← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Çiğdeci · Acridotheres tristis

Hızlı Tanı

Çiğdeci (Acridotheres tristis; Common Myna), sığırcıkgillerden, kahverengi gövdeli ve siyah başlı bir kuştur. Erişkinde sarı gaga, sarı bacaklar ve gözün çevresindeki tüysüz sarı alan birlikte dikkat çeker. Bu son işaret tüy değildir; gözün yanındaki çıplak deridir.

Erişkinde kahverengi sırt ve alt gövde, koyu baş ve boyunla karşıtlık oluşturur. Kuyruğun altındaki beyaz tüyler, kuş yerdeyken de görülebilir. Siyah kuyruk ucundaki beyazlık ise aşınabilir; özellikle üreme döneminde silikleşmiş olması tek başına başka tür demek değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi toplu, gagası ve bacakları güçlüdür. Yerde dikçe durur; kısa çimde yürüyüp gagasıyla besin toplarken kolay görülebilir. Sığırcığa göre biraz daha iri ve kalın gagalı görünür.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ve erkek birbirine çok benzer. Erkek genel olarak biraz daha iri olabilir; fakat tek bir kuşun iri görünmesi, onu güvenle erkek diye tanımlamaya yetmez. Sarı göz derisi ve beyaz kanat alanları da yalnız erkeğe özgü işaretler değildir.

Genç kuş daha soluktur; başı ve boğazı erişkindeki gibi belirgin siyah olmayabilir. Bu yüzden kahverengi başlı bir bireyi hemen başka bir çiğdeci türü saymamak gerekir.

Yeni Zelanda uzman tür hesabı, çok yeni yavrularda göz çevresinin ilk iki hafta beyaz olduğunu, genç kuyruğunda erişkinin beyaz uçlarının bulunmadığını belirtir. Bu nedenle sarı göz çevresi ve beyaz kuyruk ucu, bütün yaşlarda aynı belirginlikle aranmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta yuvarlakça kanatların altındaki geniş beyaz alanlar belirginleşir. Kanadın dış bölümündeki siyah uçuş tüylerinin tabanında da iri bir beyaz leke vardır. Üstten bakıldığında bu beyaz, koyu dış kanatla karşıtlık yapar; alttan beyaz kanat örtüsü daha geniş görünür.

Ses ve Davranış

Tek ve düzenli bir ezgi yerine gıcırtılı sesler, gıdaklamalar, ıslıklar ve karışık gevezelikler duyulur. Üreme döneminde eşler karşılıklı seslenebilir. Başka kuşları da zaman zaman taklit eder.

Üreme sırasında yuva çevresini savunur ve başka kuşlarla sert kavgalara girişebilir. İnsanların yakınında da besin arayabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Sığırcık (Sturnus vulgaris; Common Starling, ayrıca European Starling) daha ince ve sivri gagalıdır. Üreme erişkininin gövdesi koyu, metalik yansımalıdır; üreme dışındaki açık benekler artar. Genci ise düz kahverengi ve koyu gagalı olabilir. Uçuşta sivri kanatları, Çiğdecinin daha yuvarlak kanatlarından ayrılır.

Kurşuni Çiğdeci (Acridotheres fuscus; Jungle Myna) de beyaz kanat lekeli ve beyaz kuyruk uçlu olabilir; fakat alın tüyleri küçük bir tepe yapar ve göz çevresinde Çiğdecininki gibi tüysüz sarı alan bulunmaz. Batı Hindistan’daki mahrattensis alt türünde gri veya mavimsi beyaz olabilen bölüm gözün renkli bölümüdür; göz çevresindeki deriyle karıştırılmaz.

Dünya Yayılışı

Doğal yayılışı Güney Asya merkezlidir. Güncel AviList, Acridotheres tristis tristis ile Sri Lanka’daki melanosternus olmak üzere iki alt tür tanır. İnsan eliyle Güney Afrika, Avustralya, Yeni Zelanda ve çeşitli okyanus adalarına taşınmıştır. Birçok ülkede bulunması, bu bölgelerin hepsinin doğal yurdu olduğu anlamına gelmez.

Türkiye’deki Durumu

Esra Per’in 2022 Türkiye derlemesinde ilk kayıt, 1975’te Trabzon’da kafesten kaçmış kuş olarak verilir. Ankara’daki 1996 kaydı ise ilk üreme kaydıdır; buradaki topluluk 2000’de kaybolmuştur. Çalışmada İstanbul için 100–120, İzmir için 30–50 çift; Bursa için iki olası çift bildirilir. Toplam 132–172 çift tahmini bu olası Bursa çiftlerini de içerir. Bunlar farklı tarihli kayıtların derlenmesine dayanır; güncel ve eşzamanlı Türkiye sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Türkiye’deki Çiğdecileri düzenli bir doğal göç hattının kuşları gibi anlatmak doğru olmaz. Per’in 2022 derlemesi, kafesten kaçan veya bırakılan kuşların yerleşmesini ele alır. Bir ilde tek kuş görülmesiyle orada kalıcı üreme topluluğu kurulması aynı kanıt değildir; yayılma, üreme ve kaçak kayıtları ayrı değerlendirilmiştir.

