← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

İspinoz · Fringilla coelebs

Hızlı Tanı

İspinoz, kısa ve koni biçiminde gagalı küçük bir ötücü kuştur. Koyu kanadındaki iki açık çizgi ile kuyruğun iki yanındaki beyaz lekeler önemli tanı işaretleridir. Erkek daha renkli, dişi daha sadedir; kanat ve kuyruk deseni iki eşeyde de bulunur. Kuyruğun dış tüyleri bütünüyle beyaz değildir; koyu tüylerin üzerindeki beyaz alanlar özellikle kuş havalandığında belirginleşir.

Bilimsel adı Fringilla coelebs’tir. Common Chaffinch adı eski ve güncel kaynaklarda görülebilir; AviList’in güncel İngilizce adı Eurasian Chaffinch’tir. Aynı kaydın bu iki İngilizce adı, iki ayrı Türkiye türü anlamına gelmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Erkeğin üreme döneminde tepesi ve ensesi mavi-gridir. Alnı koyu, yanakları ve göğsü sıcak pembe-kiremit rengindedir. Sırtı kestane kahverengisi, kuyruğun üst başlangıç bölümü zeytin yeşilidir. Kanattaki açık alanların arasında siyah tüyler bulunur. Gaga bu dönemde mavimsi gri görünebilir; bacaklar pembemsi kahverengidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkeğin kış tüylerindeki açık kahverengi uçlar canlı renkleri kısmen örter. Uçlar ilkbahara doğru aşındıkça renkler belirginleşir. Bu değişim, tüm tüylerin yeniden çıkması değildir.

Dişinin üst tarafı daha sade kahverengi-gri, alt tarafı açık gri-bej tonlardadır. Erkekteki belirgin pembe göğüs ile mavi-gri tepeyi taşımaz. Genç kuş da dişiye benzer; yalnız kahverengi görünüşe bakarak erişkin dişi denmemelidir. Her ikisinde açık kanat işaretleri aranır. Erkek ve dişiyi ayırmaya yardımcı olan bu renkler, türü diğer kuşlardan ayıran bütün işaretlerin yerine geçmez.

Uçuşta Görünüm

Uçarken hızlı kanat vuruşlarını, kanatlarını kapattığı kısa aralıklar izler; böylece hafif dalgalı bir yol çizer. Bu sırada kanat ve kuyruktaki beyaz alanlar kısa sürelerle görünür olur.

Ses ve Davranış

Erkeğin kısa şarkısı, aşağıya doğru iniyormuş gibi duyulan bir dizinin sonunda güçlü bir ses süsüyle biter. Üreme döneminde sık tekrarlanır. Kısa, keskin “fink” benzeri çağrılar ile daha yuvarlanan alarm sesleri de duyulabilir. Yazıyla verilen heceler sesin yaklaşık tarifidir. Bir erkeğin tek bir şarkı kalıbına bağlı olduğu düşünülmemelidir; aynı kuş birden fazla şarkı tipi kullanabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Başlıca benzeri, sitedeki adıyla Dağ İspinozudur (Fringilla montifringilla; İngilizce Brambling). Onda omuz ve göğüs çevresinde turuncu tonlar ile belirgin beyaz bir kuyruk üstü bölgesi bulunur. İspinozda bu bölge zeytin yeşilidir. Dağ İspinozunun kuyruğunda İspinozdaki beyaz dış kenar deseni bulunmaz. Özellikle kışın iki tür aynı toplulukta görülebildiğinden, her kuşun kuyruk üstü ve kanat deseni ayrı kontrol edilir.

Dişi Serçe de (Passer domesticus; İngilizce House Sparrow) sade kahverengi görünüşü nedeniyle yanıltabilir. Dişi İspinoz daha ince görünür; Serçedeki koyu sırt çizgilerini taşımaz ve kanadında belirgin açık işaretler bulunur.

