← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Üveyik · Streptopelia turtur

Hızlı Tanı

Üveyik (Streptopelia turtur), Kumru’ya göre daha küçük ve narin görünür. Erişkinin kestane-siyah pullu kanat örtüleri ile boynun iki yanındaki siyah-beyaz çizgili yamalar birlikte en yararlı ilk tanı işaretleridir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş gri, göğüs pembemsi, karın beyazımsıdır. Sırt ve kanat örtülerinde tüylerin koyu merkezlerini çevreleyen geniş kestane kenarlar, pullu görünüşü oluşturur. Bu desen kanadın örtü tüylerindedir; uçuş tüyleri daha koyu ve daha düzdür.

Gaga koyu, gözün renkli bölümü turuncu-kırmızıdır. Göz çevresindeki çıplak deri kırmızı, bacaklar koyu pembedir. Boyun yanındaki çizgili yama, ensenin arkasını birleştiren tek parça siyah yarım halka değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Eşeylerin renkleri çok benzerdir. İspanya için hazırlanan yaş ve eşey rehberinde erkekte daha mavimsi tepe ve somon pembesi göğüs, dişide daha kum rengi karışmış baş ve göğüs tarif edilir. Aynı rehber bazı erişkinlerin bu farklarla eşeylendirilemeyeceğini özellikle belirtir. Gençlerin eşeyi tüy deseninden belirlenemez.

Genç kuş daha kahverengi ve soluktur; boynun yanındaki erişkin yamaları yoktur. Küçük ve orta kanat örtülerinin açık uçları görülür, fakat erişkinin siyah merkezli, belirgin kestane kenarlı tüy düzeni henüz aynı değildir. Gözün renkli bölümü de erişkindeki turuncu-kırmızı yerine kahverengidir.

Tüy yenileme, genç bir kuşun görünüşünü zaman içinde değiştirir. İspanya’daki yaşlandırma rehberi, erişkinlerin üreme sonrası ve gençlerin ilk tüy değişiminde bütün tüylerin yenilendiğini; ağustos–eylülde başlayıp göç öncesinde duraklayabildiğini ve kışlama alanında tamamlandığını anlatır. Bazı gençlerde eski uçuş tüyleri kalabilir. Bu yüzden her kahverengi tüy aynı yaşın işareti değildir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hızlı ve doğrudandır; kanat vuruşları seri görünür. Üst kanattaki desenli örtüler, koyu uçuş tüylerinden ayrılır. Kanat altı gridir. Kuyruk açıldığında koyu kuyruğun beyaz arka kenarı, özellikle alttan bakışta belirginleşir.

Ses ve Davranış

Ötüşü, peş peşe tekrarlanan yumuşak ve titreşimli bir “turrr-turrr” mırıltısını andırır. Bu benzetme sesin yaklaşık karşılığıdır; Kumru’nun daha ayrı hecelere bölünen, güçlü ötüşünden farklıdır.

Üreme alanında çoğunlukla tek veya çift halinde görülür. Bol besin bulunan yerlerde başka Üveyiklerle bir araya gelebilir. Üreme dönemi dışında toplu davranışı belirginleşir; Nicole Bouglouan’ın tür hesabı Afrika’daki su başlarında binlerce kuşun buluşabildiğini anlatır.

Kur sırasında erkek, ötüş tüneğinden havalanıp yükselir; sonra kanatlarını öne doğru açıp kuyruğunu yayarak geniş bir yay boyunca süzülür. Dişinin yakınında bir dalda veya yerde eğilip doğrulabilir. Boyun tüylerini kabartması, yanlardaki siyah-beyaz deseni daha belirgin hale getirir. Bu hareketler, beslenme uçuşundaki hızlı ve doğrudan ilerleyişten farklı bir gösterinin parçalarıdır.

Yuva, ağaç veya çalı dalları üzerinde kurulan, ince dallardan yapılmış gevşek bir platformdur. BTO’nun uzman derlemesi tipik olarak iki yumurta, 14–16 günlük kuluçka ve 18–19 günde yuvadan ayrılma bildirir. Kuluçkayı iki eş paylaşır. Oiseaux.net’in genel hesabında kuluçka 13–14 gündür; kaynakların verdiği süreler aynı değildir.

