← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Fırtınakırlangıcı · Hydrobates pelagicus

Hızlı Tanı

Fırtınakırlangıcı çok küçük, koyu kahverengi siyah bir deniz kuşudur. Kuyruğun önündeki sağrı ve gövdenin arka yanları beyazdır. Kuyruğu kare uçlu veya hafif yuvarlaktır; belirgin çatallı değildir. Yakından alt kanatta beyaz bir şerit seçilebilir. Sağrı, kuyruk biçimi, kanat deseni ve dalgalara yakın uçuşu birlikte görülür.

Genel Görünüm ve Duruş

Su üzerinde çırpınır gibi uçarken küçük gövdesi kolayca gözden kaybolabilir. Kanatlar, benzer fırtınakırlangıçlarına göre daha kısa; gövde daha derli toplu görünür. Beyazlığın nerede bulunduğu önemlidir: sağrıdaki alan ile kanadın altındaki şerit ayrı işaretlerdir. Uzak bir beyaz parıltı kuşun bütün desenini göstermez.

Gaga kısa ve siyahtır. Üstünde burun deliklerinin açıldığı küçük bir tüp bulunur; çok uzakta bu ayrıntı seçilmez. Ayaklar kısa, siyah ve perdelidir. Koyu gövdeyle beyaz sağrı arasındaki sınır birlikte okunur. Siyah gibi görünmesi, tüylerin her ışıkta aynı renk vereceği anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişinin genel tüy görünüşü birbirine çok benzer. İspanya’daki uzman özetinde, Benidorm kolonisinin ölçülerinden güvenilir bir eşey ayırma formülü elde edilemediği de belirtilir. Sahada bir kuşu daha iri veya sağrısını daha geniş gördüğümüz için kesin dişi ya da erkek sayamayız.

İtalya’nın Marettimo Adası’nda 2008–2009’da ölçülen 46 kuşun eşeyi DNA ile belirlenmiştir. Dişilerde beyaz sağrı bandı ve kanat uzunluğu ortalamada daha büyüktür. Ancak yazarların iki ölçüye dayanan model için bildirdiği doğru sınıflama oranı yaklaşık yüzde 81’dir. Bu, uzaktan fotoğrafa uygulanacak kesin bir eşey ölçütü değildir.

Yaş ayrımı tüy değişimiyle güçleşir. İspanya uzman rehberi, doğduğu yılı izleyen ilkbaharda genç tüylerin daha tekdüze aşınmış ve kahverengi görünebildiğini anlatır. Yeni tüyler çıkarken farklı tüy kuşakları seçilebilir. Tüy değişimi tamamlanınca daha yaşlı kuşlara benzer; yalnız kahverengi ton kesin yaş vermez.

Uçuşta Görünüm

Dalgalara yakın uçuşunda hızlı, kısa kanat vuruşları ve kısa süzülmeler görülür. Ayaklar sarkabilir; av ararken kuş su yüzeyinin hemen üzerinde kalır. Uçuş ritmi bir yarasayı andırabilir. Rüzgâr, uzaklık ve dalgalar görülmesini güçleştirdiğinden bir anlık kanat duruşuyla karar verilmez.

Alt kanattaki beyazlık örtü tüylerindedir. Genişliği bireyler arasında değişebilir; bazı kuşlarda neredeyse görünmez. Üst kanatta daha ince açık bir çizgi bulunabilir, fakat Wilson’s ve Leach’s türlerindeki güçlü açık panel kadar belirgin değildir. Alt ve üst kanat işaretleri birbirinin yerine kullanılmaz.

Ses ve Davranış

Yuva yerinde uzun, pürüzlü ve düzensiz bir mırıltı dizisi duyulabilir; sonunda kısa ve keskin bir “çikka” sesini andıran bitiş vardır. Sesin uzaklığı ve geldiği oyuk da kaydedilir. Yazılı hece bütün sesi anlatmaz; sessiz bir deniz kuşunun eşeyi buradan çıkarılmaz.

Britanya için hazırlanan BTO uzman hesabı, koloniye çoğunlukla karanlıkta gelişini ve parlak ay gecelerinde denizde kalabilmesini anlatır. Bu yüzden gündüz sessiz görünen bir adacıkta yuva bulunmadığı sonucuna varılmaz. Denizdeki etkinlik ile karadaki yuvaya geliş aynı davranış değildir; ışıkla kuş çağırmak gözlem yöntemi olarak kullanılmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Benzer deniz kuşu Oceanites oceanicus’un İngilizce adı Wilson’s Storm Petrel’dir. Uzun bacakları ve uçuşta kuyruk ucunu aşan ayakları, daha geniş beyaz kuyruk çevresi ve üst kanattaki açık alanlar ayırmada yardımcıdır. Cornell hesabı sarı ayak perdelerini de belirtir; bu küçük ayrıntı uzaktan çoğunlukla seçilmez. Genel boy, kuyruk ve kanat birlikte görülür.

