Hızlı Tanı
Üreme giysisindeki Bıyıklı Sumruyu siyah başlık, geniş beyaz yanak ve koyu duman grisi gövdenin oluşturduğu karşıtlıkla tanıyabilirsiniz. Kırmızı gaga da bu görünümü tamamlar. Adındaki bıyık, gagadan çıkan tüyler değildir; beyaz yanak alanı uçuşta geniş bir şerit gibi görünebilir. Bu belirgin renk düzeni üreme dışındaki kuşlarda bulunmaz.
Genel Görünüm ve Duruş
Küçük, gövdesi görece toplu bir bataklık sumrusudur. Gagası görece güçlüdür. Kuyruğu, uzun dış kuyruk tüyleriyle derin bir çatal oluşturan deniz sumrularınınkine göre daha az çatallıdır.
BirdLife Australia’nın uzman tanı hesabı, üreme giysisinde sırtı, kanat üstünü ve kuyruğu orta gri; gövdenin altını daha koyu, kurşuni gri olarak tarif eder. Kuyruğun altında beyaz bir alan vardır; kanat altı da büyük ölçüde beyazdır. Böylece koyu görünen karınla kanadın alttaki açık yüzeyi farklı renk alanlarıdır. Aynı anlatımda göz kahverengi, gaga ve bacaklar kırmızı verilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Üreme dışındaki erişkinin genel rengi açık, gümüşümsü gridir. Başlığın koyuluğu soluk bir iz halinde kalabilir. Genç kuşun sırtında koyu ve açık alanların oluşturduğu kareli bir desen görülür. Bu sırt deseni, erişkin dişiye özgü bir işaret değildir.
BirdLife Australia genç kuşlarda açık gri sırt, kuyruk üstü ve kanat üstünde kahverengimsi gri koyu benekler anlatır. Özellikle iç kanadın ön kenarında desen belirginleşebilir. Kuyruk açık gri, kenarı siyahtır.
Yeni Zelanda’nın uzman kuş rehberi, üreme dışı giyside beyazlaşan alın ve ince siyah çizgili açık tepeyi anlatır. Gözlerden enseye doğru uzanan dar siyah bant, koyu üreme başlığının yerini alır. Göğüsle karın daha açık görünür; gaga siyahlaşır, tabanında kızılımsı iz kalabilir. Ayak ve bacaklar da koyulaşır.
Avustralya Kuş Araştırmaları Birliğinin javanicus alt türüne ilişkin kılavuzu, erişkinlerde üreme sonrasında tam, üreme öncesinde kısmi tüy değişimi bildirir. Genç ve erişkin öncesi kuşların tüy yenileme sırasının ise iyi bilinmediğini açıkça belirtir. Bunlar aynı kıtanın üreme takvimiyle birlikte ele alınan rehber bilgileridir.
Erkek ile dişinin tüy renkleri arasında güvenilir, sabit bir fark yoktur. Erkeklerin ortalama daha büyük olması, uzaktan kesin eşey tayini sağlamaz. Polonya’da 2007–2008’de izlenen 56 erişkin işaretlenmiş ve eşeyleri kan örneğindeki kalıtım bilgisiyle belirlenmiştir; bu, fotoğraftan boy tahminiyle aynı işlem değildir.
Uçuşta Görünüm
Yeni Zelanda uzman rehberinde beslenme uçuşu hafif, çevik ve deniz sumrularının daha düz uçuşuna göre daha az doğrusal olarak anlatılır. Kuş su veya zemin üzerindeki küçük besine doğru tam yerine alçalabilir; bazen havada kısa süre asılı kalıp sığ dalış yapar. Bu hareketler av ararken gözlenen uçuş biçimleridir.
Ses ve Davranış
Üreme alanında kaba ve pürüzlü çağrıları duyulur. Koloni yakınında tehlike algılayan kuşlar alarm vererek topluca havalanabilir ve yaklaşan canlıya doğru uçabilir. Fransa’nın Grand-Lieu Gölü’nde kolonilere yaklaşan yırtıcılara karşı bu toplu tepki gözlenmiştir.
Fransa’nın Grand-Lieu Gölü’nde 2008’de yuva kurulurken 44 çift üçer gün izlenmiştir. Yuvaya malzeme toplama uçuşlarını neredeyse bütünüyle erkekler yapmış; erkeklerin dişilere besin getirdiği de gözlenmiştir. Araştırmacılar malzeme taşımayla kur beslemesini ayrı davranışlar olarak kaydetmiştir.
