← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kara Kızılbacak · Tringa erythropus

Hızlı Tanı

Kara Kızılbacak, uzun bacakları ve ince, uzun gagasıyla tanınan zarif bir kıyı kuşudur. Üreme giysisinde başı, boynu ve gövdesinin altı büyük ölçüde siyaha döner; üst taraftaki açık benekler bu koyu zeminde belirginleşir. Kışın aynı kuşun sırtı açık gri, alt tarafı beyaza yakın görünür. Bu nedenle adındaki kara sözcüğü, yılın her döneminde aranacak bir renk değildir. Kış giysisindeki bireyi tanımak için gaga biçimi, yüz deseni ve uçuşta açılan kanatlar birlikte değerlendirilir.

Gaga neredeyse düzdür; ince ucunda hafif aşağı eğim bulunabilir. Kırmızı renk özellikle alt gaganın tabanındadır. Gaganın bütün dip kısmını eşit ölçüde kırmızı gösteren bir çizim doğru bir tanı özeti olmaz. Bacaklar kırmızı tonlarındadır, üreme döneminde çok koyu görünebilir. Çamur ve gölge bu rengi saklayabilir. Kara Kızılbacak, Kızılbacağa göre daha ince ve uzun gagalıdır; uçuşta onun geniş beyaz kanat arka kenarını göstermez.

Genel Görünüm ve Duruş

Küçük baş, uzatılabilen boyun ve uzun bacaklar gövdeye ince bir görünüm verir. Dinlenirken boynunu kısaltıp gagasını sırt tüylerine saklayabilir; beslenmeye başladığında aynı kuş çok daha uzun boyunlu görünür. Bu iki duruş farklı büyüklükte iki kuş izlenimi yaratabilir. Oranları karşılaştırmak için başın ve gaganın açıkta olduğu, kuşun doğal biçimde yürüdüğü anlar daha yararlıdır. Suyun içinde kalan bacak bölümü de hesaba katılmalıdır.

Üreme giysisinin koyuluğu her bireyde aynı değildir. Siyah tüylerin arasında beyaz kenarlar ve açık alanlar görülebilir. Tüy değiştiren bir kuş, koyu ve açık tüyleri aynı anda taşır. Böyle bir görünüm yalnızca gençliğe ya da belirli bir eşeye bağlanmaz. Kış giysisinde üst taraf daha düzgün gri, alt taraf daha açıktır. Gözün önündeki koyu çizgiyle açık kaş arasındaki karşıtlık, özellikle yandan ve iyi ışıkta seçilir. Üreme giysisindeki koyu başta aynı yüz deseni beklenmemelidir.

Kara Kızılbacak çoğu zaman suyun içinde ilerler. Başını suya yaklaştırabilir, boynunu uzatabilir veya kısa süre daha dik durarak çevresini kontrol edebilir. Islak tüyler kuru tüylerden koyu görünür; su yüzeyinin yansıması alt tarafın tonunu değiştirebilir. Bu yüzden üreme giysisinin siyahlığı, yalnız karanlıkta çekilmiş tek bir görüntüden çıkarılmamalıdır. Gaga ve bacak oranlarının da aynı tanıyla uyuşması gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel giysi düzenine sahiptir. Dişiler üreme döneminde ortalama daha açık görünebilir; ancak tüylerin yenilenme durumu ve bireysel farklılıklar bu karşılaştırmayı güçleştirir. Açık renkli her erişkin dişi, bütünüyle koyu her erişkin erkek sayılmaz. Kış giysisinde uzaktan güvenilir eşey tayini özellikle güçtür. Bir bireyin eşeyi bilinmiyorsa yalnız tür adıyla kaydetmek, görünüşten kesin bir sonuç çıkarmaktan daha doğrudur.

