaş aldıkça koyulaşıp parlaklaşır. Baş ve gaga oranları, karın renginden daha güvenilir bir karşılaştırma sağlar.
Uçuşta Görünüm
Uçarken boyun genellikle Karabataktakinden daha düz tutulur; gövdenin karın tarafı hafif çıkıntılı görünebilir. Kanadın dış bölümü biraz daha küt, kanat vuruşları daha hızlı ve esnektir. Çoğu kez suya yakın uçar. Bunlar uçuşun birlikte değerlendirilen ipuçlarıdır; kanat uçlarının mutlaka daha sivri olması beklenmez.
Ses ve Davranış
Homurtu ve tıklama benzeri çeşitli sesler çıkarır. Bu sesler melodik bir ötüşten çok boğuk çağrılar şeklindedir. Yalnız ses benzetmesinden kesin tür teşhisi yapmadan, görülen kuşla bağlantısını değerlendirmek gerekir.
Kalabalık balık sürülerine rastlandığında çok sayıda Tepeli Karabatak bir araya gelebilir. BTO anlatımında, beslenen grubun arkasındaki kuşların uçarak öne geçtiği ve böylece grubun ilerlediği belirtilir. Aynı yerde toplanmaları, bütün avların ortaklaşa paylaşıldığı anlamına gelmez.
Karıştırılabilecek Türler
Karabatak (Phalacrocorax carbo), daha iri yapısı ve kalın gagasıyla en önemli benzeridir. Üreme giysisindeki erişkinde yanlarda, bacakların gövdeye birleştiği yerde beyaz bir leke bulunabilir; boğazda da belirgin açık alan vardır. Gençlerde beyaz karın yaygındır. Bu nedenle açık karınlı bir kuşta karar verirken başın biçimi ve gaganın kalınlığı da karşılaştırılır.
Küçük Karabatak (Microcarbo pygmaeus), belirgin biçimde küçük gövdesi, kısa gagası ve kısa boynuyla ayrılır. Erişkinin yaz tüyleri koyu ve bronz-yeşil parlaklıklı olabilir; gençlerde ve kış giysisinde boğaz beyazımsı, göğüs daha açıktır. Bu tür geniş tatlı su bataklıklarıyla deltaları kullanır. Yalnız kuşun koyu rengine bakmak yerine gaga ve boyun oranlarını karşılaştırmak daha yararlıdır.
Dünya Yayılışı
Tepeli Karabatak, kuzeydoğu Atlantik kıyılarıyla Akdeniz ve Karadeniz çevresinde yaşar. Güncel AviList üç alt tür tanır: Gulosus aristotelis aristotelis, İzlanda, Britanya Adaları ve İskandinavya çevresindeki Atlantik kıyılarında; G. a. riggenbachi batı Fas kıyılarında; G. a. desmarestii Akdeniz çevresinde bulunur. Son alt türün yayılışı Karadeniz’e de ulaşır. Eski yayınlardaki Phalacrocorax aristotelis adı, bugün Gulosus cinsine yerleştirilen aynı türe aittir. Alt türler arasındaki farklar, özellikle genç kuşların görünüşü değerlendirilirken önem taşır.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’de ürediği doğrudan araştırmalarla bilinmektedir. Doğu Karadeniz’deki Giresun Adası’nda 2022 ve 2023 boyunca yapılan sayımlarda yılın her döneminde görüldü. Aynı çalışmada yuvalar yumurta döneminden yavruların uçuşuna kadar izlendi. Bu kayıtlar, yalnız kıyıda rastlanan tek bir kuştan farklı olarak, adadaki üremeyi belgeliyor. Bununla birlikte iki yıllık ada izlemesi, Türkiye’nin bütün kıyılarındaki güncel sayıyı veya nüfus yönünü tek başına göstermez.
Göç Yolculuğu
Türün her bireyi aynı hareket biçimini izlemez. İskoçya’nın May Adası’nda üremiş erişkinlerin renkli halkalardan tanındığı 2009–2010, 2010–2011 ve 2011–2012 kışlarındaki araştırmada, bazı kuşlar üreme alanı çevresinde kalırken bazıları başka kıyılara gitti. Aynı toplulukta yerleşik ve göç eden bireylerin bulunmasına kısmi göç denir. Bu İskoçya sonucu, Türkiye kuşları için belirlenmiş bir göç rotası veya bütün bireylerin her yıl yer değiştirdiği anlamına gelmez.
Üreme Alanı
Kayalık deniz kıyıları ve küçük adalarla güçlü bir bağı vardır. Beslenmek için yakındaki berrak kıyı sularını, kumlu veya kayalık dipleri kullanır. Bir adanın çevresindeki koylar ve adalar arasındaki kanallar da uygun olabilir. Bu yüzden yaşam alanı yalnız karadaki kaya yüzeyinden oluşmaz; çevresindeki beslenme suları da aynı bütünün parçasıdır.
