← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Çeltikçi · Plegadis falcinellus

Hızlı Tanı

Çeltikçi (Plegadis falcinellus; Glossy Ibis), uzun bacaklı, uzun boyunlu ve aşağı kıvrılan ince gagalı bir su kuşudur. Uzakta siyah sanılabilir; yakın ve iyi ışıkta gövdesindeki pas-kestane rengi ile yeşil metalik yansımalar seçilir. Üreme dışındaki tüyleri daha mattır.

Üreme giysisinde gaga tabanı ile göz arasındaki çıplak deri mavi-siyahtır. Bu alanın üst ve altındaki ince, açık mavi çizgiler gözün çevresini bütünüyle dolaşmaz. Göz kahverengidir; gaga gri-kahverengi, bacaklar koyu kahverengi ile zeytin grisi arasında olabilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi toplu ve ovaldir. Boynu ile bacakları uzun, gagası aşağı doğru düzgün kıvrıktır. Uzakta renk seçilemese bile bu parçaların birlikte oluşturduğu siluet değerlidir; yalnız koyu renkli olması yeterli değildir.

Üreme erişkininin başı, boynu, üst sırtı ve alt tarafı kestane rengidir. Alt sırt, kanatlar ve kuyrukta bronz, mor ve yeşil yansımalar görülür. Işık zayıfken bu renkler belirginliğini kaybedebilir; her açıdan aynı parlak görünüm beklenmez.

Üreme dışı erişkinde renkler solar; baş ve boyunda sık, ince, beyazımsı çizgiler belirir. Yüzdeki açık sınır da daha az belirgindir. Bu giysi, üreme döneminin temiz kestane başından farklı görünür.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ve erkek benzer renklidir; dişi genellikle daha küçüktür. Bu genel boyut farkı, uzaktaki tek kuşu güvenle dişi veya erkek diye adlandırmaya yetmez.

Genç kuş daha kahverengi ve daha az parlaktır. Alın, boğaz ve boynun önündeki beyazlık değişebilir. Üreme dışı erişkine benzediğinden, yalnız başındaki beyaz çizgilere bakarak genç olduğu söylenmez.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta gövdesi koyu görünür; uzun boyun öne, bacaklar geriye uzanır ve kıvrık gaga seçilir. Geniş kanatlarını düzenli vuruşlarla kullanır, araya süzülmeler katar. Gruplar V biçimli diziler oluşturabilir.

Ses ve Davranış

Koloniden uzakta çoğunlukla sessizdir. Üreme kolonisinde boğuk homurtular ve hırıltılı sesler, uçarken daha pes temas sesleri çıkarabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kervançulluğu (Numenius arquata; Eurasian Curlew) da aşağı kıvrık uzun gagalıdır; fakat kahverengi üstü koyu desenli, altı beyazımsıdır. Uçuşta sırtına kama gibi uzanan beyaz kuyruk üstü seçilir; belirgin bir beyaz kanat şeridi yoktur. Onu Çeltikçiden ayırırken genel boyuttan çok bu açık-koyu desenlere bakılır.

Kaşıkçı (Platalea leucorodia; Eurasian Spoonbill) beyaz gövdesi ve uçta kaşık gibi genişleyen düz gagasıyla ayrılır. Gençte kanat uçları siyah olabilir; bu, bütün gövdesinin Çeltikçi gibi koyu olduğu anlamına gelmez. İkisi de boynunu uzatarak uçabildiği için yalnız uçuş boyun duruşu yeterli değildir.

Amerika’da yayılışı olan Ak Yüzlü Çeltikçi (Plegadis chihi; White-faced Ibis) çok benzer. Üreme erişkininde beyaz yüz sınırı gözün arkasını da çevreler, çıplak yüz derisi pembedir. Üreme dışı ve genç görünümler uzaktan ayrılmayabilir. Bu farklar giysiyle birlikte değerlendirilir; tür Türkiye’nin olağan kuşuymuş gibi sunulmaz.

Dünya Yayılışı

Çeltikçi, Avrupa ve Afrika’dan Asya ile Avustralasya’ya; ayrıca Amerika’nın bazı bölgelerine uzanan geniş fakat kesintili bir yayılışa sahiptir. Güncel AviList onu alt türlere ayrılmayan tek tür olarak tanır. Afrika, Avrasya ve Amerika’da bulunması, aradaki her alanı sürekli doldurduğu anlamına gelmez. Yaşamı, kullanabildiği sulak alanlarla bağlantılıdır.

Türkiye’deki Durumu

Onmuş ve Karauz’un 2019 Türkiye derlemesinin özetinde, 1950–1960’lar için yaklaşık 2.500–2.795 çiftlik tarihsel tahmin ile daha sonraki dönem için 282–421 çiftlik tahmin karşılaştırılır. Aynı yayının özet tablosunda ise 281–410 çift yazılıdır. Son rakam farklı yıllara ait koloni verilerini birleştirir; tek bir yılın eşzamanlı sayımı değildir. Çalışmanın yeni arazi taramaları 2016–2018’de yapılmıştır. Bazı yerlerde dolu yuvalar sayılmış, erişilemeyen kolonilerde ise gözlenen kuşlardan tahmin üretilmiştir. Bu nedenle rakamlar güncel kesin nüfus sayısı olarak okunmamalıdır.

