← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Tepeli Sumru · Thalasseus bengalensis

Hızlı Tanı

Tepeli Sumru, ince ve uzun sarı-turuncu gagalı bir kıyı sumrusudur. Erişkinin bacakları siyah, alt tarafı beyazdır. Üreme giysisinde siyah başlık belirgindir. Gri sırtı kadar, kuyruğun hemen önündeki gri kuyruk sokumu da tanıda önem taşır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga turuncudan sarı-turuncuya değişebilir; uç kısmı daha sarı, ucu hafif kıvrık olabilir. Gözün renkli bölümü kahverengidir. Başlığın arkası geriye uzayan bir tepe oluşturur. Bu yapıyı, başın üzerinde dik duran ayrı bir tüy gibi düşünmemek gerekir.

Kuyruk ve kuyruk sokumundaki grilik, kuş iyi görüldüğünde güçlü bir ipucudur. Cornell tür hesabı bu iki alanı özellikle vurgular. Yalnız kapalı kanattaki bir gri gölgeye bakmak yerine, sırtın kuyruğa bağlandığı bölümü ve kuyruğun kendisini birlikte görmek daha yararlıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme dışı erişkinde alın beyazlaşır; baştaki siyahlık geriye çekilir. Gaga da daha sarı görünebilir. Bu nedenle beyaz alınlı bir birey, yalnız bu işarete bakılarak genç kuş sayılmaz.

Erkekle dişinin görünüşü birbirine çok benzer; sahada yalnız tüy rengiyle güvenilir biçimde ayrılmazlar. Turuncu gaga veya siyah başlık, erkeğe özgü bir giysi değildir.

Gençte bacaklar daha donuktur; kanadın gövdeye yakın uzun uçuş tüylerinde koyu merkezler görülebilir. Kanat üstünün deseni görece siliktir. Genç kuşu mutlaka çok yoğun kahverengi pullarla kaplı düşünmek doğru değildir; tüylerin hangi bölümde koyulaştığına da bakılır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu çeviktir; kanatlarını görece hızlı çırpar. Üstten gri kanatlar, gövdenin alttan görülen beyazlığıyla birlikte değerlendirilir.

Dar ve uzun kanatlar ile genellikle çatallı kuyruk, sumrunun ince yapısını tamamlar. Uçarken baş ve gaga öne uzanır. Ornitolog Brichetti’nin karşılaştırmasında kanatları, benzer yapılı Kara Gagalı Sumrununkinden biraz daha dardır; bu küçük fark en iyi iki kuş yan yana görüldüğünde anlaşılır.

Ses ve Davranış

Çağrısı sert ve tiz, törpülü bir “krek” gibi duyulur; art arda kısa çağrılar da çıkarabilir. Benzer sumruların seslerine yakın olduğundan, kalabalık bir sürüde yalnız sesten kesin tanı koymak güçtür.

Koloniler kurar ve başka sumru türleriyle birlikte bulunabilir. Aynı kumsalda yan yana duran kuşların hepsi aynı türden olmak zorunda değildir.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Gagalı Sumru (Thalasseus sandvicensis), Türkiye’de karşılaşılması daha olağan olan önemli benzeridir. Avrupa’daki erişkinlerde siyah gaganın ucu sarıdır; üreme dışında onda da alın beyazlaşır. Tepeli Sumrunun daha turuncu gagası ve gri kuyruk sokumu birlikte aranır. Kara Gagalı Sumrunun Amerika’daki bazı topluluklarında gaga bütünüyle sarı olabildiğinden, siyah gaga ayrımı bütün dünya topluluklarına aynı biçimde uygulanmaz.

Hazar Sumrusu (Hydroprogne caspia) çok daha iri ve ağır görünümlüdür. Kalın, parlak kırmızı gagası çoğu bireyde uç yakınında küçük bir koyuluk taşır. Uçuşu daha düzgün, martıyı andıran kanat vuruşludur. Bu iri kırmızı gagayı, Tepeli Sumrunun daha ince sarı-turuncu gagasıyla karıştırmamak gerekir.

Dünya Yayılışı

Üç alt türün dağılımları birbirinden ayrılır. Güncel AviList’te Thalasseus bengalensis emigratus, Libya kıyılarında ürer ve Kuzey ile Batı Afrika kıyılarında kışlar. Thalasseus bengalensis bengalensis, Kızıldeniz ve Basra Körfezi’nden Pakistan’ın güneyine uzanan üreme alanlarıyla ilişkilidir. Thalasseus bengalensis torresii ise Sulawesi, Yeni Gine ve kuzey Avustralya çevresinde bulunur. Eski yayınlarda görülen Sterna bengalensis adı, bugün Thalasseus bengalensis olarak adlandırılan aynı türün eski cins yerleşimidir.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de nadir, rastlantısal bir konuktur. OSME’nin 2021 bölgesel tür listesi onu bu statüde değerlendirir; Aralık 2004 gözlemini o dönemde ülkenin dördüncü kaydı olarak anar. Bu tarihli bilgi, bugün Türkiye’de hâlâ yalnız dört kayıt bulunduğu anlamına gelmez. Listede Libya kökeni İsrail’de görülen bazı kuşlar için bir olasılık olarak tartışılır; Türkiye’deki her bireyin hangi alt türden geldiğini kesinleştiren bir izleme sonucu değildir. Tek bir kıyı gözlemi de kendi başına yuva veya yavru kanıtı oluşturmaz.