Genç kuş, kış giysisindeki erişkinden daha kahverengi ve daha yoğun desenlidir. Üst tüylerin açık kenarları benekli bir görünüm oluşturur; alt tarafta da gri-kahverengi çizgi ve enine desenler bulunabilir. Bu nedenle her açık karınlı birey erişkin kış kuşu değildir. Gençliğin değerlendirilmesinde yalnız baş rengi değil, sırt ve kanat üzerindeki tüylerin kenarları ile alt tarafın deseni birlikte görülmelidir. İlk tüy değişimi ilerledikçe eski ve yeni tüyler yan yana bulunabilir.

Kuzeydeki üreme alanlarında eşlerin yavru bakımına katkısı eşit sürmeyebilir. Dişi erken ayrıldığında kuluçkanın ve yavru bakımının önemli bölümünü erkek üstlenir. Bu davranış, Türkiye'de görülen tek bir erişkinin eşeyini belirlemeye yetmez. Yuva başındaki gözlemle göç alanındaki görünüş aynı kanıt değildir. Yavrular yuvadan yürüyerek ayrılabilen gelişim tipindedir; yuvadan ayrılmaları uçabilecek yaşa geldikleri anlamına gelmez.

Uçuşta Görünüm

Üstten bakıldığında koyu kanatlar ile sırt ve kuyruk üstüne doğru uzanan beyaz alan arasında karşıtlık görülür. Kızılbacakta belirgin olan geniş beyaz kanat arka kenarı Kara Kızılbacakta bulunmaz. Beyaz sırt alanı tek başına ayırıcı değildir; benzer desen başka düdükçünlerde de vardır. Kanat deseniyle birlikte uzun ve ince gaga, ince gövde ve geriye uzanan bacaklar izlenmelidir. Beyaz alanların ne kadar göründüğü kanadın açıklığına ve kuşun dönüş açısına bağlıdır.

Alttan görünüşte uçuş telekleri ile kanat altındaki örtü tüyleri aynı renkte tek bir alan oluşturmaz. Açık renkli örtüler ve koltuk altı, koyu uçuş teleklerinden ayrılır. Üreme giysisinde siyah gövde bu açık kanat altıyla karşıtlık oluşturabilir. Kış kuşunda gövde de açıldığı için görüntünün bütünü değişir. Kanat altını bütünüyle koyu gri olarak anlatmak bu önemli farkı kaybettirir. Uçan kuşun hangi yüzeyinin görüldüğü tanım yapılmadan önce belirlenmelidir.

Uçuşu hızlı ve doğrudandır. Ayaklar normal uzatılmış konumdayken kuyruk ucunun gerisine taşar. Ancak bacakların açısı ve fotoğrafın çekildiği an görünen uzunluğu etkiler; ayakların seçilemediği bir karede tür dışlanmaz. Uçuş çağrısı duyulursa görsel tanıya destek olabilir. Kuşu bu işaretleri görmek için uçurmak yerine doğal kalkışını veya sürünün kendi hareketini beklemek gerekir.

Ses ve Davranış

Uçuş çağrısı kısa, belirgin iki parçalı bir ıslık izlenimi verir; yazıyla yaklaşık olarak “tü-vit” biçiminde anlatılabilir. Bu heceler gerçek kaydın yerini tutmaz. Çağrının başlangıcı, sonu ve vurgusu, yalnız yüksek ya da ince duyulmasından daha yararlıdır. Sürüde başka kıyı kuşları da seslenebileceğinden duyulan sesin hangi bireyden geldiği mümkünse görülmelidir. Alarm ve üreme dönemindeki sesler, olağan uçuş çağrısından farklı olabilir.