Göç Yolculuğu

Aynı 2019 Türkiye çalışması, 1990–2017 kış sayımlarını ve 1968–2017 gözlem kayıtlarını değerlendirmiştir. Küçük sayılarda kışlamanın 2005’ten itibaren belirginleştiğini bildirir. Bu bulgu, bütün bireylerin göçü bıraktığını göstermez. İlkbaharda görülen sürülerle yerel üreyen çiftler de aynı sayım değildir. Yazarlar gözlemci sayısındaki artışın, geçitte kaydedilen kuş artışıyla karışabileceğini açıkça belirtmiştir.

Üreme Alanı

2016–2018 arazi taramalarını da içeren 2019 Türkiye derlemesinde, yuvaların özellikle söğütlerde kurulduğu belirtilir. Su seviyesi dengeli, insan etkinliği ve karasal yırtıcı baskısı düşük yoğun sazlıklar da kullanılır. Yazarlar, söğüt kesimi ve saz yangınlarıyla üreme alanlarının bozulmasına dikkat çeker. Sığ beslenme alanı kadar, yuvayı taşıyabilecek örtünün korunması da önemlidir.

Yuva Yeri

İki eşin kurduğu yuva, saz ve dallardan yapılmış kalınca bir platformdur; sazlık zeminde, çalıda veya alçak ağaçta olabilir. Cornell’in Kuzey Amerika tür hesabı 3–4 yumurta, 20–22 günlük kuluçka ve 8–9 günlük yuvada kalış verir. Yuvadan erken ayrılma uçabilme anlamına gelmez. Bu değerler Türkiye’de ölçülmüş ayrı bir üreme takvimi değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Çeltikçiler topluca beslenip dinlenebilir. Dinlenme ve geceleme için kullanılan ağaçlar beslenme yerinden birkaç kilometre uzakta bulunabilir.

Ne Yer?

Yumuşakçalar, solucanlar, böcekler ve böcek larvaları yer. Kıyılarda çekirge ve kurbağa da yakalayabilir. Beslenme alanı yalnız suyun üstü değildir; gagasını çamura sokarak saklı avlara da ulaşır. Gördüğümüz tek bir av, türün bütün besinlerini temsil etmez.

Nasıl Avlanır?

Cornell’in Kuzey Amerika hesabında avını hem görerek hem dokunarak bulduğu anlatılır. Islak zemini gagasıyla yoklayabilir, su veya çamur içinde gagasını yana doğru tarayabilir. Karada böceklerin yanında pirinç ve sorgum taneleri de alır. Yalnız hayvansal besin yediği veya gagasını hiç yana taramadığı şeklinde kesin kurallar kurulmaz.

Kayıt Sayısı ve Kuş Sayısı

Samraoui ve arkadaşlarının 2023 çalışmasında, kuzeydoğu Cezayir’in Numidia kolonilerinde 2008–2018 döneminde 1.121 yavru halkalanmıştır. Makalenin sonuç bölümü ve birinci tablosu, 265 ayrı kuş için 605 yeniden görülme kaydı bildirir. Başka bir tablodaki toplamlar farklı olduğundan bunlar kesinleşmiş tek toplam gibi görülmemelidir. Kayıt sayısıyla birey sayısının farkı önemlidir: aynı halkalı kuş farklı günlerde yeniden görülebilir. Bu kayıtlar GPS cihazından alınmış kesintisiz yolculuk çizgileri değildir.

Koloniler Arasındaki Bağlantı

Aynı 2008–2018 Cezayir halkalama çalışması, Numidia ile özellikle İber Yarımadası’ndaki koloniler arasında genç ve henüz üremeyen kuşların karşılıklı yer değiştirdiğini göstermiştir. Bu bağlantı, her koloninin tamamen yalıtılmış olmadığını anlatır. Sonuç, Türkiye’deki işaretsiz bir Çeltikçinin de aynı güzergâhı izlediğinin kanıtı değildir.

Bir Besin Yüzdesi Nasıl Okunur?

Cezayir’in Numidia bölgesinde 2003–2006’nın mayıs–temmuz dönemlerinde yavruların çıkardığı besin örneklerini inceleyen, 2012’de yayımlanmış araştırmanın Çeltikçi tablosunda 21 örnek ve 169 av bulunur. Yusufçuklar av sayısının yüzde 13’ünü oluşturmuştur. Bu, besinin ağırlıkça yüzde 13’ü veya bütün Türkiye Çeltikçilerinin değişmez menüsü değildir; yavru beslenmesine ait yerel bir örneklemdir.

Aynı Sulak Alanda Farklı Avlar

Aynı araştırmanın Cezayir Numidia’daki 2003–2007 dönemi, altı su kuşu türünü karşılaştırmıştır. Çeltikçinin açık sığlıklarda yusufçuk larvalarını kullanması, bazı balıkçılların daha derin su veya bitki kenarıyla ilişkili beslenmesinden ayrılmıştır. Yazarlar besin kullanımında hem örtüşme hem ayrışma bulur. Bu gözlemler, türlerin hiç rekabet etmediği ya da yalnız tek çeşit av yediği şeklinde yorumlanamaz.