Hydrobates leucorhous’un İngilizce adı Leach’s Storm Petrel’dir. Daha uzun, açılı kanatları ve çatallı kuyruğuyla ayrılır. Atlantik kuşlarında beyaz sağrıyı ince koyu bir çizgi bölebilir; çizgi her açıdan görünmez. Üst kanatta geniş açık panel vardır. Pasifik’teki koyu sağrılı biçimlerin görünümü bütün Atlantik kuşlarına genellenmez.

Dünya Yayılışı

AviList iki alt türü kabul eder. Tür adını taşıyan pelagicus alt türü kuzeydoğu Atlantik adalarında, İzlanda ve Faroe çevresinden Norveç, kuzey İspanya ve Kanarya Adaları’na kadar ürer; batı ve güney Afrika açıklarına ulaşır. melitensis ise Akdeniz, Tiren, Adriyatik ve Ege denizlerindeki adacıklarda ürer. Bunlar aynı Hydrobates pelagicus türünün alt türleri olarak ele alınır. Akdeniz kuşlarını ayrı tür sayan eski öneri, güncel kabul edilmiş taksonun yerine geçirilmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’nin Ege kıyıları açıklarında kayıtları vardır. İngilizce yayımlanan Didim çalışmasında Eylül 2016–Ağustos 2021 arasında 23 tekne gözleminin 17’sinde kuşlar görülmüştür; gözlemler çoğunlukla fırsatçı, iki üç ay aralıklarla yapılmıştır. 13 Ekim 2019’da binin üzerinde kuş bildirilmiştir. Yılın farklı dönemlerindeki kayıtlar yerel üreme olasılığını düşündürür, fakat araştırma üremeyi doğrulanmış saymaz. Açık denizde bir topluluk görmek, yakın adada yuva, yumurta veya yavru bulmakla aynı kanıt değildir. Bu sonuç Didim çevresindeki gözlem çabasına aittir; bütün Türkiye açıklarının tam sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

EURING’in Avrupa halkalı kuş özetinde, Atlantik üreme kolonileri arasındaki hareketler ile Afrika’daki üreme dışı alanlara yolculuklar ayrılır. Kolonilerde yeniden yakalanan canlı kuş sayısı çoktur; uzak kışlama bağlantıları ise daha çok kıyıda bulunan ölü kuşlardan öğrenilir. Bu, yaşayan kuşların bütün deniz yolculuklarının görüldüğü anlamına gelmez. Akdeniz kolonilerinin hareketleri de tek bir rota değildir. Türkiye açıklarındaki işaretlenmemiş bireye bu veriden sabit bir ülke dizisi, mesafe veya hedef atanmaz.

Üreme Alanı

Üreme için küçük kayalık veya otlu adalar, kaya yarıkları ve karanlık boşluklar kullanılır. İspanya uzman özetinde kolonilerin çoğu sıçan bulunmayan adacıklarda anlatılır; sonradan gelen memeli yırtıcılar önemli tehlikedir. Yuva yerinin güvenli oluşu ile denizde besin bulunan alanlar ayrı ihtiyaçlardır. Karaya geliş gece olduğundan yalnız gündüz bakışıyla koloni büyüklüğü belirlenemez.

Yuva Yeri

Yumurtası kaya arasındaki boşluğa, taş altına veya eski bir tünele bırakılabilir; dışarıdan büyük bir çanak yuva görülmeyebilir. BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde bir yumurta, iki eşeyin paylaştığı 38–50 günlük kuluçka ve 56–73 günlük yuvada kalış süresi verilir. Hav tüyleriyle kaplı yavru başta ebeveyn bakımına muhtaçtır. Bu süreler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş üreme değerleri değildir. Etkinlik görmek için karanlık oyuğa el sokulmaz veya ışık tutulmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Yaşamının büyük bölümünü denizde geçirir. Üreme döneminde İspanya uzman hesabı, kıta sahanlığının kenarındaki topluluklara da dikkat çeker; yavru bakımında erişkinler denizle yuva arasında gidip gelir. Ada yakınında beslenmesi ile karadaki oyuğu kullanması aynı alan işlevi değildir. Yuva çevresindeki koruma, kuşun denizde beslendiği yerleri de hesaba katmalıdır.

