← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Tepeli Pelikan · Pelecanus crispus

Hızlı Tanı

Tepeli Pelikan, çok iri gövdesi, uzun gagası ve başının arkasındaki kıvırcık tüylerle tanınır. Erişkinin gövdesi gümüşümsü gri-beyaz, gözünün renkli bölümü soluk sarıdır. Başın arkasındaki dağınık tüyler, düzgün yuvarlak bir baştan çok köşeli bir görünüm oluşturur.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga gri, ucu hafif kancalıdır. Gövdeye göre kısa kalan perdeli ayakları gri-siyahtır. Suda dinlenirken büyük gaga ve boynun altındaki geniş deri kesesi, ağır gövdeden öne doğru uzanan belirgin bir profil oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişiyi uzaktan ayırmak çoğunlukla mümkün değildir. Görünüşü aynı olan iki kuşa yalnız duruş veya kesenin rengiyle kesin eşey adı verilmez.

İlk yılındaki kuşun tüylerinde soluk kahverengi bir örtü ve daha açık tüy kenarları görülür. Boğaz kesesi erişkindekinden daha soluktur. Gençlik görünümü giderek açıldığı için, kahverengi ve beyaz kuşlar arasında keskin bir yaş sınırı çizmek her zaman kolay değildir.

Üremeye hazırlanan erişkinde boğaz kesesi sarımsı tonlardan turuncu-kırmızıya, hatta koyu kırmızıya dönebilir. Üreme sonrasında hızla solar. Bu değişim kalıcı bir erkek-dişi renk farkı değildir.

Uçuşta Görünüm

Kuyruğu kısadır. Uçarken başını ve boynunu geriye toplar; baş gövdenin önüne yakın durur. Kanat üstündeki uçuş tüyleri ve kanat ucunu örten tüyler daha gridir. Bu nedenle yukarıdan görülen koyuluğu, aşağıdan görülen kanat deseninin aynısı saymamak gerekir.

Erişkinin kanadı alttan büyük ölçüde kirli beyaz veya açık gri görünür. Uçlara doğru koyulaşan bölüm, Ak Pelikan’daki kadar geniş ve keskin bir siyah-beyaz karşıtlığı oluşturmaz. Kanat ucundaki koyuluk ile bütün kanadın koyu olması aynı özellik değildir.

Ses ve Davranış

Koloni dışında çoğu zaman sessizdir. Yuvalama alanında homurdanmayı andıran sesler ve tıslamalar duyulabilir. Sessizce duran bir kuşun türünü yalnız ses bekleyerek belirlemek mümkün değildir; baş, gaga ve kanat görünümü daha yararlıdır.

Koloni halinde yuvalanır; dinlenirken ve yer değiştirirken de gruplar oluşturabilir. Buna karşılık her beslenme anında büyük bir sürü bulunması gerekmez: tek kuşlar ve küçük gruplar da balık arar.

Karıştırılabilecek Türler

Ak Pelikan (Pelecanus onocrotalus) erişkininde gövde daha beyaz, ayaklar pembemsi veya kırmızımsıdır; kanadın alttan görülen büyük uçuş tüyleri siyahtır. Tepeli Pelikan’ın kıvırcık baş tüyleri ve gri ayakları bu karşılaştırmayı destekler. Genç kuşlar ise özellikle ilk aylarında birbirine benzeyebilir; erişkinler için kullanılan renk ayrımını bütün gençlere aynı kesinlikle uygulamamak gerekir.

Küçük Pelikan (Pelecanus rufescens), pelikan ölçüsünde daha küçük olsa da yine iri bir kuştur. Erişkini çoğunlukla açık gridir ve gagası pembemsidir; üreme giysisinde gri bir tepesi vardır. Gençleri daha koyu gridir. Onu yalnız “kahverengi bir pelikan” diye düşünmek, açık renkli erişkinlerin gözden kaçmasına yol açar.