Üreme Alanı

Yerleşimlerin çevresindeki açık alanları, bahçeleri, parkları, yol kenarlarını ve tarım alanlarını kullanır. Yerde besin bulabileceği kısa bitki örtüsü ile yuvalanabileceği boşlukların bir arada olması elverişlidir. Orman kenarına girebilir; fakat yoğun orman içi tipik yaşam alanı değildir.

Yuva Yeri

Yuvayı ağaç kovuğuna, bina boşluğuna veya yuvalığa; kuru ot, saman ve benzeri malzemelerle kurar. Yeni Zelanda tür hesabında ortalama dört yumurta, yaklaşık 14 günlük kuluçka ve yaklaşık 25 günlük yuvada kalış verilir; yuvada kalış 20–32 gün arasında değişebilir. İki eş de yavruları besler ve bakım yuvadan ayrıldıktan sonra da sürer. Bunlar Yeni Zelanda’ya ait uzman özetinin değerleridir; Türkiye’de ayrıca ölçülmüş ortalamalar değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Geceyi çoğu zaman topluca, ağaçlarda veya sık bitki örtüsünde geçirir. Gündüz beslenme alanındaki küçük gruplarla akşamki kalabalık geceleme topluluğu aynı büyüklükte olmak zorunda değildir.

Ne Yer?

Hem hayvansal hem bitkisel besin yer. Böcekler ve larvaları, solucanlar, meyveler, tohumlar, çiçek nektarı ve zaman zaman küçük omurgalılar menüsündedir. Yumurta veya yavru kuş da alabilir. Bu çeşitlilik, yalnız böcek yiyen ya da yalnız insan artıklarına bağımlı bir kuş olarak tanımlanmasını engeller.

Nasıl Avlanır?

Yerde yürüyerek veya sıçrayarak böceklerin peşinden gider, zemini gagasıyla yoklar. Meyve ve nektar için ağaçlara, çalılara da çıkar.

Canberra’da Türlerin Farklı Tepkileri

Avustralya’nın Canberra bölgesinde 1981’de başlayan 29 yıllık kuş gözlem verisini inceleyen 2012 araştırması, 352 alandaki 74.492 sayıma dayanır. Yedi kovuk yuvalayıcı türün üçünde ve sekiz küçük kuş türünün yedisinde, Çiğdecinin yerleşmesiyle nüfus gelişimi arasında olumsuz ilişki bulunmuştur. Karşılaştırılan beş büyük kuş türünde böyle bir ilişki saptanmamıştır.

Aynı Canberra araştırmasında, olumsuz ilişki her zaman kuş sayısının azalması demek değildir; bazı türlerin artışı yavaşlamıştır. Veriler gözlemseldir ve kentleşme ile bitki örtüsü de çözümlemeye katılmıştır. Sonuç, her kuş türünün Çiğdeciden aynı biçimde etkilendiğini veya Türkiye’de de aynı oranların geçerli olduğunu kanıtlamaz.

Geceleme Topluluğu Ne Anlatır?

Hindistan’ın kuzey Bangalore kesiminde, Haziran 2011–Temmuz 2013 arasında dört bambu kümesindeki gecelemeler izlenmiştir. Araştırmacılar kuşları sayabilmek için çevresi görülebilen yerleri seçmiş; doğru sayılamayan üç büyük geceleme yerini dışarıda bırakmıştır. Beslenirken oluşan gruplar, sabah geceleme yerinden ayrılanlardan daha küçüktür. Bu sonuç, kuşların gece bir araya gelip ertesi gün daha büyük beslenme grupları kurduğu açıklamasını bu örneklemde desteklememiştir.

Gözlem ile Olası Açıklama

Bangalore’daki aynı 2011–2013 çalışmasında kuşlar bireysel olarak işaretlenmemiştir. Dolayısıyla kimlerin hangi bilgiyi paylaştığı doğrudan izlenmemiştir. Yazarların akşam toplanmalarında eş bulma gibi besin dışı bilgilerin rol oynayabileceği düşüncesi bir olasılıktır; deneyle kanıtlanmış sonuç değildir. Geceleme alanının işlevi, yalnız kalabalığa bakılarak kesinleştirilmez.