← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Boz Yelkovan · Calonectris diomedea

Hızlı Tanı

Boz Yelkovan, gri üst tarafı, koyu kanatları, beyaz alt tarafı ve ucu çengelli, kalın sarımsı gagasıyla tanınan iri bir deniz kuşudur. Deniz üzerinde görülen benzer yelkovanlardan ayrılması, bu genel renklerden daha ayrıntılı bir inceleme gerektirir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaganın üzerindeki burun delikleri tüp biçimindedir; ayaklar pembe ve perdelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişinin tüylerinde güvenilir bir eşey işareti yoktur. Gaganın ve gövdenin görünürde iri olması, tek fotoğraftan kesin erkek tanısı koydurmaz; koloniler arasındaki büyüklük farklılıkları da dikkate alınmalıdır.

Yunanistan’ın Strofades adalarında 2007–2011’de incelenen 135 uçma çağındaki yavrunun eşeyi kan örneklerinden belirlendi. Bütün ölçümleri bulunan 122 yavru için birden fazla vücut ölçüsünü birleştiren yöntem, bu yavruların yüzde 81,2’sinin eşeyini doğru sınıflandırdı. Bu sonuç, ölçülmüş o yavru grubuna aittir; uzaktan bakılarak kullanılan kusursuz bir eşey anahtarı değildir. Bu incelemede ayrıca doğrulanmış bir tüy desenine dayalı yaş anahtarı bulunmadı.

Uçuşta Görünüm

Kanatlarını hafifçe kavisli tutarak süzülür; yavaş kanat çırpışları yapar.

Ses ve Davranış

Denizde genellikle sessizdir. Kolonide yerde veya uçarken boğuk, horlamayı andıran, tekrarlanan iniltiler duyulur. Dişinin sesi daha pes olarak betimlenir.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanı Calonectris borealis, en önemli benzeridir. Boz Yelkovanın kanat altındaki beyazlık genellikle dış uçuş tüylerinin iç kısımlarına doğru uzanır. Fakat en dış tüyü tamamen koyu olan, genetik olarak doğrulanmış Boz Yelkovan da bildirilmiştir. Bu yüzden “uç tüy siyahsa kesin Atlantik türüdür” denemez. Kanat altındaki küçük örtü tüylerinin koyu desenleri, gaga oranları ve genel yapı birlikte değerlendirilmelidir. İspanya’nın Balear Adaları’nda 2023’teki dört kuşun fotoğraflarını inceleyen çalışma, üçünü Atlantik Boz Yelkovanı olarak kabul ederken dördüncüyü kesin tür adı vermeden bıraktı. Işık, fotoğraf açısı ve tüy aşınması bu yakın türlerde ayrımı zorlaştırabilir.

Dünya Yayılışı

Güncel taksonomide Boz Yelkovan Calonectris diomedea, Atlantik Boz Yelkovanı Calonectris borealis’ten ayrı, alt türü tanınmayan bir türdür. Başlıca üreme alanları Akdeniz adalarıdır; Fransa’nın güneybatı kıyısında da ürer. Eski kaynaklardaki geniş anlamlı Calonectris diomedea veya Cory’s Shearwater adı Atlantik türünü de kapsayabilir. Bu nedenle eski bir ölçüm ya da üreme bilgisi, adı aynı görünüyor diye doğrudan bu türe aktarılmamalıdır.

Türkiye’deki Durumu

OSME’nin 2025 bölgesel listesi, Türkiye’nin güney Ege kıyılarında az sayıda üremeyi olası olarak değerlendirir. Bu ifade, bütün uygun adalarda doğrulanmış koloniler bulunduğu anlamına gelmez. Deniz üzerinde kuş görülmesi de yakınındaki adada yuvası olduğunu kanıtlamaz. Aynı liste Boz Yelkovanın Akdeniz’de Rodos’a kadar uzanan üreme alanlarını ve Kıbrıs çevresindeki geçiş kayıtlarını anlatır. Eski kaynaklarda yalnız Cory’s Shearwater diye yazılan kayıtların hangi dar taksonu kapsadığı ayrıca önemlidir.

Göç Yolculuğu

CIESM’nin Akdeniz özetine göre erişkinler sonbaharda Atlantik’e açılır; Batı Afrika açıkları önemli kış alanlarındandır. Bazıları daha uzağa gider, bazıları Akdeniz’de kalır. Bu genel anlatım, Türkiye’de görülen her bireyin izlenmiş göç rotası değildir.

Üreme Alanı

Üreme kolonileri küçük adalarda ve uygun Akdeniz kıyılarındadır. Örneğin İtalya’nın Pianosa Adası’ndaki La Scola kayalığı ile Punta Brigantina, 2012 ve 2014’teki yön bulma araştırmasının iki kolonisiydi. Bu yerel örnek Türkiye’deki koloni sayısını göstermez.

Yuva Yeri

Yuva kaya yarığında, mağarada, taşlar arasındaki boşlukta veya bitki altındaki oyukta olabilir. CIESM’nin Akdeniz için uzman özeti tek yumurta, iki eşeyin paylaştığı yaklaşık 52 günlük kuluçka ve yumurtadan çıkıştan yaklaşık 89 gün sonra uçuş bildirir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş ayrı bir örneklemin süreleri değildir; yuva girişi gözlem için kapatılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Koloniye gece gelmeden önce denizde topluca bekleyebilir; sabah ayrılırken de su üzerinde gruplar oluşur. Denizdeki bu topluluk ile yuvadaki koloni aynı şey değildir.

Ne Yer?

Balık, kalamar ve kabuklular yer; balıkçı teknelerinin attığı besinlerden de yararlanabilir.

Nasıl Avlanır?

Orkinosların veya deniz memelilerinin avı yüzeye yaklaştırdığı beslenme topluluklarına katılabilir.

Kokuyla ve Kıyıyla Yön Bulmak

İtalya’nın Pianosa Adası’nda 2012 ve 2014 haziranlarında, kuluçkadaki 32 kuş kolonisinden yaklaşık 400 km uzağa taşınıp GPS veya uydu vericileriyle izlendi. Koku duyusu geçici olarak azaltılan 14 kuş, mıknatıs taşıyan dokuz kuş ve dokuz kontrol kuşuyla karşılaştırıldı. Koku duyusu azaltılan grubun dönüşü daha dolambaçlı ve yavaştı; yine de çoğu koloniye döndü. Grupların sonunda geri dönebilme oranları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Kıyıya yaklaşan izler, kıyı işaretlerinden yararlanma olasılığını destekliyordu; görsel ipuçları deneyde doğrudan değiştirilmemişti. Sonuç, koku duyusunun yön bulmaya katkısını gösterir; her kuşun yalnız kokuyla yol aldığı anlamına gelmez.

İlk Uçuşta Işık Tehlikesi

Malta ve Gozo’da ilk uçuşuna çıkan gençler, kıyıların yapay gece aydınlatmasından etkilenip deniz yerine karaya yönelebiliyor. BirdLife Malta’nın 11 Ekim 2021 açıklaması, yollar, limanlar ve yerleşimlerde yerde kalan kuşları anlatır. Bu, kentlerin türün olağan yaşam alanı olduğu anlamına gelmez. Açıklamadaki ekim takvimi Malta’daki yavrulara ilişkindir; Türkiye’deki bütün koloniler için ölçülmüş ortak bir ilk uçuş tarihi değildir.