Dünya Yayılışı

Güncel takson kapsamındaki doğal üreme alanı Avrupa’dan Orta Asya’ya uzanır; Türkiye, Kafkasya ve İran çevresindeki topluluklar da bu alanın parçasıdır. AviList yedi alt tür tanır. Kuzey Afrika’daki yerli ispinozlar ile Azor, Madeira ve Kanarya adalarındaki bazı eski alt türler artık ayrı türlerde değerlendirilir. Bu nedenle eski bir kaynaktaki geniş Fringilla coelebs yayılışını bugünkü türün haritası gibi okumamak gerekir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de hem yerli hem kışlayan toplulukları bulunur. Perktaş ve Ayaş’ın 2010’da yayımlanan İngilizce araştırması, 1998–2007 saha gözlemleri ile 1984–2008 gözlem kayıtlarını değerlendirmiş; üremenin kuzey, batı ve güneybatıdaki doğal ormanlarla ilişkisini vurgulamıştır. Haziran 2007’de Van çevresinde yapılan aramada üreme kanıtı bulunmamıştır. Bu tarihli sonuç, bugün bütün Güneydoğu Anadolu’da kesinlikle üremediğini gösteren güncel ve eksiksiz bir tarama değildir.

Göç Yolculuğu

Göç davranışı topluluğa göre değişir. EURING/CMS’nin Avrupa halkalama verilerine dayanan atlasında Britanya Adaları kuşlarının bir bölümü yerinde kalırken, kuzey Avrupa topluluklarında güneye ve batıya hareket daha belirgindir. Kışlama alanları Batı, Güneybatı ve Güney Avrupa’dan Kuzey Afrika’ya uzanabilir. Bu Avrupa bağlantıları Türkiye’de görülen her kuşun aynı yolu izlediğini veya aynı ülkeden geldiğini göstermez. Tek bir kış sürüsü de yerel üreyen kuş sayısının ölçüsü değildir.

Üreme Alanı

Yaprak döken, iğne yapraklı ve karışık ormanları kullanır. Ağaçlı parklar, bahçeler, meyvelikler ve tarım alanlarının ağaçlı kenarları da yaşam alanına girebilir. Yuva ve şarkı için kullanılan dallar ile besin aranan zemin, aynı alanın farklı parçalarıdır. Tamamen ağaçsız bir manzara, türün bütün gereksinimlerini karşılayan tipik bir üreme alanı sayılmaz.

Yuva Yeri

Dişi, ağaç ya da çalı üzerinde çanak biçiminde bir yuva yapar. İnce ot, yosun ve benzeri malzemeleri kullanır; dış yüzeyi likenlerle gizler, içini kıl ve tüylerle döşer. BTO’nun Britanya ve Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik dört–beş yumurta, dişide 12–13 gün kuluçka ve yavrular için 13–15,5 günlük yuva dönemi verilir. Bunlar Türkiye’de ayrıca ölçülmüş süreler değildir; yuvadan ayrılmak da bağımsız beslenmekle aynı aşama değildir. Yuva bitkilerini açmadan, uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Yuvanın çevresindeki besin ağaçları günlük alan kullanımının parçasıdır. İngiltere’de dokuz çiftlikte yürütülen 1996–1997 araştırmasının 1997 kayıtlarında, ağaca yapılan ve mesafesi gözlemle kestirilebilen 208 besin toplama uçuşunun ortalama uzaklığı 34,5 metredir. Bu sayı 208 farklı kuşu veya türün değişmez yuva çevresi sınırını göstermez; yalnız o yıl ölçülebilen ağaç ziyaretlerinin ortalamasıdır.

Ne Yer?

Kışın ağırlıklı olarak tohumlarla beslenir. Üreme döneminde böcekler ve başka küçük omurgasızlar daha önemlidir; yavrulara da çoğunlukla bu besinler taşınır. Yenilen avlar arasında tırtıllar, böcekler, sinekler, yaprak bitleri ve örümcekler bulunabilir. Yerde tohum topladığı gibi, ağaç ve çalıların dal ve yapraklarını da araştırır. Bu yüzden onu yalnız tohum yiyen bir kuş olarak tanımak eksik kalır.

