← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Turaç · Francolinus francolinus

Hızlı Tanı

Turaç (Francolinus francolinus), dolgun gövdeli, kısa kuyruklu bir yer kuşudur. Erkeğin beyaz yanak lekesi, kestane boyun halkası ve siyah göğsü çarpıcıdır. Sırtındaki açık kenarlı tüyler pullu bir görünüş oluşturur.

Genel Görünüm ve Duruş

Gagası koyu, bacakları kızılımsı kahverengidir. Erkekte bacağın arkasında kısa bir mahmuz bulunur. Hindistan kuşlarını ele alan Bump ve Bump’ın 1964 derlemesi, dişilerde bunun genellikle olmadığını veya çok küçük kaldığını, ancak belirgin mahmuzlu bir dişi de görüldüğünü kaydeder. Görünmeyen mahmuz tek başına dişi tanısı sağlamaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkeğin yüzü, çenesi ve boğazı siyahtır; gözün alt ve arka tarafında büyük beyaz bir yanak lekesi bulunur. Başın tepesi bütünüyle siyah değildir: açık kahverengi zemin üzerinde koyu çizgiler taşır. Kestane boyun halkasının altında göğüs siyah, yanlar beyaz beneklidir. Sırt kahverengi, koyu ve açık işaretlerle desenlidir.

Dişinin yüzü ve alt tarafı açık kum renginde, boğazı beyazımsıdır. Göğüs ve yanlar koyu enine ve yay biçimli işaretler taşır. Kahverengi üst taraf sık desenlidir. Ense arkasındaki kestane leke, erkeğinki gibi bütün boynu çevreleyen belirgin bir halka oluşturmaz.

Genç kuş dişiye benzer; alt tarafı daha mat, koyu işaretleri daha siliktir. Henüz erişkin erkeğin siyah, beyaz ve kestane renklerini kazanmamıştır.

Hindistan’ın asiae alt türünü betimleyen Bump ve Bump, genç erkeklerde yaklaşık üç aylıkken göğüs ve yanlarda siyah lekeler belirmeye başladığını yazar. Aynı hesapta genç kuşların beyaz işaretlerinin yaşlılardan daha yaygın olabildiği belirtilir. Bu gelişim bilgisi Hindistan örneklerine aittir; tek bir lekenin görünüşünden Türkiye’deki bir kuşa kesin gün hesabıyla yaş verilmez.

Uçuşta Görünüm

Havalandığında hızlı kanat vuruşlarını kısa süzülmeler izler. Uçuş genellikle kısa sürer; kuş yakındaki bitki örtüsüne iner ve yeniden saklanır.

Ses ve Davranış

Erkeğin çağrısı yüksek, çınlayan ve ritmiktir; “çik-çik-çirakik” gibi aktarılabilir. Erkek kayaya veya alçak dala çıkarak ötebilir; çevredeki başka erkekler farklı yönlerden yanıt verebilir.

Turaçların çağrı ritmi yayılış boyunca bütünüyle aynı değildir. Peter Boesman’ın 2019 araştırması, Türkiye ve Kıbrıs’tan batı İran’a uzanan batı grubu ile güneydoğu İran’dan Hint altkıtasına uzanan doğu grubunu karşılaştırdı. Batıdaki çağrı, aralarındaki duraklamalarla “bir, bir, üç, iki” seslik kümeler oluştururken doğudaki sıralama “bir, bir, iki, üç” biçimindeydi. Batının sesleri daha genizden ve pürüzlü, doğununki daha çatlak ve kazıyıcı duyuluyordu. Rastgele seçilmiş onar çağrı dizisinde ortalama süre batıda 2,096, doğuda 1,85 saniyeydi; bunlar her kuşun değişmez süresi değildir. Çalışma mevcut ses arşivlerine dayanıyordu ve Türkiye’den de 12 kayıt içeriyordu. Yazar, İran’daki olası karşılaşma bölgesinden kayıt bulamadığını belirtti. Bu nedenle çağrı farkının eşleşmeyi ne ölçüde engellediği henüz gösterilmiş değildi.

Le-Dantec’in betimlemesinde ötüş yapan erkek başını yukarı kaldırır, kanatlarını aşağı salar ve kuyruğunu yayar. Bu sırada açık bir yerde, yerdeki bir yükseltide, çit direğinde veya alçak bir ağaçta durabilir. Yürüyerek bir yolu geçerken de kuyruğunu hafifçe yukarıda tutması tarif edilir.

