← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Çayır Delicesi · Circus pygargus

Hızlı Tanı

Çayır Delicesi (Circus pygargus; Montagu’s Harrier), uzun kuyruklu, ince gövdeli bir yırtıcıdır. Uzun ve dar kanatları uçlara doğru sivrilir. Açık arazide yere yakın, hafif ve esnek uçuşu dikkat çeker. Erişkin erkeğin gri, dişinin kahverengi oluşu belirgindir; genç kuşlar erişkin dişiye daha çok benzer.

Genel Görünüm ve Duruş

Dişi, erkekten daha iri ve ağırdır; ancak uzaktaki bir kuşun büyüklüğü tek başına eşeyini göstermez. Türün ince yapısı özellikle geniş kanatlı delicelerle yan yana görüldüğünde anlaşılır. Seyrek görülen koyu renkli bireyler de vardır; böyle bir kuşta olağan gri veya kahverengi giysinin bütün ayrıntıları aynı açıklıkta seçilmeyebilir.

Erişkin erkeğin başı, sırtı ve üst kanadı gridir; kanat uçları siyahtır. Üst kanatta, gövdeye yakın uzun uçuş tüylerini enine kesen bir siyah bant bulunur. Alt kanatta bu bölgeden iki koyu bant geçer. Gövdenin altı daha açık, karın ve yanlar pas rengi çizgilidir. Üstten görülen tek bantla alttan görülen desen birbirine karıştırılmamalıdır.

Erişkin dişi üstten kahverengidir. Açık kanat örtüleri sırtından daha soluk görünebilir. Kuyruk bantlı, kuyruk sokumu beyazdır. Alt tarafı açık devetüyü rengi üzerinde boyuna kahverengi çizgilidir. Göz üstündeki ve göz altındaki açık alanlar, koyu kulak bölgesini çevreler. Beyaz kuyruk sokumu, tek başına Çayır Delicesine özgü değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Genç kuşun üst tarafı koyu kahverengi, altı belirgin kızıl-kahverengidir ve erişkin dişideki yoğun boyuna çizgiler bulunmaz. Kanadın gövdeye yakın uzun uçuş tüyleri alttan koyu görünür. Bu koyu alanla daha açık dış kanadın oluşturduğu desen, baş ve boyun işaretleriyle birlikte değerlendirilir. Genç Bozkır Delicesiyle benzerlik çok fazladır.

Uçuşta Görünüm

Süzülürken kanatlarını sığ bir V biçiminde tutabilir. Tam açılmış kanat ucunda dört uzun telek ucu parmak gibi ayrılır; Gökçe Delicede bu sayı beştir. Bu fark, kanadın yeterince açık ve eksiksiz görüldüğü durumda kullanılabilir. İnce kanat ve uzun kuyruk, kuşun hafif, çevik görünüşünü tamamlar.

Ses ve Davranış

Üreme alanında hızlı, kesik ses dizileri duyulabilir; genç kuşların yiyecek isterken çıkardığı ses daha ince bir ıslık gibidir. Kur sırasında dönüşlü ve dalışlı uçuşlar görülür. Erkek, getirdiği avı havada bırakabilir; dişi dönerek ayaklarıyla yakalar. Besin aktarımını izlemek için yuva yönüne ilerlenmez.

Karıştırılabilecek Türler

Bozkır Delicesinin (Circus macrourus; Pallid Harrier) gençlerinde açık boyun halkası ile koyu kulak ve boyun bölgesi genellikle daha keskin karşıtlık gösterir. Çayır Delicesinde halka daha kızılımsı ve silik, göz çevresindeki açıklık daha fazladır. Dişilerde de yüz deseni ve kanat altındaki bantların düzeni birlikte incelenir; tek bir açık halka kesin tanı sağlamaz.

Gökçe Delice (Circus cyaneus; Hen Harrier) daha geniş kanatlı ve daha güçlü yapılı görünür. Erişkin erkeğinde Çayır Delicesinin kanadı enine kesen siyah bantları ve alt gövdedeki pas rengi çizgileri bulunmaz. Dişi ve genç Gökçe Delicelerin alt tarafı belirgin çizgilidir; genç Çayır Delicesinin daha düz kızıl alt tarafıyla bu yönden ayrılırlar.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı batı Avrupa ve kuzeybatı Afrika’dan doğuya, Kazakistan ve kuzeybatı Çin’e kadar uzanır. Türkiye bu geniş alanın güney kesimindedir. Kışı üreme alanlarından uzakta geçirir: topluluğuna göre Afrika’nın Sahra güneyindeki bölgeleri veya Pakistan, Hindistan ve Sri Lanka çevresi kullanılır. Bu geniş yayılış, bütün bireylerin aynı kışlama ülkesine gittiği anlamına gelmez.

Türkiye’deki Durumu

BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesinde Türkiye için, 2002–2012 dönemine ait 400–800 üreyen çift tahmini yer alır. Kaynak bu değeri çok sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olarak sınıflandırır; kısa ve uzun dönemli nüfus eğilimleri de bilinmemektedir. Bu, güncel ve kesin bir ülke sayımı değildir. Üreyen çift tahmini, Türkiye’nin yalnız geçiş alanı olmadığını gösterir; her yaz gözlemi ise bulunduğu yerde yuva olduğu anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Kuzey Avrupa’da üreyen veya yumurtadan çıkmış 30 kuşun 2005–2009 uydu izlemesinde, Batı Afrika’nın Sahel bölgesindeki kış boyunca birden fazla ayrı alan kullandıkları görülmüştür. Kuşlar ortalama dört alan ziyaret etmiş, yıllar arasında aynı alanlara da dönebilmiştir. Yağış sonrasında değişen besin koşullarıyla bağlantılı bu kış içi hareket, Türkiye’den çıkan bir kuş için doğrulanmış tek bir göç rotası değildir.