Üveyik yavrusuna yalnız tohum götürmez. Fransa’daki Écrins Millî Parkı tür hesabına göre yemek borusunun genişlemiş bölümü olan kursağın iki yan cebi vardır. Kuluçka sırasında iç yüzeyi kalınlaşır; yağ ve protein bakımından zengin, krem kıvamında bir besin oluşur. Ebeveynler bu maddeyi ağızlarına geri getirerek yavrulara verir. “Kursak sütü” denilen bu besin, memelilerin süt bezlerinde üretilen sütle aynı yapı değildir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Kumru (Streptopelia decaocto, Eurasian Collared Dove) açık gri-bej ve daha düz renklidir. Erişkinde ensenin arkasında siyah yarım halka bulunur; Üveyik’in boyun yanındaki çizgili yamasından farklıdır. Genç Kumru’da da halka olmayabilir. Bu yüzden yamasız bir genci ayırırken kanat örtülerinin deseni ayrıca görülmelidir.

2. Büyük Üveyik (Streptopelia orientalis, Oriental Turtle Dove) daha iri ve ağır görünebilir; kanat örtülerinin koyu merkezleri daha geniş ve yuvarlak, açık uçlar ise iki silik kanat çizgisi oluşturabilir. Kıbrıs’ta Mart 2017’de belgelenen meena alt türü kuşun kuyruk ucu beyazdı. Dolayısıyla beyaz kuyruk ucu görmek Büyük Üveyik’i elemez. Boyun yaması, örtü tüyleri ve gövde oranları birlikte karşılaştırılır.

3. Küçük Kumru (Spilopelia senegalensis, Laughing Dove) erişkininin ön ve yan boynunda koyu benekli bir alan vardır; Üveyik’teki gibi siyah-beyaz çizgili iki yama bulunmaz. Üst kanadındaki geniş mavi-gri alan da önemlidir. Genç Küçük Kumru’da boyun benekleri bulunmasa da bu mavi-gri kanat alanı daha silik biçimde seçilebilir.

4. Gökçe Güvercin (Columba oenas, Stock Dove) daha tekdüze mavimsi gridir. Kanatlarında yalnız küçük koyu işaretler, boynun yanlarında ise yeşil parıltılı alan bulunur; Üveyik’in kestane pulları ve çizgili yamaları yoktur. Kuyruğunun ucu koyudur, Üveyik’teki belirgin beyaz kenarlı görünüşü taşımaz.

Dünya Yayılışı

Üveyik Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’nın batı kesimlerinde ürer; yayılışın doğu ucu Çin’in batısına uzanır. AviList’in v2025b sürümü dört alt tür tanır. Avrupa’dan Batı Sibirya ve Kazakistan’a uzanan turtur alt türünün kışlama alanı Afrika’nın Sahra’nın güneyindeki Sahel kuşağındadır. Diğer alt türler Kuzey Afrika, İran’a uzanan batı Asya alanları, güney Sahra ve Nil çevresinde yer alır. Üreme alanıyla kışlama alanı aynı değildir; bu kuşun Avrupa’daki görünürlüğü büyük ölçüde sıcak mevsime bağlıdır.

Türkiye'deki Durumu

Anadolu, Üveyik’in üreme yayılışının içindedir. Türkiye’de görülen kuşlar yerel üreyicilerle sınırlı değildir; bölge, kuzey ve doğu Avrupa’dan gelen göçmenlerin geçişi bakımından da önem taşır. Ancak bir noktada görülen kuşun yerli üreyici mi yoksa geçit kuşu mu olduğu yalnız görünüşünden anlaşılmaz. Kuzey ve doğu Avrupa bağlantısını inceleyen 2023 araştırması, Türkiye’yi de içeren olası bir doğu koridoru önerir; her bireyin geçtiği kesin çizgiyi saptamaz.

Göç Yolculuğu

Fransa’nın batısındaki Oléron Adası’nda 2009 ve 2010’da toplam 64 erişkine ışık kaydedici takıldı. Geri alınan sekiz cihazdan beşinde çözümlenebilir veri vardı; yalnız üçü ilkbahar dönüşünü sonuna kadar kaydetti. Kuşlar Batı Afrika’da kışladı; ilkbaharda sonbahara göre daha doğudan dönen yollar ve Kuzey Afrika’da duraklamalar belirlendi. Cihazlar GPS değildi: konum, aydınlanma zamanlarından hesaplanıyordu; gece-gündüz eşitliği çevresindeki enlem verileri değerlendirme dışı bırakıldı. Sonuçlar Fransa’daki bu örneklemi anlatır.

Üreme Alanı

Seyrek ağaçlı alanlar, küçük korular, çalılıklar, ağaçlı dere boyları ve tarla kenarındaki ağaçlı çitler uygun örtüyü sağlayabilir. Üreme alanında yuva örtüsü ile tohum bulabileceği açık tarım alanlarının bir arada bulunması önemlidir. Fransa’nın resmî tür hesabı, özellikle güneş alan ova çevrelerini vurgular.