BirdLife Cyprus, adadaki Turaçları yerde ve bitki örtüsünde gizlenerek yaşayan, çoğu zaman görülmesinden önce sesi duyulan kuşlar olarak anlatır. Erkeklerin üreme mevsiminde günün farklı saatlerinde ötmesi, sesle bulunmasını kolaylaştırır; açıkta hiç kuş görünmese de örtüden çağrı gelebilir.

Dişi, yerdeki sığ bir çukuru ot, ince dal ve yapraklarla döşer. Nicole Bouglouan’ın uzman derlemesi 7–12 yumurta ile dişinin tek başına yürüttüğü 18–21 günlük kuluçka bildirir.

BirdLife tür hesabı, Türkiye’nin güneyinde üremeyi mart–mayıs dönemine yerleştirir. Bouglouan, açık sarımsı hav tüyleri, kızıl tepesi ve sırt ortasında koyu bir şeridi olan yavruları tarif eder. Her iki ebeveyn yavrularla ilgilenir; aile birkaç ay bir arada kalabilir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Kınalı Kekliğin (Alectoris chukar) açık boğazı ve yanakları kalın siyah bir çizgiyle çevrilidir; bu çizgi göz üzerinden alın bölgesine uzanır. Yanları beyaz, siyah ve kestane dik bantlıdır. Dişi ve erkek benzer giysilidir. Özellikle kısa görülen kahverengi bir yer kuşunda, yüzün çerçevesi ile yan deseninin yönü kontrol edilmelidir.

2. Bıldırcın (Coturnix coturnix) çok daha küçüktür. Başında kahverengi ve krem renkli belirgin çizgiler, sırtında uzunlamasına açık şeritler bulunur; kuyruğu çok kısadır. Katlı kanadındaki uzun uç telekleri arkaya doğru uzanır; diğer tavuksuların kanadı daha yuvarlaktır. Yalnız kahverengi renge bakarak dişi Turaçla eşleştirilmemelidir.

3. Dişi Sülün (Phasianus colchicus) de kahverengi ve koyu desenlidir; ancak uzun, kademeli kuyruğu farklı bir gövde oranı verir. Otların ardında kuyruk gizlenmişse yalnız başın rengi yeterli olmaz. Kuş yürürken kuyruğun bütünü ve gövdeye oranı görülebilirse ayrım kolaylaşır.

Dünya Yayılışı

Türün doğal yayılışı Doğu Akdeniz’den Batı ve Güney Asya’ya uzanır. AviList v2025b, Black Francolin adını Francolinus francolinus ile eşleştirir ve altı alt tür kabul eder. Türkiye ve Kıbrıs kuşlarını Francolinus francolinus francolinus altında gösterir; bu alt tür Güney Kafkasya ve İran’a, güneyde Suriye üzerinden kuzey İsrail’e kadar uzanır. Diğer alt türler Irak ve İran’ın güneyinden Afganistan, Pakistan, Hindistan, Nepal, Bhutan ve Bangladeş’e dağılır. Eski Akdeniz kayıtlarında doğal topluluklarla insan eliyle taşınmış kuşların tarihi ayrıca değerlendirilmelidir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de yerleşik bir türdür. Pöllath ve Peters’in 2024 Ibis çalışması, modern ornitoloji kaynaklarını değerlendirerek ülkedeki dağılışı Akdeniz boyunca bir yaşam alanı şeridi ile Güneydoğu Anadolu’nun en güney kesimlerinde özetler. Bu, her kıyı yerleşiminde bulunduğu veya bütün güney illerinde kesintisiz dağıldığı anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Turaç düzenli uzun mesafeli göç yapan bir kuş değildir. 2024 tarihli Yukarı Mezopotamya değerlendirmesi, elverişsiz koşullarda kısa yer değiştirmeler yapabildiğini belirtir. Bu yerel hareketler, her yıl kıtalar arasında yinelenen bir göç yolculuğuyla aynı değildir. Örtü içinde saklanan kuşun görülmemesi de tek başına bölgeden ayrıldığını göstermez.

Üreme Alanı

BirdLife International’ın Avrupa yayılışını değerlendiren tür hesabında, alçak kıyı düzlükleriyle geniş, sığ vadiler öne çıkar. Akarsu yanındaki sık çalılık ve saz örtüsüyle tarım alanları kullanılır. Bu hesap Kıbrıs’ta kıyıdan 20 km, Türkiye’nin güneyinde ise 60 km kadar içerideki alanları da kapsar. Dolayısıyla Turaç yalnız denizin hemen kıyısında aranacak bir kuş değildir; bitki örtüsü olan iç vadiler de yaşam alanının parçasıdır.

