← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Yeşilbaş · Anas platyrhynchos

Hızlı Tanı

Yeşilbaş (Anas platyrhynchos, Mallard) erkeğinin parlak yeşil başı dikkat çeker; dişiler ve gençler farklı görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

İri ve dolgun gövdeli, yuvarlak başlı, geniş ve yassı gagalı bir yüzey ördeğidir. Su üzerindeyken kuyruğu hafif yukarıda durur. Bu güçlü gövde yapısı, kahverengi bir dişiyi incelerken de yararlı ilk izlenimdir.

Üreme giysisindeki erkeğin yeşil başını kestane göğüsten beyaz bir halka ayırır. Gövdesi açık gri, gagası sarıdır. Kuyruğun ortasındaki siyah tüyler yukarı kıvrılır.

Dişi kahverengi ve kırçıllıdır; her tüyün açık ve koyu alanları gövdede sık bir desen oluşturur. Başında koyu tepe ve gözden geçen koyu çizgi seçilebilir. Gagası koyu alanlarla sarı-turuncu kenarları birleştirir. Erkeğin düz sarı gagasıyla karıştırılmamalıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme sonrasında erkek de kahverengileşerek dişiye benzeyebilir. Halkalama rehberi, bu erkeklerde yeşil veya sarı gagayı, dişilerde gagadaki koyu lekeleri vurgular; desenin çok değişken olduğunu da belirtir. Kahverengi kuş hemen dişi sayılmaz.

İlk sonbahar ve onu izleyen ilkbaharda genç kuş, gençlikten kalan uçuş tüyleri ve bazı kanat örtüleri taşıyabilir. Yaş ayrımı, eski tüylerle yenilerinin farkına dayanır; ayrıntılar uzaktan seçilemeyebilir.

Parkta görülen bazı ördekler evcil kökenlidir. Yeşilbaş, evcil ördek ırklarının büyük bölümünün atasıdır; bu kuşlar beyaz göğüslü, tümüyle koyu ya da başı farklı tüylü olabilir. Olağandışı renk, tek başına yeni bir yabani tür demek değildir. Görünüş, kuşun bütün soy geçmişini kesin olarak açıklamaz.

Uçuşta Görünüm

Her iki eşeyde üst kanadın iç uçuş tüylerinde mavi-mor bir alan bulunur. “Kanat aynası” denen bu parlak alanın önünde ve arkasında beyaz kenar görülür. Kapalı kanatta küçük bir renk penceresi gibi kalabilir; açık kanatta daha iyi seçilir.

Kanadın alt yüzü büyük ölçüde beyazdır; renkli ayna üst yüzdedir. Sudan sıçrayarak yükselebilir; uçuşta başını ve boynunu öne uzatır.

Ses ve Davranış

Güçlü, art arda gelen ve giderek hafifleyen vaklama çoğunlukla dişinin sesidir. Erkeğin sesi daha burunsudur; kur sırasında kısa ıslıklar da çıkarır. Bir sürüde bütün ördeklerin aynı sesi vermesi beklenmez.

Karıştırılabilecek Türler

Boz Ördek (Mareca strepera, Gadwall) dişisinin gagası daha ince, alnı daha diktir. Kanatta Yeşilbaş’ın mavi-mor aynası yerine beyaz bir alan görülür.

Kaşıkgaga (Spatula clypeata, Northern Shoveler) dişisinin çok iri gagası uca doğru genişler. Erkeğinin başı da yeşildir; göğsü beyaz, yanları kestanedir. Yalnız yeşil başa bakılmaz; gaga ve göğüs de karşılaştırılır.

Dünya Yayılışı

Doğal yayılışı Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’nın geniş bir bölümünü kapsar. AviList v2025b’de ana alt türün üreme alanı İzlanda ve İspanya’dan doğu Rusya’ya; Alaska’dan Grönland’a ve daha güneyde Kuzey Amerika’nın ılıman kesimlerine kadar verilir. Kışlama alanları Kuzey Afrika, Hindistan ve güney Çin’e, Amerika’da Meksika ve Küba’ya uzanır. İnsan eliyle başka bölgelere de taşınmıştır; bu yerleştirilmiş nüfuslar doğal yayılışla aynı kökene sahip sayılmaz.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen türlerdendir; Ortadoğu kuşlarını ele alan uzman yayını, Yeşilbaş’ı ülkede geniş yayılışlı bir üreyici olarak belirtir. Ayrıca Sultan Sazlığı’ndaki Sarp Gölü’nde Eylül–Kasım 1991’de yapılan bir araştırma, üreme dışındaki kuşların alanı kullandığını gösterir. Bu çalışma davranışa odaklanır; Türkiye’deki toplam sayıyı ölçmez. Yerli üreyen kuşlarla sonbaharda görülen sürüleri, aynı bireyler yıl boyunca izlenmiş gibi birleştirmemek gerekir.

Göç Yolculuğu

Avrupa göç atlası, kuzey ve doğu nüfuslarının göçmen, başka bölgelerdekilerin ise yerleşik veya çevreye dağılan kuşlardan oluşabildiğini anlatır. Halkalı kuşların bağlantıları, genel olarak kuzeydoğudaki üreme bölgeleriyle batı ve güneybatıdaki kışlama alanlarını birleştirir. Karadeniz ve Hazar çevresinde kışlayan kuşların güneybatı Rusya’yla bağlantıları da bulunur. Bunlar farklı bireylerin yeniden buluş kayıtlarıdır; her Yeşilbaş için geçerli tek bir ülke sırası veya değişmez rota değildir.