Kuzey Hırvatistan’ın Končanica balık havuzlarında kuşlar, yüzen bitkilerin üzerine bitki parçalarından bir yuva platformu kurmuştur. 1993’te yumurtalı yuvaların çoğu üç yumurtalıydı. Doğrudan izlenen beş yuvada kuluçka üçünde 20, birinde 19 ve birinde 18 gün sürmüş; erkek ve dişi kuluçkayı paylaşmıştır. Yavrular 3–8 günlükken platformdan ayrılmıştır; bu, uçmaya veya kendi başına beslenmeye başladıkları yaş değildir. Yumurtalar yaklaşık birer gün arayla bırakılmış; kuluçka gözlenen çiftlerin çoğunda son yumurta bırakılmadan başlamıştır. Yumurta zemini zeytin yeşili, benekleri siyah veya kahverengi tarif edilmiştir.
Karıştırılabilecek Türler
Kara Sumru (Chlidonias niger; Black Tern) üreme giysisinde başı ve gövdesi bütünüyle koyu görünen, kanatları gümüşümsü olan bir türdür. Bıyıklı Sumrudaki geniş, temiz beyaz yanak onun aynı mevsimdeki görünümünde bulunmaz. Üreme dışında Kara Sumrunun gövdesi de açılır; başındaki koyu desen ve daha koyu gri kanatlarıyla birlikte değerlendirilir.
Ak Kanatlı Sumru (Chlidonias leucopterus; White-winged Tern) üreme giysisinde siyah gövdesiyle karşıtlık oluşturan beyaz omuz ve kanat görünümüyle ayrılır. Üreme dışındaki ve genç kuşlarda bu belirgin siyah-beyaz düzen kaybolur; kulak çevresindeki koyu alan öne çıkar. Bıyıklı Sumrunun aynı dönemdeki başlığı ise daha soluk ve parçalı görünebilir.
Dünya Yayılışı
Güncel AviList, Bıyıklı Sumruyu Chlidonias hybrida ve İngilizce Whiskered Tern adıyla eşleştirir. Avrupa ve kuzeybatı Afrika’dan Asya’ya uzanan hybrida, Afrika’nın doğusu ve güneyiyle Madagaskar’daki delalandii ve Avustralya’da üreyen javanicus olmak üzere üç alt tür kabul edilir. Avustralya topluluğunun üreme ve kışlama alanları, Türkiye’deki kuşların izleyeceği bir göç yolu değildir. Eski yayınlardaki Chlidonias hybridus yazımı aynı tür için kullanılmıştır.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’de uygun sulak alanlarda ürer, göç sırasında görülür ve az sayıda kışlayan birey de bildirilmiştir. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye’nin üreme topluluğu 3.800–4.100 çift olarak verilir; bu, 2002–2012 dönemini kapsayan ve sınırlı veriye dayanan uzman tahminidir. Aynı belgedeki kışlama kaydı 2013–2019 için 1–100 bireydir. Çift sayısıyla birey sayısı farklı ölçülerdir. Bu eski dönemler 2026 sayımı gibi sunulamaz; belgedeki Türkiye nüfus eğilimleri de veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor olarak işaretlenmiştir.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS’nin 2022 göç atlasında Batı Avrupa’da üreyen kuşların ağırlıkla güneybatıya, Orta Avrupa kuşlarının ise güneydoğuya yöneldiği anlatılır. Halkalı bireyler Batı Afrika, Doğu Afrika ve Orta Doğu’da yeniden kaydedilmiştir. Avrupa’da üreme sonrası dağılma temmuz sonunda başlayıp ağustos ve eylülde belirginleşir. Bunlar bütün Türkiye kuşları için tek bir göç yolu veya kesin ayrılış günü değildir. Güneydoğu ve Doğu Avrupa’daki üreme topluluklarına ait uzak halkalama karşılaşmalarının çok az olması, bu kesimlerin göç bağlantıları hakkındaki bilgiyi sınırlar.
Üreme Alanı
Üremede bitki örtülü tatlı su bataklıkları, gölcükler ve balık havuzları kullanılır. Üreme dışında göllerde, baraj göllerinde, yer yer kıyı lagünleriyle akarsu ağızlarında da görülebilir.
Yuva Yeri
Hırvatistan’ın Končanica havuzlarındaki 1989 ve 1993 araştırmasında yuvalar, yüzen bitki toplulukları üzerine kurulmuştu. Kalın sap ve bitki parçaları platformu, daha ince parçalar ise yumurtaların durduğu çanağı oluşturuyordu. Uzun saplarla çevredeki bitkilere tutunmuş yuvalar da tarif edilmiştir.
