Hızlı Tanı
Yelkovan, koyu sırtı ve beyaz karnıyla denizin hemen üzerinde hızla ilerleyen, ince siyah gagalı bir deniz kuşudur. Kısa kuyruğu, koyu yanak arkası ve koyu kuyruk altı, yakın gözlemde yararlı tanı işaretleridir.
Buradaki anlatım, eski kaynaklarda Yelkouan Shearwater adıyla ayrı ele alınan dar Yelkovan grubuna aittir. AviList v2025b bu grubu Puffinus yelkouan yelkouan alt türüne yerleştirir; eskiden ayrı tür sayılan mauretanicus grubuyla birlikte Puffinus yelkouan, İngilizce Mediterranean Shearwater türü içinde değerlendirir. İki grubun yayılış ve davranış bilgileri birbirine aktarılmamalıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Gaga ince ve uzundur; ucu küçük bir kanca gibi kıvrılır. Gaganın tabanındaki tüp biçimli burun delikleri yakından seçilir. Başın koyu rengi yanağa iner; boyun yanındaki açık alanla buluştuğu sınır her bireyde aynı keskinlikte değildir.
Kısa kuyruğun altı ve kanadın gövdeye birleştiği koltuk bölgesi koyu görünebilir. Kuyruk altını, kuyruk teleklerinin kendisiyle karıştırmamak gerekir: burada anlatılan, kuyruğun dibini alttan örten tüylerdir. Perdeli ayakların uçları uçuşta kuyruğu biraz aşabilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin giysisi birbirine benzer; sırttaki koyuluğa bakarak eşey belirlenmez. Aynı şekilde, tek başına koyu bir sırt görmek kuşun genç olduğunu da kanıtlamaz. Denizde uzak bir kuşun yaşını yalnız renk tonundan kesinleştirmek güçtür.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta kanat çırpışları hızlı, süzülüşler gergin kanatlıdır. Kuş yana yattıkça bir koyu sırtı, bir açık karnı görünür. Sakin havada kanat çırpışı artar; rüzgârı kullanabildiğinde suya yakın süzülüşler uzar. Bu nedenle tek bir uçuş ritmi bütün hava koşullarına uymaz.
Ses ve Davranış
Denizde genellikle sessizken, gece kolonide boğuk ve ritmik çağrılar çıkarır. Ses eşey hakkında bilgi taşıyabilir: uzman tür hesabına göre erkeğin iki bölümlü çağrısının ikinci kısmı daha kısa ve daha tizdir. Görünüşleri benzer diye erkek ve dişinin seslerinin de aynı olduğu varsayılmaz; karışık bir kolonide hangi kuşun öttüğünü bilmek ayrıca gerekir.
Karıştırılabilecek Türler
AviList’in aynı tür içinde değerlendirdiği mauretanicus grubu, eski rehberlerde Balearic Shearwater olarak geçer. Yelkovan grubu genellikle daha açık karınlı, sırt-karın karşıtlığı daha belirgindir. Bu bir eğilimdir; yalnız açık ya da koyu karın görünümünü bütün bireyler için kesin bir sınır gibi kullanmak doğru değildir.
Boz Yelkovan (Calonectris diomedea, Scopoli’s Shearwater) daha iri ve daha ağır yapılıdır; gagası sarımsıdır ve ucu koyudur. Kanatlarını daha yavaş çırpar, daha yayvan süzülür. Yelkovan’ın ince siyah gagası ve daha hızlı, kıvrak uçuşuyla birlikte bakıldığında bu fark daha yararlıdır.
Fırtınakırlangıcı (Hydrobates pelagicus, European Storm Petrel) çok daha küçüktür; gövdesi büyük ölçüde koyu, kuyruk sokumu beyazdır. Kanat altında beyaz bir bant bulunur. Dalga üstündeki kelebek gibi düzensiz uçuşu, Yelkovan’ın uzun kanatlı çırpış ve süzülüş dizisinden farklıdır.