Göç Yolculuğu

Libya’daki 2006–2012 halkalama araştırmasının sonuç bölümü ve tablosu, 1.352 yavru ile 64 yeniden gözlem veya buluntu kaydı bildirir. İşaretli kuşların Kuzey Afrika kıyılarından Batı Afrika’daki kış alanlarına ulaştığı belirlendi. Gambiya, Gine-Bissau ve Sierra Leone kayıtları bu bağlantının parçalarıydı. Bunlar halka okumalarıdır; kuşun yolculuğunun her anını kaydeden GPS izleri değildir. Türkiye’de görülen işaretsiz bir kuşa aynı köken ve rota doğrudan atanamaz.

Üreme Alanı

Üreme için sıcak denizlerin kumlu veya mercan kökenli kıyı adalarını kullanır. Avustralya’nın deniz kuşları derlemesi alçak adacıkları, kum setlerini ve bitkiler arasında kalan açık zeminleri sayar.

Yuva Yeri

Yuva yerde açılan sığ bir çukurdur. Genellikle bir veya iki yumurta bırakılır; iki eş de kuluçkaya katılır. Ornitolog Brichetti’nin uzman anlatımı 21–26 günlük kuluçka ve 30–35 günde uçuş bildirir. Avustralya’nın tür derlemesi ise kuluçkayı yaklaşık 28 gün, uçuşu 32–35 gün olarak verir. Kaynakların bu farkından tek bir ortalama gün hesaplanmaz; Türkiye’deki bir yuvaya ölçülmüş kesin süre gibi de uygulanmaz. Uçabilen gençlerin ebeveynden besin almaya devam etmesi mümkündür.

Günlük Alan Kullanımı

Avustralya’nın tür derlemesi, dalgaların kırıldığı kıyı kuşağında ve kıyı açıklarında balık aradığını belirtir. Bu yüzden karadaki yuva yeriyle, çevresinde besin getirecek kuşların kullandığı deniz alanı birlikte düşünülmelidir.

Ne Yer?

Libya’daki Gara, Elba ve Jeliana kolonilerinde 2008–2010 ile 2012’de yapılan besin araştırması, yavruların kusarak çıkardığı avlarla yuva yakınında bırakılmış avları birlikte değerlendirdi. Toplam 422 av örneğinde balıklar baskındı; kalamar da saptandı. Bunlar 422 ayrı yavru veya 422 gözlenmiş öğün demek değildir. İncelenen yavrular 1–3 haftalıktı. Bu yerel örnekleme, bütün erişkinlerin ve Türkiye kıyısındaki kuşların aynı avları aynı oranda yediğini göstermez.

Nasıl Avlanır?

Küçük deniz balıkları başlıca besinidir; karides de alır. Buradaki küçük deniz balıkları, suyun üst kesimlerinde sürüler oluşturan avları da kapsar. Kuş uçarak arar, başı önde suya dalar ve çoğu kez balığı gagasında tutarak hemen çıkar. Suyun üstünden av kapması da mümkündür. Dalış yapan kuşu, su altında uzun süre av kovalayan bir yüzücü gibi düşünmemek gerekir.

Koloniler Arasında Geçiş

Doğduğu koloniden başka yerde üremesi mümkündür. Libya’daki 2006–2012 halka araştırmasında, 2007’de Elba’da işaretlenen bir kuş 2012’de Jeliana’da üreme sırasında görüldü. Bu tek birey kaydı, kolonilerin birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını gösterir. Her kuşun doğduğu yere döndüğü veya hepsinin aynı yaşta ilk kez ürediği sonucu çıkarılamaz.

Besin Araştırmasının Sınırları

Libya’daki üç koloninin 2008–2010 ve 2012 besin araştırmasında, kütle karşılaştırmasına Jeliana’dan 249, Elba’dan 70, Gara’dan 103 av örneği girdi. Jeliana’da daha çok av çeşidi bulunması yalnız kuşların farklı tercihlerine bağlanmadı; daha çok örnek toplanmış olması da olası bir açıklamaydı. Ayrıca kısmen sindirilmiş avların kütlesi doğrudan tartılamadığında, türe ait hesap ilişkilerinden tahmin edildi. Yani örneklerdeki her kütle, bütün bir balığın tartıda ölçülmüş değeri değildi.

Jeliana’da Başarısız Bir Üreme Sezonu

Libya’nın Jeliana kolonisinde 2010 sezonunda su baskını ve başıboş köpeklerin yumurta ve yavruları avlamasıyla üreme başarısız oldu. Halka araştırmasının yöntem kaydı, o yıl bu kolonide bu nedenle yavru halkalanamadığını belirtir. Bu somut olay, alçak kıyı adacıklarında yalnız besin bulunmasının güvenli üreme için yeterli olmadığını gösterir.

İtalya’daki Tarihsel Üreme Kaydı

Avrupa’daki yuvalanması her zaman büyük, yalnız Tepeli Sumrulardan oluşan koloniler halinde değildir. Ornitolog Brichetti’nin tarihsel İtalya kayıtlarında, Valli di Comacchio’da ilk üreme 1985’te bildirildi. Kuşlar Kara Gagalı Sumru kolonileriyle ilişkili, kabuk parçalarıyla kaplı lagün adacıklarını da kullanmıştı. Bu eski yerel kayıt, Türkiye’de aynı durumun gerçekleştiği anlamına gelmez.