Dünya Yayılışı

Güneydoğu Avrupa’dan Karadeniz ve Hazar çevresine, Kazakistan üzerinden batı Moğolistan’a uzanan kesintili üreme alanları vardır. Aradaki her gölde yuvalanmaz; toplulukları uygun sulak alanlarda toplanır. Güncel AviList, Pelecanus crispus ile İngilizce Dalmatian Pelican adlarını aynı tür için kullanır ve bu türün altında ayrı bir alt tür sıralamaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye hem üreme hem kışlama alanıdır. BirdLife’ın 2021 değerlendirmesi, 2002–2012 dönemi için 390–440 üreyen çift; 2013–2019 kışları için 380–3.100 birey bildirir. İki tahmin de tam sayım veya güçlü bir istatistiksel tahmin sınıfındadır. Ancak farklı yıllara ve farklı birimlere aittir; bunları çıkararak göçmen kuş sayısı hesaplanamaz. Üreyen topluluğun yakın dönem eğilimi yeterli veriyle belirlenememiştir. Bu eski dönem değerleri, 2026’da Türkiye’de tam olarak kaç pelikan bulunduğunu söylemez.

Göç Yolculuğu

Kışlama alanları üreme yerleriyle bütünüyle aynı değildir. Doğu Akdeniz, Orta Doğu, kuzeybatı Hindistan ve Çin’in doğu kıyıları kış dağılımının parçalarıdır. Hong Kong tür hesabı, eskiden Deep Bay’de düzenli kışlayan kuşların zamanla azaldığını bildirir. Bu yerel geçmiş, bütün dünyadaki pelikanların aynı tarihte göç ettiği veya Türkiye’den aynı yolu izlediği anlamına gelmez.

Üreme Alanı

Yunanistan’daki 1983–1989 üreme araştırması iki farklı sulak alanı karşılaştırdı: Mikri Prespa bir tatlı su gölü, Amvrakikos’taki Tsoukalio ise acı su lagünüydü. Dolayısıyla tür yalnız tatlı suda yuvalayan bir pelikan değildir. Araştırılan yuvalar, karadan suyla ayrılmış adalarda birbirine yakın kurulmuştu.

Yuva Yeri

Yuva, kırılmış sazların üzerine kurulan bitkisel bir yapıdır. Malzemeyi erkek getirir, dişi yuvayı yapar. Dişi çoğunlukla iki yumurta bırakır; iki eş de kuluçkaya katılır. Yunanistan’daki Mikri Prespa ve Amvrakikos kolonilerinin 1983–1989 araştırmasında, yıllık yuva başına ortalamalar 1,60–1,94 yumurta arasındaydı; bunlar tek yuvadaki yumurta aralığı değildir. Kuluçka süresi, izlenen 25 yumurtada ortalama 31,4 gün bulundu. Aynı araştırmada yavruların uçması 11–12 hafta sürdü. Bu süreler Türkiye’de yapılmış ölçümler olarak sunulamaz.

Günlük Alan Kullanımı

Kullandığı alan tek bir yuva adacığından ibaret değildir. Kuzey Yunanistan’da yakalanıp 2013–2019 arasında GPS ile izlenen 11 erişkin pelikanın kayıtları, Türkiye ve Kuzey Makedonya’daki alanları da içeren toplam 31 su kütlesine yayıldı. Bu, aynı kuşların yıl boyunca birden fazla sulak alanı kullanabildiğini gösterir; 31 ayrı üreme kolonisi bulunduğu anlamına gelmez.

Ne Yer?

Temel besini balıktır; hangi balığın öne çıktığı yaşadığı suya bağlıdır. Yunanistan’daki Mikri Prespa kolonisinde Mayıs–Haziran 1992, 1993, 1995 ve 1996’da yapılan araştırmanın yayımlanmış özeti, yavruların kusarak çıkardığı besin örneklerinin incelendiğini bildirir. Örneklerde Prespa göllerine özgü, çalışmada Chalcalburnus belvica adıyla geçen balık baskındı. Balığın sürü oluşturup yumurtladığı dönemle pelikan yavrularının çıkışı da çakışıyordu. Yazarlar bu uyumun besine erişimi kolaylaştırabileceğini öne sürdü. Bu yerel sonuç, Türkiye’deki her koloninin aynı balıkla beslendiğini göstermez.