Dünya Yayılışı
Bu sayfadaki dar Yelkovan grubu, Akdeniz’in orta ve doğu kesimlerindeki adalarda ve Batı Karadeniz’de ürer; denizdeki yayılışı Akdeniz ile Karadeniz’i kapsar. Balear Adaları’ndaki mauretanicus grubunun Atlantik kıyılarına uzanan yayılışı bu dar grubun bütün bireylerine ait bir yolculuk gibi gösterilmez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de İstanbul ve Çanakkale boğazları, Marmara ile Karadeniz ve Ege arasındaki önemli geçiş alanlarıdır. Çanakkale’de 2019 gözlemlerini ele alan, 2022’de yayımlanmış araştırma, Türkiye’de doğrulanmış üreme kolonilerinin o tarihte bilinmediğini belirtir. Çok sayıda kuşun denizde görülmesi, yakındaki bir kıyıda yumurta veya yavru bulunduğunu kanıtlamaz. Bu sonuç 2022’deki bilgi durumunu anlatır; sonraki araştırmaların sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.
Göç Yolculuğu
Malta’da 2008 ve 2009’da yuvadan ayrılan on gence uydu vericisi takılmış, sekizinden kullanılabilir yolculuk bilgisi alınmıştır. Bu sekiz genç önce doğuya yönelmiş; çoğu Yunanistan çevresine giderken bazıları Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika kıyılarına uzanan daha geniş yolculuklar yapmıştır. Gençlerin bu farklı yolları, tek bir kıyıdaki sürünün bütün nüfus için aynı göç rotasını izlediği sonucunu desteklemez.
Üreme Alanı
Üremek için kayalık adalardaki derin çatlaklar, taş yığınları ve uçurum eteklerindeki oyuklar kullanılır. Açıkta duran dal örgülü bir yuva beklenmez. Fransa millî parklarının tür hesabı, kuşların yılın büyük bölümünü denizde geçirdiğini, karaya üreme için döndüğünü anlatır. Bu nedenle denizdeki beslenme alanıyla karadaki yuva boşluğu, aynı yaşam döngüsünün iki ayrı parçasıdır.
Yuva Yeri
Yılda tek beyaz yumurta bırakılır; iki eş nöbetleşe kuluçkaya yatar. Fransa’nın Provence bölgesini anlatan LPO hesabında kuluçka 50 gün, yavrunun yuvada bakımı yaklaşık 70 gün olarak verilir. CIESM’in Akdeniz rehberi ise ilk uçuşu yumurtadan çıkıştan 60–68 gün sonra bildirir. Bu farklı anlatımlar tek bir ortalamaya çevrilmez ve Türkiye’de ölçülmüş sabit süreler gibi sunulmaz. Yuva boşluğuna yaklaşmak, karanlıkta gelen ebeveynleri engelleyebilir; deliğe el veya kamera sokulmaz.
Günlük Alan Kullanımı
İstanbul Boğazı’nda Şubat 2024’te GPS-GSM vericileriyle başlatılan izleme çalışmasının ilk kayıtlarında Marmara’nın doğusu ile boğazın doğusundaki Türkiye Karadeniz kıyıları sık ziyaret edilmiştir. Proje ekibi küçük balıkların bu alanları çekici kılabileceğini düşünür. Konum noktaları, kuşun orada hangi balığı yakaladığını doğrudan göstermez; bildirilen beslenme açıklaması bu aşamada bir yorumdur.
Ne Yer?
Küçük balıklar, kalamar ve kabuklular besininin bir parçasıdır. Malta’da 2019–2021’de toplanan dışkı ve kusmuk örneklerini inceleyen 2025 çalışmasında istavrit DNA’sı sık görülmüştür. Çalışmanın sonuçları, istavritin yenen besinin ağırlığındaki ya da kuşun aldığı enerjideki payını ölçmez.
Nasıl Avlanır?
