← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

İpekkuyruk · Bombycilla garrulus

Hızlı Tanı

İpekkuyruk, dolgun gövdeli, kalın boyunlu ve belirgin tepeli bir ötücü kuştur. Gri-kahverengi gövdesi, yüzündeki siyah maske, pas kızılı kuyruk altı ve sarı kuyruk ucu dikkat çeker. Kanat üzerinde beyaz dikdörtgenler ve kimi tüylerin ucunda kırmızı, mum damlasına benzeyen uzantılar görülebilir.

Türün İngilizce adı Bohemian Waxwing, bilimsel adı Bombycilla garrulus’tur. AviList kuzey Avrasya ile Kuzey Amerika kuşlarını aynı türün iki alt türü olarak ele alır. Yakın akrabası Sedir İpekkuyruğu farklı bir türdür.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin gözünün üzerinden geçen koyu maske, başın gerisine doğru uzanır. Boğazda da siyah bir alan vardır. Alın ve yanakların ön kısmında sıcak kızılımsı tonlar görülebilir. Sırttaki kahverengimsi renk, bel ve kuyruk üstüne doğru daha gri görünür.

Kırmızı, mum damlasını andıran uzantılar kanadın gövdeye daha yakın uzun uçuş tüylerinin ucundadır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel renkleri taşır. Dişinin kuyruk ucundaki sarı, kanattaki beyaz ve kırmızı alanları daha az gelişmiş; siyah boğazının sınırı daha belirsiz olabilir. Bu hafif farklar, yalnız tek bir renkli tüyü görerek kesin eşey belirlemek için kullanılmamalıdır.

Gençlik tüyündeki kuş daha gri ve mattır. Alt tarafında kahverengimsi çizgiler, beyazımsı boğaz ve daha dar bir yüz maskesi görülür. İlk tüy değişiminden sonra erişkine benzemeye başlar. Bu yüzden kışın görülen bir ilk yaş kuşunun, yazın henüz tüy değiştirmemiş gençle aynı görünmesi beklenmez.

Uçuşta Görünüm

Geniş, uçlara doğru sivrilen kanatlar ile kısa ve küt uçlu kuyruk uçuş siluetinde belirgindir.

Ses ve Davranış

En sık duyulan ses ince, titreşimli bir çağrıdır. Bir sürünün birlikte seslenmesi küçük zillerin çınlamasını andırabilir. Bu çağrıya, üreme alanlarında daha alçak ve cıvıltılı sesler de eklenir.

Üreme dışında sürüler hâlinde dolaşır. Meyve bulabildiği ağaçlıkları ve şehir parklarını kullanabilir.

Kur sırasında eşler bir meyveyi veya başka küçük bir nesneyi gagalarıyla birbirine uzatıp geri alabilir. Bu alışveriş birkaç kez yinelenebilir. Meyve aktarımı, İpekkuyruğun çift davranışının bir parçasıdır; tek bir aktarımın ardından mutlaka çiftleşme olduğu söylenemez.

Karıştırılabilecek Türler

Uzaktan, sürü hâlindeki Sığırcıkla (Sturnus vulgaris; İngilizce European Starling) karışabilir. İpekkuyruğun açık renkli tüyleri, kısa gagası ve başındaki tepe yakından ayrımı kolaylaştırır.

Kuzey Amerika’daki benzeri Sedir İpekkuyruğudur (Bombycilla cedrorum; İngilizce Cedar Waxwing). Erişkin Sedir İpekkuyruğunun kuyruk altı beyazdır; karnı daha sarımsı ve kahverengimsidir. İpekkuyrukta görülen belirgin beyaz kanat çizgisi de onda bulunmaz. Bu kıyas, Sedir İpekkuyruğunun Türkiye’de olağan olarak bulunduğu anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

İpekkuyruk kuzey kuşağının kuşudur. AviList’in güncel yayılışına göre kuzey Avrupa ve kuzey Asya’daki kuşlar, kuzeybatı Kuzey Amerika’dakilerle aynı tür kapsamındadır. Kış alanları daha güneye uzanabilir; ancak her yıl aynı sayıda kuşun aynı sınıra kadar indiği düşünülmemelidir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de seyrek ve düzensiz bir kış ziyaretçisidir. İngilizce 2007–2011 Türkiye Kuş Raporu, 2011 başındaki belirgin gelişi ve önceki 2005–2006 kışını örnek verir. Daha sonra yayımlanan İngilizce bir Türkiye çalışmasında, Aralık 2016’da Artvin Hopa’da dört kuş; Nisan 2017’de Van’daki üniversite yerleşkesinde dokuz kuş bildirilmiştir. Van kaydı, ilkbaharda da görülebildiğine örnektir; üreme kanıtı değildir. Bu tarihli gözlemlerden bugün her kış belirli bir şehirde bulunacağı sonucu çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Tür, üreme sonrasında besinin durumuna göre değişen geniş yer değiştirmeler yapar. Bazı yılların yoğun akınları, her yıl aynı noktalar arasında yinelenen bir rota gibi okunmamalıdır. Kuzey Avrupa’da akınların besin bolluğu ve geliş zamanıyla ilişkisi araştırılmıştır; Türkiye’de gözlenen işaretsiz bir kuşun hangi ülkelerden geçtiği bu toplu verilerden belirlenemez.