Üreme Alanı

Açık çayırlar, bozkır benzeri otluklar, fundalıklar ve nemli düzlükler kullanılır; yuva gizleyebilecek uzun bitki örtüsü önemlidir. Tahıl tarlaları da bu örtüyü sağlayabilir. SEO/BirdLife’ın İspanya hesabında buğday ve arpa tarlaları başlıca üreme ortamları arasındadır; bazı yörelerde çalılık, otlak ve sulak alan bitkileri de kullanılır. İspanya’daki tarla ağırlığı, Türkiye için ölçülmüş bir oran değildir.

Yuva Yeri

Yuva, yerdeki sık otların veya ekinin arasında gizlenmiş, bitki sapları ve ince dallardan oluşan sığ bir platformdur. BTO’nun Avrupa kuşları için uzman özetinde tipik 4–5 yumurta, dişinin 28–29 günlük kuluçkası ve 35–40 günlük uçuşa erişme süresi verilir. Hav tüyleriyle çıkan yavrular bakıma muhtaçtır. Bunlar Türkiye’de yeni ölçülmüş süreler değildir. Yuvayı görmek için ekine girilmez.

Günlük Alan Kullanımı

Dinlenirken yere veya alçak bir kaya ve çit gibi çıkıntılara konabilir. Geceleri bitki örtüsünün arasında, bazen çok sayıda kuşla birlikte yerde tüner. Gündüz tarlayı tarayan bir kuşla, gecelik dinlenme alanındaki topluluğun davranışı bu nedenle aynı değildir; toplu tünekler uçurulmaz.

Ne Yer?

Küçük kemirgenler, yerdeki küçük kuşlar ve yavruları, kertenkeleler ve iri böceklerle beslenir. Yerel avın bolluğuna göre besinlerin önemi değişebilir; yalnız fare yiyen veya her bölgede aynı besin listesini izleyen bir yırtıcı değildir.

Nasıl Avlanır?

Açık araziyi yere yakın, düzenli hatlar boyunca tarar; avı gördüğünde birden yönelip ayaklarıyla yakalar. Yavaş arama uçuşu ile son yakalama hareketi ayrıdır. Naturalis’in Avrupa kuşları hesabı, bu düzenli tarama ve ani atılışla avlanmayı özellikle belirtir.

Kışın Azalan Çekirgeler

Schlaich ve arkadaşlarının 2016 araştırmasında, Senegal’in beş kışlama alanında 2014 ve 2015’in ocak ve mart dönemlerinde aynı hatlarda çekirge sayımları yapılmıştır. Ocaktan marta çekirge sayısı iki yılda sırasıyla yüzde 56 ve yüzde 68 azalmıştır. Bunlar tekrarlı saha sayımlarından elde edilen böcek sayısı değişimleridir; bütün Sahel’in besin miktarı veya Türkiye kuşlarının kış menüsü olarak okunmaz.

Kuş ve Kuş-Yıl Kaydı

Aynı 2016 çalışmasının 2009–2015 GPS kayıtları, Senegal’den Nijer’e uzanan Sahel’de kışlayan kuşları kapsamıştır. Son kışlama alanında 60 günden uzun kalınan 31 kuş-yıl kaydında, son on günün günlük uçuş süresi ilk on günün yaklaşık 1,74 katıdır. Bazı kuşlar birden fazla yıl izlendiği için 31 kayıt, 31 ayrı birey demek değildir. Bitki örtüsü kururken artan uçuş, doğrudan her avın sayıldığı veya yalnız kuraklığın etkisinin deneyle kanıtlandığı anlamına gelmez.

Hasat Riski Nasıl Ölçülür?

Arroyo, García ve Bretagnolle’ün 2002 çalışması, Fransa ve İber Yarımadasındaki en az iki yıllık verisi bulunan alanlarda, hasat sırasında henüz uçamayan yavruların oranını karşılaştırmıştır. Araştırmacılar, koruma yapılmaz ve bu yavruların tamamı biçerdöver nedeniyle ölürse üreme başarısının ne kadar düşebileceğini modellemiştir. Bu yüzden çalışmadaki olası kayıp, her yerde gözlenmiş kesin ölüm oranıyla aynı değildir. Riskin temelinde, ekinin biçilmeye hazır olduğu tarihte yavrunun hâlâ yerde bulunması vardır.

Besin ve Yuva Yeri

Aynı araştırmanın batı Fransa’daki Deux-Sèvres bölümünde, 1995–1999 yıllarında yuvalar, arazi kullanımı ve fare bolluğu birlikte incelenmiştir. Çayır Deliceleri farelerin bol olduğu alanlarda daha sık yuvalamış; bir önceki yılın yuva ve uçan yavru sayılarıyla da ilişki bulunmuştur. Bu gözlemsel sonuç, bir tarlada yalnız bitki yüksekliğine bakarak üreme alanının bütün niteliğinin anlaşılamayacağını gösterir.