Yuva Yeri
Yuva kaya çıkıntısına, yarığa veya mağara içindeki uygun bir sete kurulabilir. Dallar ve deniz yosunlarından yapılan yapı, kuşların dışkısıyla birbirine tutunmuş hacimli bir yuva haline gelir. BTO’nun tür derlemesinde tipik yumurta sayısı üç, bildirilen aralık 1–6’dır. Kuluçkayı iki eş paylaşır; derlemedeki süre 30–31 gündür. Yavrular çıplak ve bakıma muhtaç çıkar; uçuşa başlama için 48–58 günlük süre verilir. Bunlar yabancı uzman derlemesinin değerleridir, Türkiye’de tek bir yuvada ölçülmüş kesin günler değildir.
Günlük Alan Kullanımı
İskoçya’nın May Adası çevresinde 2009–2012 kışlarındaki halka araştırması, geceleme ve gündüz dinlenme yerlerinin farklı olabildiğini gösterdi. Kıyı kayaları, dik yamaçlar ve liman duvarları kullanılıyordu. Yakın dinlenme noktaları arasında gidip gelmek, uzak bir kışlama alanına göçle aynı hareket değildir.
Ne Yer?
Başlıca küçük balıklarla beslenir; deniz kabukluları, kafadanbacaklılar ve deniz solucanları gibi omurgasızlar da alınabilir. Balık listesi her kıyıda aynı değildir. İspanya’nın Mallorca Adası yakınında 2009 yazında tek ziyarette toplanan 60 kusmuk topağının incelendiği çalışmada 36 balık türü saptandı. En sık bulunan balık Boops boops idi. Bu, o örneklerin sonucudur; Türkiye kıyılarında en çok aynı balığı yediğini göstermez.
Nasıl Avlanır?
Su altında ilerlemek için perdeli ayaklarını kullanır. Yüzeyden dalar ve avı su içinde arar. İskoçya’nın May Adası’nda 2005 ve 2006 üreme dönemlerinde yavrularını büyüten dokuz erkeğe takılan kameralar, avlanmanın zemine göre değiştiğini gösterdi. Kayalık dipte kuşlar daha yatay ilerlerken kumlu dipte başlarını aşağı çevirip gagalarını kuma sokabiliyordu. Kumdaki arayışın küçük balıkları yakalamaya yönelik olduğu düşünüldü; her yakalama anı görüntülenemedi.
Üreme Başarısının Üç Aşaması
Giresun Adası’nda 2022–2023’te izlenen 75 yuvada toplam 199 yumurta, bunlardan çıkan 114 yavru ve uçuşa ulaşan 75 yavru kaydedildi. Araştırmada yüzde 57,2 yumurtadan çıkma başarısı, çıkan yavrular için yüzde 65,7 uçuşa ulaşma oranı verilir. Başlangıçtaki yumurtaların uçan yavruya dönüşme oranı ise yüzde 37,6’dır. Bu üç oran farklı aşamaları anlatır; “yuvaların yüzde 37,6’sı başarılıydı” demek aynı sonuç değildir. Veriler Doğu Karadeniz’deki bu ada ve iki üreme dönemine aittir; bütün Türkiye’ye tek başarı oranı olarak taşınamaz.
Besinin Küçük İzleri
Mallorca, İspanya’daki 2009 yaz örneklerinde besin, balıkların kulak taşlarıyla tanındı. Bu küçük sert yapılar sindirimden sonra kusmuk topaklarında kalabiliyor. Araştırmacılar 808 kulak taşından 68’ini fazla aşındığı için tanıyamadı. Bu yüzden yöntem beslenmeyi doğrudan ve eksiksiz filme almakla aynı değildir. Topaklarda birkaç kabuklu kalıntısı da vardı; bunların yenen balıkların mide içeriğinden gelmiş olması mümkün görüldüğünden doğrudan kuşun avı diye sayılmadı.
Aynı Kuşu Yeniden Görmek
İskoçya’da 2009–2012 kışlarında May Adası’nda üremiş 882 halkalı erişkine ait 3.797 yeniden görme kaydı toplandı. Aynı kuşların farklı kışlarda benzer alanlarda bulunması, kışlama yerine bağlılığı destekledi. Bunlar 3.797 ayrı kuş değildir; bazı bireyler birçok kez görüldü. Araştırma bütün kuşların tüm kış boyunca nerede olduğunu da belirlemiyordu. Gözlem yerleri ve hava koşulları, bir halkanın okunma olasılığını etkileyebiliyordu.
Kameranın Göremediği Av
İskoçya’nın May Adası’nda 2005–2006’da dokuz erkekle yapılan kamera araştırması, görüntüde balık görülmemesinin her zaman avlanmanın başarısız olduğu anlamına gelmediğini gösterir. Kameralar 15 saniye arayla fotoğraf çekiyordu. Küçük bir avın yakalanıp yutulması iki kare arasında kalabilirdi. Araştırmacılar bu sınırlamayı özellikle belirtti; görüntüler iri ve yüzeye taşınan avı saptamaya daha elverişliydi.