Yuva Yeri

Fransa’daki OFB hesabında yuvaların çoğunlukla alıç, çakal eriği, mürver gibi çalı çitlerine veya ağaçlık kenarlarına, yerden yaklaşık iki metre yükseğe kurulduğu belirtilir. Çevrelerinde böğürtlen, hanımeli, akasma veya sarmaşık bulunabilir. Böylece yuva yeri yalnız bir ağacın varlığıyla değil, çevresindeki dallar ve örtüyle de ilişkilidir.

Günlük Alan Kullanımı

Beslenme alanı ile dinlenme ve yuva örtüsü arasında gidip gelir. İngiltere’nin Doğu Anglia bölgesindeki iki alanda 1998–2000 üreme mevsimlerinde yapılan araştırma, radyo vericili kuşların beslenmek için 10 kilometreye kadar gidebildiğini bildirdi. Kullanılan alanlarda, çevredeki bulunabilirliğe göre beklenenden daha fazla ağaçlık vardı. On kilometre en uzak beslenme gezisidir; bütün bireyler için günlük ortalama değildir.

Ne Yer?

Besinini büyük ölçüde yabani otların ve tarım bitkilerinin tohumları oluşturur. Fransa’nın resmî tür hesabı, üreme döneminde tahıl tohumlarından; Afrika’daki kışlama alanlarında pirinç, sorgum ve darıdan yararlandığını belirtir. Küçük omurgasızlar özellikle yavru büyütme döneminde ek besin olabilir.

Nasıl Avlanır?

Tohumları çoğunlukla yerde arar; hasat edilmiş tarlalar, nadas alanları ve otsu bitkilerle kaplı boşluklar bu iş için kullanılabilir. Yalnız dökülmüş taneleri toplamakla kalmaz, bitkinin üzerinde duran tohumları da alır. Bu nedenle beslenmesi, tarladaki ürünün yanında kendiliğinden yetişen bitkilerle de bağlantılıdır.

İngiltere’nin Doğu Anglia bölgesindeki iki alanda 1998–2000 üreme mevsimlerinde incelenen kuşlar, çoğunlukla hayvan yemlerinden ve tahıl depolarından dökülen taneleri topluyordu. Doğal alanlarda beslenme daha seyrek kaydedildi.

İki Ayrı Kışlama Alanı

Bir Üveyik kışı tek yerde geçirmek zorunda değildir. Fransa’nın Chizé Ormanı’nda 2013’te üç erişkin erkeğe Argos uydu vericisi takıldı; ikisinden göç verisi, yalnız birinden bir sonraki ilkbahara uzanan takip elde edildi. Bu son kuş Senegal’in kuzeydoğusundaki ilk alanda 65 gün, Mali’de Bamako’nun güneybatısındaki ikinci alanda 138 gün kaldı. İzlenen kuşların göç hareketleri büyük ölçüde geceydi. Lormée ve arkadaşları, az sayıda kuşun bu sonucunun tüm nüfustaki gece göçünün oranını belirlemeye yetmediğini de belirtir.

Yerel Azalma ve Küresel Durum

BTO’nun Birleşik Krallık üreme nüfusu için yayımladığı eğilim, 1967–2024 arasında yüzde 99 azalma gösterir. Bu ülkeye ait sayı eğilimi, haritada görüldüğü karelerin azalmasından farklı bir ölçüdür. Kuş sayısı ile yayılış alanı aynı hızda değişmek zorunda değildir. Aynı tür hesabında küresel koruma durumu Hassas olarak verilir. Bu sınıflandırma, geniş ölçekte yok olma riskini anlatır; Türkiye’deki nüfus kaybının yüzdesini vermez.

Haritadaki Çizginin Anlamı

Halkalı bir kuşun iki yerde bulunması, arada geçtiği her noktayı bildirmez. Kuzey ve doğu Avrupa bağlantısını inceleyen 2023 araştırması, 1913–2019 halkalama verilerinden kalan 1.685 kuşa ait 3.535 kaydı ve ayrıca tarihli, konumlu gözlem kayıtlarını değerlendirdi. Karadeniz–Doğu Akdeniz koridoru bu birleştirilmiş kanıtlardan önerildi. Haritadaki düz çizgiler işaretleme ve yeniden bulunma yerlerini birleştiriyordu; kesintisiz cihaz izleri değildi. Yazarlar, Türkiye ve Doğu Akdeniz üzerinden Afrika’ya uzanan bu olası yolun cihazla izleme gibi ek yöntemlerle araştırılmasını önerir.