Avını yüzeyden alabilir veya suya dalarak izleyebilir. Malta’nın 2019–2021 örneklerini inceleyen DNA araştırmasında farklı av gruplarının görülmesi, hepsinin aynı derinlikte yakalandığını göstermez. Bazı balıkların gençleri yüzeye yakın yaşayabilir; daha derinde yaşayan bir balığın DNA’sı, tek başına tekne artığıyla beslenmenin kanıtı da değildir. Araştırmacılar sindirim ve kullanılan DNA belirteçlerinin hangi avların saptanabildiğini etkileyebileceğini belirtir.
Karanlıkta Koloniye Dönüş
Fransa’nın Port-Cros ve Porquerolles adalarında 2005–2007 dönemindeki 44 gecelik gözlemde, koloniye dönüş saatinin ışık koşullarıyla ilişkili olduğu bulunmuştur. Ayın aydınlattığı akşamlarda kuşlar daha geç, ay battıktan sonra gelmiştir. Araştırma aynı zamanda rüzgâr ve üreme döneminin de önemli olduğunu gösterir. Sonuç, bütün kolonilerin her gece aynı saatte döndüğü ya da nedenin yalnız martılardan kaçmak olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.
Yumurta Öncesi Deniz Yolculuğu
Malta’nın iki kolonisinde 2016 ve 2017’de GPS ile incelenen yumurtlama öncesi yolculuklarda, yumurtası gelişmekte olan dişiler denizde ortalama 13 gün geçirmiştir. Bu dönem, erkeğin ve yumurtası gelişmekte olmayan dişinin aynı sıradaki seferlerinden daha uzundur. Sonuç, bütün dişilerin her seferinin 13 gün sürdüğünü anlatmaz; çalışmadaki 13 yumurtlama öncesi yolculuğun ortalamasıdır. Bu yollar, aynı kolonilerde 2012–2014’te izlenen 37 kuşun 55 yavru büyütme seferindeki başlıca alanlarla az örtüşmüştür. Karşılaştırma, her kuşun iki dönemde de izlendiği anlamına gelmez.
Geçiş Sayısı ve Birey Sayısı
Çanakkale Boğazı’nda 6 Şubat–22 Mart 2019 arasında 40 gözlem günü boyunca 892 sürü geçişinde toplam 604.956 kuş sayılmıştır. Öğleden sonra Ege yönündeki hareket daha güçlüdür. Bu sayı, aynı kuş tekrar geçebileceğinden 604.956 ayrı birey veya Türkiye nüfusu demek değildir. Sayımla kuşların yaşları, eşeyleri ve üreyip üremedikleri de belirlenmemiştir; geçişin amacını yalnız yönden çıkarmak mümkün değildir.
Açık Denizden Gelen Konumlar
İstanbul Boğazı’ndaki 2024 GPS-GSM projesinde, kimi kuşların bilgileri açık denizdeyken hemen iletilememiştir. Kuşlar telefon şebekesinin kapsadığı alana girdiğinde cihazda saklanan önceki konumlar da alınmıştır. Bu durum, ekranda bir süre nokta görülmemesinin mutlaka kuşun o sırada hareket etmediğini göstermediğini açıklar. Bunlar proje raporunun izlediği kuşlardır; bütün Yelkovanların aynı yıl aynı yerleri kullandığını gösteren bir nüfus sayımı değildir.
Süren Araştırmalar
Yunanistan’ın Midilli Adası’ndaki Kalloni Körfezi’nde Şubat 2026’da yeni bir GPS-GSM izleme çalışması başlamıştır. CIESM, bu çalışmanın Akdeniz–Karadeniz hareketlerini ve olası yeni üreme yerlerini araştırmayı amaçladığını bildirir. Projenin başlaması ile bütün bu soruların yanıtlanmış olması aynı şey değildir. İzleme kayıtları geliştikçe eski kıyı sayımları, kuşların bireysel yolculuklarıyla birlikte daha iyi yorumlanabilir.
