← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Çilkeklik · Perdix perdix

Hızlı Tanı

Çilkeklik (Perdix perdix; Grey Partridge, Amerikan yazımıyla Gray Partridge), toplu gövdeli, küçük başlı ve kısa kuyruklu bir tarla kuşudur. Erişkinde turuncu yüz, gri göğüs, yanlardaki pas rengi şeritler ve kestane renkli karın lekesi birlikte seçilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Kısa, kalınca bir gagası ve yuvarlak gövdesi vardır. Yürürken başını öne uzatır, kuyruğunu oynatır; koşarken yere yaklaşır.

Üst tarafı kahverengi ve gri, kanatları açık-koyu kahverengi desenlidir. Alt tarafta gri zemin üzerindeki kestane yan çizgileri dikkat çeker. Baş ve boğazdaki turuncu-kestane tonları her kuşta aynı doygunlukta değildir; alt türler arasında da renk farkları bulunur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

GWCT’nin Britanya’da kullanılan uzman kılavuzunda erkekte göz çevresindeki kırmızı çıplak derinin özellikle kış sonu ve ilkbaharda belirginleştiği anlatılır. Dişinin yüzü daha kahverengimsi, kaşı çoğu zaman beyazdır; fakat her dişide beyaz kaş bulunmaz. Yüz tek başına güvenli eşey ölçütü değildir.

Karındaki at nalı biçimli leke erkekte genellikle iri ve belirgindir. Dişide küçük olabilir veya bulunmayabilir; bazı dişilerde ise iri bir leke de vardır. Dolayısıyla lekeyi görmek kuşun mutlaka erkek olduğunu göstermez.

Yakından incelenen dişinin omuz tüylerinde, tüyün ortasındaki açık çizgiden iki yana uzanan enine çizgiler bulunur. Erkekte açık orta çizgi görülür, buna eşlik eden açık enine çizgiler bulunmaz. Bu ince farklar uzman kılavuzunda elde inceleme için kullanılır; uzaktaki kuşta görülmeden varsayılmaz.

Tüy değişimi öncesindeki gençler, erişkinin turuncu yüzü ve temiz gri göğsü yerine kahverengimsi, açık çizgili bir görünüm taşır. Gençlik tüyleriyle duran bireylerin dişi ve erkeği görünüşten güvenle ayrılamaz; erişkin tüyleri geliştikçe değerlendirme değişir.

Uçuşta Görünüm

Kısa, yuvarlak kanatlarıyla aniden havalanır. Yere yakın, seri kanat vuruşlarıyla uzaklaşır; pas-kestane renkli kısa kuyruk görünür hâle gelir.

Ses ve Davranış

Çağrısı gıcırtılı bir “kirr-ik” sesi gibidir. Bölge sahiplenme sesi iki heceli, yüksek ve pürüzlüdür. Beslenirken sessiz kalabilir; ürküp kalkan grup daha gürültülü seslenir.

Erişkinlerle yavrular küçük gruplar hâlinde yerde beslenebilir. Kuşları fark etmek bazen zor olsa da aniden birlikte kalkmaları, onları bilerek ürkütmeyi gerektirmez; kısa kuyruk ve kanat biçimi doğal kalkışta izlenebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kınalı Keklik (Alectoris chukar; Chukar veya Chukar Partridge) ile karışabilir. Kınalıda kırmızı gaga, açık yanak ve boğazı çevreleyen siyah çizgi ile yanlardaki belirgin siyah dik bantlar seçilir. Çilkeklikte turuncu yüz ve ince desenli gri göğüs öne çıkar; Kınalının siyah boğaz çerçevesi bulunmaz.

Dünya Yayılışı

Çilkeklik Avrupa’dan Batı ve Orta Asya’ya uzanan bir doğal yayılışa sahiptir. AviList’in güncel sınıflandırması sekiz alt tür tanır; Türkiye’den Kafkasya ve kuzeybatı İran’a uzanan bölgede canescens alt türünü sıralar. Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri’nde de insan eliyle yerleştirilmiş topluluklar vardır. Bu topluluklar doğal yurdunun uzantısı gibi değerlendirilmez.

Türkiye’deki Durumu

BirdLife International’ın 2021 Avrupa derlemesinde Türkiye için, 2002–2012 dönemine ait 1.000–2.000 üreyen çift tahmini bulunur. Yöntem, sınırlı veriden yapılan çıkarımlara dayalı kısmi değerlendirme olarak açıklanır. Kısa ve uzun dönem nüfus eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmemektedir. Bu eski tahmin ne güncel sayım ne de her bölgede türün hâlâ bulunduğunun kanıtıdır.