Ne Yer?

Denizde küçük balıklar, kabuklular ve başka küçük omurgasızlar alır. İtalya’nın Marettimo Adası’ndaki 2007–2009 araştırmasında, koloniye dönen kuşların geri çıkardığı 25 besin örneğinde balık baskındır. Araştırmacılar bunun yavruya taşınan besini temsil ettiğini varsaymıştır. Örneklerde bir küçük açık deniz balığı olan Gymnammodytes cicerelus öne çıkmıştır; yakın kıyıda küçük kabuklularla gece beslenmesi de gözlenmiştir. Bu örneklem türün bütün yıl ve bütün denizlerdeki diyet yüzdesi değildir.

Nasıl Avlanır?

Yüzeye çok yakın uçarken ayaklarını suya dokundurabilir, kanatlarını yukarı kaldırıp gagasıyla av alabilir. Dalış da yapar: İtalya’nın Marettimo Adası’nda 2007–2009’da 112 kuşa takılan basınçla çalışan küçük tüplerden 33’ü geri alınmıştır. Özgün tabloda en derin kayıt 556 cm’dir. Bu yöntem her dalışın süresini veya tam yolunu vermez; ulaşılan en büyük derinliği kaydeder. Sayı o yerel örneklem ve ölçüm yöntemine aittir; bütün bireylerin her avda o derinliğe indiğini göstermez.

Besin ve üreme zamanı

Denizde besinlerin çoğalma zamanı ile kuşun yavru büyütme zamanı birlikte araştırılabilir. İspanya’nın Benidorm Adası’nda 1993–2014 boyunca, yılda yaklaşık 400 erişilebilir yuva izlenmiştir. 2016 çalışması üreme kayıtlarını deniz sıcaklığı, ışık ve besin canlılarının mevsimsel değişimleriyle karşılaştırmıştır. Çevre verilerinin serileri farklı yılları kapsar; plankton verilerinin bir bölümü yaklaşık 200 km uzaktaki Mallorca kanalından alınmıştır. Üremenin denizdeki tabakalaşma başlangıcına göre daha geciktiği yıllarda başarı daha düşüktür. Yumurtlama tarihi bazı yuvalarda yumurtadan çıkıştan 40 gün geriye gidilerek tahmin edilmiştir. Bulgular izlenen İspanya kolonisi ve kullanılan bölgesel çevre verilerine dayanır. Her yıl Türkiye’de aynı gün yumurtlanacağını gösteren bir takvim değildir; bütün avların doğrudan ölçüldüğü bir beslenme deneyi de değildir.

Akdeniz’den Atlantik’e

Akdeniz’de üreyen kuşların kışı mutlaka aynı denizde geçirmediğini bir izleme araştırması göstermiştir. İspanya’nın Benidorm Adası’nda Temmuz 2019’da on yetişkine ışık ve su teması kaydedicisi takılmıştır. 2020’de geri alınan cihazlardan sekiz kuş için kullanılabilir veri vardır; sekizinin de üreme dışında Atlantik’e çıktığı görülmüştür. Konumlar ışık ölçülerinden hesaplanmıştır ve özellikle geceyle gündüzün eşit olduğu dönemlerde belirsizlik taşır. Su teması kayıtlarında gündüz su üzerinde kalış geceden fazladır. Tüy değişimi için varsayılan dönemde ay ışığı da bu deniz etkinliğiyle ilişkilidir. Karadaki yuvaya yaklaşma davranışıyla denizdeki etkinlik aynı şey değildir. Sekiz yetişkinin bir yıllık sonucu başka Akdeniz kolonilerinin bütün kuşlarına, gençlere veya Türkiye’deki sabit rotaya genellenmez.

Küçük kuşun uzun yaşamı

Küçük bir gövde kısa ömür anlamına gelmez. Britanya ve İrlanda halkalama verilerini özetleyen BTO, bu tür için 2017’de kaydedilmiş 38 yıl 17 günlük en uzun yaş kaydını verir. Bu, her kuşun yaşayacağı süre veya ortalama ömür değildir. İlk kez yavruyken halkalanmamış bir kuşta halkayla izlenen süre, gerçek yaştan kısa da olabilir. Yaş, gözlem süresi ve erişkinlerin yıllık hayatta kalma olasılığı ayrı kavramlardır.