Nasıl Avlanır?

Gagasını bir kepçe gibi kullanarak balık yakalar; altındaki geniş deri kesesi bu yakalamaya yardım eder. Birden çok pelikanın birlikte balık araması da görülebilir. Yunanistan’da yapılan doğrudan gözlemler, su yüzeyine yaklaşan balıklara kısa hamleler yapıldığını gösterir. Bu yüzden onu yalnız derine dalan bir avcı gibi düşünmemek gerekir; balığın yüzeye ulaşması da beslenme fırsatı yaratır.

Yaşı Yanıltan Tüy Değişimi

Üreme sonrasındaki koyu lekeli tüyler, erişkin bir Tepeli Pelikan’ı genç gibi gösterebilir. Prespa Koruma Derneği’nin 2020 yaş rehberi, özellikle uzaktan görülen bu erişkinlerin yanlış yaşlandırılabildiğini vurgular. Kahverengi tüy görmek tek başına genç kuş kanıtı değildir.

Ayaklarla Isıtılan Yumurtalar

Tepeli Pelikanlar yumurtaları ayaklarıyla örterek ısıtır. Yunanistan’daki iki koloniyi inceleyen araştırma, iki yumurtanın her zaman aynı anda açılmadığını da kaydetti. Yavrular arasındaki küçük boy farkı, bu nedenle mutlaka farklı tür veya farklı eşey oldukları anlamına gelmez.

Eşey ile Yakalama Yerinin Ayrımı

Kuzey Yunanistan’daki 2013–2019 GPS araştırmasının yedi erkeği Mikri Prespa’da, dört dişisi Kerkini’de yakalanmıştı. Kuşların alan kullanımları birbirinden oldukça farklıydı. Fakat erkek-dişi farkını sınamak zordu: bütün erkekler bir yerden, bütün dişiler başka yerden geliyordu. Araştırmacılar bu nedenle görülen farkları kesin biçimde eşeye bağlamadı. Bu çalışma, “dişiler her zaman daha uzağa gider” gibi bir sonuca dayanak yapılamaz.

Birlikte Beslenmek Her Zaman İşbirliği Değildir

Tepeli Pelikan ile Karabatak (Phalacrocorax carbo) arasındaki ilişki her zaman aynı değildir. Yunanistan’da 1991–2018 arasındaki ayrı saha ziyaretlerine dayanan teleskop gözlemleri, pelikanın bazen karabatağın yüzeye sürdüğü balıktan yararlandığını, bazen de onun yakaladığı balığı aldığını gösterdi. Karla’da Ocak 2016’da kaydedilen 184 saldırının 41’inde balık pelikana geçti. Bunlar 184 farklı kuşun sayımı değildir. Uzaktan gözlemde bazı sonuçların seçilememesi de yöntemin sınırıydı; birlikte görülen iki kuşun mutlaka işbirliği yaptığını düşünmemek gerekir.

Korunan Kolonilerin Kalan Sorunları

Korunan alan sınırı tek başına güvenli bir yuva demek değildir. Karadeniz–Akdeniz güzergâhındaki yedi ülkenin uzman verilerini birleştiren, 2015’te yayımlanmış araştırma, incelenen üreme yerleri korunan alanlarda olduğu halde yuvaların rahatsız edilmesini önemli tehdit olarak değerlendirdi. Kıyı lagünlerinde aşınma ve su baskını, iç sularda ise büyük su seviyesi değişimleri ayrıca vurgulandı. Bu bölgesel değerlendirme, her Türkiye kolonisindeki sorunun aynı olduğu anlamına gelmez; bulunduğu sulak alanın kendi koşulları önemlidir.