Yuva Yeri

Yuvası yüksek otların veya ekili alanların içindeki bitki örtüsünde gizlenir. Çevresindeki örtü, yerdeki sığ çukuru saklar.

Günlük Alan Kullanımı

Dinlenme ve geceleme yeri ile ötüş noktası farklı olabilir. Bump ve Bump’ın 1964’te yayımlanan saha derlemesinde, Türkiye’de çalı kümelerinde; Irak’ta ılgınlıklarda; Hindistan ve Pakistan’da otlu, çalılıklı örtü içinde yerde geceleme anlatılır. Erkeklerin çağrı için dala çıkması, bütün geceyi ağaçta geçirdikleri anlamına gelmez.

Ne Yer?

Tohumlarla birlikte küçük omurgasızları da yer. Kıbrıs’ın Argakas ve Idalio bölgelerinde 2004–2005 yıllarının kasım–aralık döneminde avlanmış 53 kuşun mide içerikleri incelendi. Paralikidis ve arkadaşları buğday, arpa ve yabani ot tohumlarıyla karıncalar ve kınkanatlı böcekler buldu. Örneklerde 25 bitki ailesi ile on böcek takımından kalıntılar tanındı. Araştırma, bu iki bölgenin sonbahar–kış beslenmesini gösterir; yazın yavruların besinini veya Türkiye’nin yıllık besin oranlarını ölçmez.

Nasıl Avlanır?

Yerde yürüyerek tohum ve küçük hayvanları toplar; bazen alçak çalı ve dallardan da besin alır. Tohumların yanında sürgünler, yapraklar, küçük meyveler, böcekler ve larvaları yenebilir. Bu yüzden yalnız tahıl yiyen bir kuş olarak düşünülmemelidir; yediği besinlerin çeşitliliği tarla kenarındaki doğal bitkilerle de ilişkilidir.

Müzedeki Kuşların Anlattığı Tarih

Müze örnekleri, Turaçların eski yayılışının nasıl oluştuğunu aydınlatabilir. Forcina ve arkadaşlarının 2024 araştırması, Yunanistan’dan bir, Cezayir’den iki ve Güney Avrupa’da yeri tam bilinmeyen bir örneğin DNA’sını 396 önceki diziyle karşılaştırdı. Dört eski kuşun anne yoluyla aktarılan DNA’sı, Yakın Doğu veya Hint altkıtası kökenli gruplara bağlandı. Bulgular, bu Akdeniz topluluklarının insan eliyle taşınmış kuşlardan oluştuğu yorumunu destekledi. Belirli gemi seferlerinin ve taşıma güzergâhlarının açıklanması ise genetik sonucun yanında tarihsel yorum da gerektirir.

Kemiklerden Üreme Kanıtı

Eski kemikler, geçmişte nerede ürediğini de gösterebilir. Pöllath ve Peters’in 2024 incelemesi Türkiye’nin güneydoğusu, Suriye’nin kuzeyi ve Irak’ın kuzeyindeki 14 Erken Holosen yerleşimini karşılaştırdı. Suriye’deki üç yerleşimde genç Turaç kemikleriyle yumurtlayan dişilere özgü kemik içi kalsiyum birikimleri, yakın çevrede üremeyi destekliyordu. Araştırmacılar, kemiğin bulunmadığı her yerin kuşun hiç yaşamadığı alan sayılamayacağını da vurguladı: av tercihleri ve kemiklerin korunması sonucu etkileyebilir.

Bulunma Sıklığı ile Besin Payı

Bir besinin kaç kuşta bulunduğu, yenilen toplam kütledeki payıyla aynı değildir. Kıbrıs’ta 2004–2005’in kasım–aralık aylarında avlanmış 53 Turaçtan alınan örneklerin yaklaşık yüzde 89’unda böcek kalıntısı vardı. Buna karşılık böcekler ölçülen kuru mide içeriğinin yaklaşık yüzde 12’sini oluşturuyordu; bu tartıma küçük taşlar da dahildi. Paralikidis ve arkadaşlarının çalışması, tohum, böcek ve taşların farklı ölçütlerle değerlendirildiğini gösterir. Yüzde 89, kuşun yediğinin yüzde 89’unun böcek olduğu anlamına gelmez.