Göç Yolculuğu

Genel olarak yerleşiktir; düzenli uzun mesafe göç yapan bir kuş değildir. Avrupa’da olumsuz hava koşullarında yer değiştirme, dağlık yayılışının bazı bölümlerinde yükseklik boyunca hareket görülebilir. Sonbahar ve kış grupları ilkbaharda çözülüp çiftler oluşur. Yerel yer değişimleriyle aile grubunun dağılması, ülke aşan sabit göç rotasıyla karıştırılmaz.

Üreme Alanı

Açık, kısa otlu bozkırları, tarım alanlarını, nadasları ve otlakları kullanır. Tehlikede saklanabileceği küçük çalılıklar ve çitler de önemlidir. Bu yüzden yalnız çıplak toprak veya kesintisiz sık çalılık değil, açık alan ile örtünün bir arada bulunduğu tarla çevresi uygun yaşam koşulları sağlayabilir.

Yuva Yeri

Yuva, yerde bitkilerin veya çit dibinin gizlediği, kuru ot ve yaprak döşeli sığ bir çukurdur. BTO’nun Avrupa kuşları kaynaklarından hazırlanan özetinde tipik yumurta sayısı 13–16, dişinin yürüttüğü kuluçka 23–25 gündür. İnce yavru tüyleriyle kaplı ve hareketli yavrular kısa sürede yuvadan ayrılır; 14–16 günde uçabilmeye başlar. Bu değerler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş ortalamalar değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yazın sabah ve akşam beslenmeye ağırlık verip en sıcak saatleri örtüde dinlenerek geçirebilir. Soğuk mevsimde gündüz boyunca daha uzun süre besin arar. Bu günlük düzen, kuşun aynı tarlanın hem açık kısmını hem de korunaklı kenarını kullanabilmesini önemli kılar.

Ne Yer?

Erişkinin besininde yabani ot ve tahıl tohumları ile ot yaprakları önemli yer tutar; böcek de yakalar. Küçük yavruların ilk döneminde böcekler önemlidir. Bu nedenle erişkinin çoğunlukla bitkisel beslenmesi, yavruların da aynı menüyle büyüdüğü anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Küçük gruplar yerde dökülmüş tohumları toplar; bazen bitki üzerinde kalan tohumlara da uzanır. Ilık mevsimde solucan ve çeşitli böcekleri de alır.

Sayım ile Hesaplanan Çift Yoğunluğu

İngiltere’nin Batı Sussex bölgesinde, 2020’de yayımlanan bir çalışma 1993–2002 ile 2009–2018 dönemlerini karşılaştırmıştır. Çilkeklik için yönetilen sahada sonbahar sayımlarından hesaplanan üreyen çift yoğunluğu kilometrekarede ortalama 3 çiftten 13,2 çifte çıkmıştır. Karşılaştırılan geleneksel yönetimli alanda aynı değer 4’ten 1,3’e düşmüştür. Üreyen çiftler burada ilkbaharda tek tek izlenen yuvalardan değil, sonbahar kayıtlarından belirli kurallarla hesaplanmıştır.

Her Başarı Ölçüsü Aynı Değildir

Batı Sussex’teki aynı 1993–2002 ve 2009–2018 karşılaştırmasında, yuva ve yavru örtüsünün iyileştirilmesi, kış desteği ve yırtıcı baskısını azaltmaya yönelik uygulamalar birlikte yürütülmüştür. Hangi tek uygulamanın ne kadar etkili olduğu bu karşılaştırmadan ayrıştırılamaz. Yavruların altı haftaya kadar yaşama oranındaki yönetim farkı ise istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu oran da tek tek işaretli yavrular izlenerek değil, sonbahardaki aile grubu büyüklüklerinden hesaplanmıştır. Çift yoğunluğunda artış görülmesi, bütün başarı ölçülerinin aynı biçimde yükseldiği anlamına gelmez.

Yavrunun Yediği Nasıl Anlaşılır?

Kuzeydoğu İngiltere’nin North Pennines tepelik çiftliklerinde yapılan, 2017’de yayımlanan araştırma yavru beslenmesini dışkı kalıntılarından incelemiştir. Verici takılmış 14 çiftin ailelerinden, 4–26 günlük yavrulara ait 29 geceleme yeri örneği toplanmıştır; bazı aileler birden çok kez örneklendiği için bunlar 29 bağımsız aile değildir. Böcek parçalarından en az kaç av yenmiş olabileceği hesaplanmıştır. İlk haftadaki yavruların kaba otlak örneklerinde testere arısı larvaları ile karıncalar öne çıkmıştır. Bu yöntem doğrudan yenilen besinin ağırlığını ölçmez. Sonuç, Türkiye’deki her yavrunun aynı oranda aynı avı yemesini gerektiren bir kural değildir.