Nasıl Avlanır?

İngiltere’de 1996–1997’nin nisan–temmuz döneminde dokuz çiftlikte yapılan araştırma, yavru besleyen 100 çiftin 1.143 besin toplama uçuşunu izlemiştir. Kuşlar ağaç ve çalıları, kapladıkları alana göre belirgin biçimde fazla kullanmıştır. Tek bir yere atanabilen 1.123 ziyaretin 515’i ağaçlara, 367’si çit bitkilerine yapılmıştır. Bunlar yakalanan böcek sayıları değildir; yerel besin arama yerlerinin kayıtlarıdır. Türkiye’deki her yuvaya aynı oranlar uygulanamaz.

Türkiye’de İklim ve Yayılış

Türkiye’deki 2010 dağılım araştırmasında yalnız kuşların bulunduğu noktalar işaretlenmemiştir. Olası veya güncel üreme alanı olarak seçilen 64 yer ile üreme kaydı bulunmayan 36 yerin iklim ve yükselti bilgileri karşılaştırılmıştır. İklim verileri 1975–2005 ortalamalarıdır. Yaz yağışıyla bulunan ilişki, yağmurun tek başına üremeye neden olduğunun deneyi değildir. Araştırmanın alan seçimi ve eski gözlem kayıtlarıyla sınırlı bir ilişkidir; güncel ülke nüfusu hesabı da vermez.

Genlerle Değişen Sınıflandırma

İspinozların sınıflandırılmasını değiştiren 2021 genetik araştırması, İspanya’nın Segovia ve Ceuta bölgeleri ile Azor, Madeira ve Kanarya adalarından örnekler kullanmıştır. Genom karşılaştırmasında iki ana kara ve yedi ada topluluğundan 81 kuş yer almıştır. DNA’daki çok sayıda değişken nokta, renk ve biçim farklarıyla birlikte değerlendirilerek beş tür önerilmiştir. Bu, yalnız bir fotoğraftaki renk farkına bakılarak yapılmış bir ayrım değildir. Araştırma bütün Avrasya topluluklarını veya Türkiye kuşlarını örneklememiştir; güncel liste kararıyla araştırmanın örneklem sınırı ayrı tutulur.

Şarkının Öğrenilmesi

İspinoz şarkısı hem öğrenme hem doğuştan gelen özellikler bakımından araştırılmıştır. Cambridge’de yapılan ve 1958’de yayımlanan kafes deneylerinde, ilk sonbaharına kadar başka kuşları duymuş gençlerle çok erken yaştan başlayarak ses bakımından yalıtılmış kuşlar aynı sonuçları vermemiştir. Erken yalıtılanların şarkıları daha basittir. İlkbaharda komşu erkeklerden duyulan seslerin de öğrenmeye katkısı bildirilmiştir. Bunlar Britanya alt türüyle yapılan deneylerin sonuçlarıdır; Türkiye’deki bütün bireyler için ölçülmüş değişmez bir öğrenme takvimi değildir.

Eski deneylerin yorumu da yeniden sınanmıştır. Metzmacher’in 2016’da yayımlanan kısa incelemesi, Thorpe’un ses kayıtlarını bilgisayarda yeniden çözümleyerek yalıtılmış bir kuşun şarkısında farklı bölümler ve sade bir son hece bulunduğunu göstermiştir. Yazar, şarkının temel düzenine ilişkin doğuştan bir yatkınlık olabileceğini öne sürer. Bu, yeni bir Türkiye saha çalışması değildir; arşiv kayıtlarının yeniden analizidir. Öğrenmenin önemli olması ile şarkının hiçbir doğuştan dayanağı bulunmaması aynı iddia değildir.