Üreme Alanı

Üreme alanları kuzey Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’nın iğne yapraklı ve karışık ormanlarıdır. Göl, akarsu ve bataklık yakınındaki ağaçlıklar da kullanılır. Ağaçlar hem yuva desteği hem besin arama ve dinlenme yerleri sağlar. Bu kuzey orman anlatımı, Türkiye’de doğrulanmış bir üreme alanı varmış gibi sunulamaz.

Yuva Yeri

Yuva bir ağacın yatay dalında çanak biçimindedir. Cornell’in Kuzey Amerika ağırlıklı uzman anlatımında iki eşin ince dal, ot, yosun ve bitki lifi topladığı; yuvayı dişinin ördüğü belirtilir. BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin derlemesinde tipik sayı beş, verilen aralık dört–altı yumurtadır. Dişi 13–14 gün kuluçkaya yatar; yavrunun yuva dönemi 15–17 gün verilir. Cornell iki–altı yumurta ve 15–18 günlük yuva dönemi bildirir. Derlemeler farklı kapsamları özetler. Bunlar Türkiye’deki yuvalardan ölçülmüş süreler değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın meyve taşıyan park, bahçe ve ağaçlıklar kullanılabilir. Türkiye’de, Kırklareli’nin Yenice yerleşiminde Ocak 2017’de izlenen bir kuşun yerdeki elmaları yedikten sonra çevredeki yüksek ağaçlara konduğu bildirilmiştir. Bu tek bireylik gözlem, beslenme yeri ile dinlenme ağacının ayrı olabileceğini gösterir; bütün ipekkuyrukların her zaman yerde beslendiği anlamına gelmez.

Ne Yer?

Beslenmesinde şekerli meyveler önemlidir. Kuzey Amerika’daki besinleri arasında üvez ve ardıç meyveleri sayılır. İlkbahar sonu ve yazın uçan böcekleri de alır. Uygun besin azaldığında çiçek ve ağaç özsuyu kullanması da bildirilir. Tek bir mevsimin besinini yıl boyunca değişmeyen bir menü gibi düşünmemek gerekir.

Nasıl Avlanır?

Uçan böcekleri açık bir daldan havalanıp yakalayabilir. Meyveyi ise bitkinin üzerinden toplar ve bütün yutar.

Türkiye’deki Asarcık gözlemlerini anlatan İngilizce çalışmada, Mart 2011’de kuşların yüksek dinlenme ağaçlarından ökse otunun meyvelerine gidip sonra geri döndüğü bildirilmiştir. Araştırmacılar beslenme aralarında eriyen kardan su içtiklerini de izlemiştir. Bu, belirli bir sürü ve birkaç günlük gözleme aittir; Türkiye için ölçülmüş yıllık besin oranı değildir.

Kış Akınlarının Karmaşık Nedenleri

Büyük kış akınlarını yalnızca “kuzeyde meyve kalmadı” diye açıklamak yeterli değildir. 2023’te yayımlanan bir çalışmada, güney Norveç ve İsveç’in Ekim 1980–Mart 2021 arasındaki 41 kışına ait gözlemler, diğer Avrupa ülkelerinin izleme serileri ve üvez meyvesi verileriyle karşılaştırılmıştır. Finlandiya’da sonbahar meyvesi az olduğunda kuşlar daha erken güneye gelmiştir. Bununla birlikte, kimi büyük akınlar Finlandiya’da başlangıçta bol meyve bulunan yıllarda, daha geç gerçekleşmiştir. Meyvenin kış ilerledikçe tükenmesi olası açıklamadır; araştırma bunu her ağacı kış boyunca izleyerek doğrudan ölçmemiştir. Gözlem bildirme yoğunluğu hesaba katılmış olsa da bu bir ilişki araştırmasıdır. Sonuçlar Türkiye’ye aynı geliş tarihini veya kesin bir gelecek kış tahminini vermez.

Kuyruktaki Sarının Yerleşimi

Kuyruğun sarı ucu her tüyde aynı biçimde parlamaz. Polonya’nın Poznań kentinde, 2004 ve 2008 kışlarında binalara çarpıp ölmüş 35 ilk yaş erkeğin kuyruk tüyleri, ışığı yansıtma özellikleri bakımından incelenmiştir. 2016’da yayımlanan çalışmada, kuyruk kapalıyken daha çok görünen merkez tüyleriyle dış tüylerin açıkta kalan kenarlarında sarı renk daha güçlü bulunmuştur. Araştırmacılar bunu, sınırlı renk maddesini görünür bölgelere ayırarak süslenmenin maliyetini azaltabilecek bir düzen olarak yorumlamıştır. Ölçülen şey tüyün ışığı yansıtmasıydı; aynı kuşların enerji harcaması veya dişilerin onları seçmesi doğrudan deneyle ölçülmemiştir. Üstelik sonuçlar ilk yaş erkek örneklemine aittir; dişiler ve daha yaşlı erkekler bu çalışmada incelenmemiştir.