Doğu İspanya’da 2002–2009 arasında beş sulak alandaki 18 örnekleme alanında 663 yuva izlendi. Ani su düzeyi değişimleri sonrasında yuva, yumurta ve yavru kayıpları görüldü; kuvvetli rüzgâr ve yağış, su düzeyi sabitken de kayba yol açabildi. Yuvanın tutunduğu derinlik veya su düzeyinin değişme hızı ile üreme başarısı arasında belirgin bir ilişki saptanmadı. Bu sonuçlardan Türkiye’deki her göle uygulanacak tek bir santimetre hedefi çıkarılmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Fransa’nın La Brenne bölgesinde 2023’te GPS ile izlenen iki erkek ve iki dişi erişkin, üreme boyunca kolonilerine yakın havuzları sık kullanmıştır. Üreme sonrası kayıt alınabilen iki erkekte kullanılan alan genişlemiştir. Çalışmanın küçük örneklemi, bütün tür için sabit bir beslenme uzaklığı belirlemez. Koloniyi gözlerken bitki yataklarının arasına tekneyle girmeyin ve kuşları yuvalarından kaldırmayın.
Ne Yer?
Besinleri arasında sucul böcekler ve larvaları, yusufçuklar, küçük balıklar, iribaşlar ve kurbağalar bulunur. Bütün bu canlılar her bölgede aynı paya sahip değildir. Polonya’nın Yukarı Vistül vadisindeki balık havuzlarında 2007–2008’de yapılan araştırmada hem erkekler hem dişiler balık, kurbağa ve böcek yakalamıştır.
Nasıl Avlanır?
Avlanırken su yüzeyinden veya bitkilerin üzerinden besin toplayabilir, havadaki böcekleri yakalayabilir ve sığ dalışlar yapabilir. Polonya’da 2007 ve 2008’de işaretlenmiş 56 erişkinin gözlendiği çalışmada erkeklerde sığ dalış, dişilerde yüzeyden ve bitkilerden toplama daha sık görülmüştür. Dişiler de dalmış, iki eşeyde de farklı avlanma yolları gözlenmiştir. Araştırmacılar bu farkı erkeklerin daha iri olmasıyla ilişkilendiren bir açıklama önermiştir; çalışma bu bağlantıyı deneyle sınamamıştır.
Yavru büyütürken yakalanan avın bir bölümü ebeveyn tarafından yenir, bir bölümü yuvaya taşınır. Polonya’daki 2007–2008 gözlemlerinde hangi avın hemen yenildiği ve hangisinin koloni yönüne götürüldüğü ayrı kaydedilmiştir. Koloniye taşınan av, yöntem gereği yavruya götürülen besin olarak değerlendirilmiştir; her lokmanın yavru tarafından yutuluşu izlenmemiştir.
Bir Yuvanın Büyüklüğü Ne Anlatır?
Fransa’nın Grand-Lieu Gölü’nde 2008, 2009 ve 2018’de yapılan araştırmada seçilen 297 yuvanın hacmi, çap ve su üzerindeki yükseklikten hesaplandı. Nilüfer yapraklarının sık olduğu yerlerde platformlar ortalama daha büyüktü. Yumurta özellikleri için 225 yuvalık alt örneklem kullanıldı. Yuva hacmiyle ortalama yumurta hacmi arasında ilişki bulundu; yumurta sayısı için böyle bir ilişki desteklenmedi. Çalışma gözlemseldi; büyük platformun daha fazla yavru yaşatacağını kanıtlamaz. Bunun eşler arasında bir işaret olup olmadığı araştırılmayı bekleyen bir açıklamadır.
Yavruya Taşınan Av
Polonya’da 2007 ve 2008’de izlenen 56 işaretli erişkinin av seçimi, yavruya taşınan besinin her zaman ebeveynin yediğiyle aynı olmadığını gösterir. Erkekler, kendi yedikleri balık ve kurbağalara göre daha büyük olanları yavruya götürme eğilimindeydi. Dişilerde aynı boy farkı saptanmadı. Av büyüklüğü kuşun gagasıyla karşılaştırılarak tahmin edilmişti. Bu örneklemden bütün dişilerin küçük, bütün erkeklerin büyük av taşıdığı sonucu çıkarılmaz; besin seçimi birbiriyle örtüşen davranışlar içerir.
Küçük Bir Vericiyle İzlenen Hareketler
Fransa’nın La Brenne bölgesindeki dört kuşun 2023 izleme verileri, 2026’da yayımlanan bir çalışmada değerlendirildi. Küçük GPS cihazları gündüz yarım saatte bir konum kaydetti. Araştırmacılar yuva dışında uygun havuz ve çayır alanlarına düşen noktaları olası beslenme konumları saydı. Her noktada av yakalandığı doğrudan görülmedi; dinlenme, avlanma ve arada uçma davranışlarını bu kayıt aralığında ayırmak güçtü. Teknoloji hareketi görünür kılar, fakat davranışın bütün ayrıntılarını kendiliğinden açıklamaz.
Yumurta Ortalamasının Arkasındaki Örneklem
Hırvatistan’ın Končanica havuzlarında 1993’te 105 yuva kaydedilmiş, bunların dokuzuna yumurta bırakılmamıştı. Bildirilen 2,64 yumurtalık ortalama, yumurtalı 96 yuvaya aittir. Toplam 253 yumurta sayılmıştır.