Üreme Alanı

Üremede bitkili ve sığ tatlı suları sever; küçük göletler, akarsular, bataklıklar ve insan yapımı su alanlarını da kullanır. Kenar bitkileri ve sudaki omurgasızlar önemlidir. Büyük bir gölün yalnız genişliği değil, kıyısındaki sığ ve besinli bölümler de değerlendirilmelidir.

Yuva Yeri

Dişi çoğunlukla su yakınındaki kuru zeminde, otlarla gizlenen bir çukura yuva kurar; çevresinden çektiği bitki parçalarını ve ince tüylerini kullanır. BTO’nun Britanya hesabı tipik 11–14 yumurta, yalnız dişinin yaptığı 27–28 günlük kuluçka ve yavruların uçabilir hale gelmesi için 50–60 gün verir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında ise yumurta sayısı 1–13, kuluçka 23–30 gündür. Bunlar farklı kapsamlı derlemelerdir. Havlı yavrunun kısa sürede yuvadan ayrılması, uçabildiği veya bakıma ihtiyaç duymadığı anlamına gelmez. Yuvaya ve aileye yaklaşılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

İsveç’in Öland Adası’nda Ekim–Aralık 2010 GPS incelemesinde 40 genç kuşa cihaz takılmış, yemli yakalama alanına bağımlılığı yansıtan hareketler ayıklandıktan sonra 16 kuşun kayıtları değerlendirilmiştir. Bu kuşlar gündüz daha çok kıyıda dinlenmiş, karanlık saatlerde küçük sulak alanları ve su basmış yerleri kullanmıştır. Alanlar arası hareketler alacakaranlıkta artmıştır. Araştırmacılar gece gidilen yerlerde beslenildiğini düşünür; GPS konumu ise her noktada gerçekten ne yendiğini göstermez.

Ne Yer?

Üreme döneminde salyangoz, solucan, böcek ve larvaları gibi hayvansal besinlere yönelir. Küçük balık ve iribaşları da tüketebilir. Üreme dışında bitki ve tohumların payı artar.

Hollanda’da bir kış boyunca 100 yabani Yeşilbaş’ın sindirim kanalını inceleyen, 2016’da yayımlanmış araştırmada en az 66 bitki türüne ait 4.548 tohum bulunmuştur. Kuşlar ve kışın farklı dönemleri arasında büyük farklar vardır. Bu toplam, her kuşun her gün o kadar tohum yediği veya listedeki bütün bitkilerin Türkiye’de de aynı sıklıkla tüketildiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Sığ suda öne eğilip başını suyun altına sokar, kuyruğunu dik tutarak dipteki bitki ve besine uzanır. Gagasını çamurda veya bitkiler arasında gezdirebilir; küçük sucul besinleri süzebilir. Uzun süre derinde yüzerek av arayan bir dalıcı gibi davranmaz. Düzenli aralıklarla doğrulup soluk alır.

Tüy Yenilerken Uçuşa Ara

Uçuş tüylerini yenilerken kısa bir süre uçamaz. Cornell’in tür hesabı bu dönemi 3–4 hafta olarak verir. Bu sırada daha gizli davranması, yalnızca kıyıda az görülmesinin alandan tamamen ayrıldığı anlamına gelmeyebileceğini gösterir.

Yavrular İçin Küçük Sular

Finlandiya’nın Evo bölgesinde 31 Mayıs–12 Haziran 2023 deneyinde, kuluçka makinesinde çıkarılan ve insan gözlemcileri izlemeye alıştırılmış 26 yavru iki gruba ayrılmıştır. Gruplar ilk haftalarında, günde dört saat göllerde veya geçici su birikintilerinde beslenmiştir. Geçici sulardaki grupta daha fazla kısa süreli kütle artışı ölçülmüş; artış, böcek larvaları gibi sucul omurgasızların bolluğuyla ilişkili bulunmuştur. Bu, yalnız yetişkinlerin bulunmasına bakarak yavrular için iyi alan seçilemeyeceğini düşündürür. Deney bitiminde 18 yavru kalmıştır; göl grubundaki kayıpların bir kısmı balık saldırılarıdır. Sonuç, bütün farkın yalnız besinden kaynaklandığını veya her geçici suyun her koşulda daha güvenli olduğunu kanıtlamaz.

Birlikte Yol Almak

İsveç’in Öland Adası’ndaki Ekim–Aralık 2010 GPS araştırmasında, değerlendirilen 16 genç kuştan bazıları aynı alanlar arasında benzer saatlerde ve birlikte hareket etmiştir. Yazarlar, gençlerin bölgeyi bilen erişkinlerden öğrenmiş olabileceğini tartışır. Ancak bu çalışma yaşlı öğretici kuşları deneyle sınamamıştır. Gruptaki hareket birlikteliği gözlemdir; erişkinden öğrenme bunun olası açıklamalarından biridir.

Rekor Yaş ve Tipik Ömür

Yaş rekorları, hangi halkalama sisteminin ele alındığına göre değişir. BTO’nun Britanya ve İrlanda kayıtlarında en yaşlı Yeşilbaş 20 yıl 5 ay 17 gün olarak verilir. Aynı hesap, üreme yaşına ulaşan kuşlar için tipik beklentiyi üç yıl olarak belirtir. Rekorla tipik beklenti aynı şey değildir; rekor her bireyin yaşayacağı süreyi anlatmaz.