Beslenirken tek başına, kendi türünden bir grupla ya da başka kıyı kuşlarının yanında görülebilir. Suda yürüyerek hızlı yön değiştirmesi, başını su yüzeyine yaklaştırması ve zaman zaman yüzmesi dikkat çekicidir. Derinleşen bir bölümde yüzmeye başlaması yaralı olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık sürekli dengesizlik, bir kanadın sarkması veya kaçamama gibi belirtiler yalnız normal beslenme davranışı olarak değerlendirilmemelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Kızılbacak, Tringa totanus, en önemli benzeridir. Genellikle daha kısa ve daha kalın gagalı, daha toplu görünür. Uçuşta geniş beyaz kanat arka kenarı güçlü bir ayrım sağlar. Kara Kızılbacağın kış giysisindeki daha sade gri üst tarafı, açık kaşı ve ince gagası da değerlendirilir. İki türün bacakları kırmızı olabildiğinden yalnız bacak rengiyle karar verilmez.

Yeşilbacak, Tringa nebularia, daha kalın ve hafif yukarı yönelen gagasıyla ayrılır; bacakları yeşilimsi ya da gri-yeşil tonlardadır. Su yansımaları bu tonları değiştirebildiği için gaganın biçimi önemlidir. Üreme giysisinde Kara Kızılbacak gibi baştan karına kadar koyulaşmaz. Beyaz sırt alanı iki türde de görülebildiğinden bu işaret tek başına yeterli değildir.

İnce Gagalı Düdükçün, Tringa stagnatilis, daha küçük ve çok hafif yapılıdır. İnce gagası nedeniyle benzerlik gösterse de bacakları genellikle yeşilimsi tonlardadır; koyu üreme giysisi yoktur. Uzaklık boy farkını belirsizleştirebilir. Aynı düzlemde yan yana duran kuşlar karşılaştırılabiliyorsa yapı farkı daha anlamlıdır; ayrı fotoğrafların kadrajından büyüklük çıkarılmaz.

Dünya Yayılışı

AviList bu türü alt türlere ayrılmayan Spotted Redshank adıyla kabul eder. Üreme kuşağı İskandinavya’dan Rusya içlerinden geçerek Kuzeydoğu Sibirya’daki Çukotka’ya uzanan ağaçlı tundradır. Kış alanları güney Britanya Adaları ve tropikal Afrika’dan Güney Asya üzerinden Güneydoğu Çin ile Tayvan’a yayılır. Üreme alanıyla kış alanı aynı değildir; bütün bireyler bu geniş kuşağın tamamını dolaşmaz.

Türkiye’deki Durumu

İzmir Gediz Deltası’nın 1990–2007 kayıtlarını inceleyen İngilizce araştırma, Kara Kızılbacağı geçiş göçmeni ve kış ziyaretçisi olarak sınıflandırır. Mevsim analizi, üç gözlemcinin 432 gözleminden oluşan ve bütün kıyı kuşlarını kapsayan 5.043 kayda dayanır; her hafta için en yüksek sayı kullanılmıştır. Bu yerel veri türün deltadaki durumunu anlatır, bütün Türkiye’ye ait eşzamanlı sayım değildir.

BirdLife’ın 2021 Avrupa ekinde Türkiye için ayrı bir kış nüfusu satırı verilmez. Belge, kış alanındaki bazı ülkelerin veri bildirmediğini açıkça belirtir. Bu boşluk, Türkiye’de türün kışlamadığını göstermez; Gediz’in tarihli saha kayıtlarıyla birlikte okunmalıdır. Bu kaynaklardan güncel bir Türkiye toplamı veya ülke çapında artış-azalış yüzdesi çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Nicole Bouglouan’ın kuzey Avrasya yaşam döngüsünü özetleyen uzman hesabı, dişilerin erkek ve gençlerden önce güneye ayrılabildiğini anlatır. Bu genel örüntü Türkiye’deki tek bir erken kaydın dişi olduğunu göstermez; eşey, gözlem tarihinden bağımsız kanıt ister.

Üreme Alanı

Kuzey Avrupa’daki üreme ortamı ağaçlı tundra, tayga bataklıkları ve turbalıklardır. Orman kenarındaki açık, nemli kesimler önemlidir. Buradaki yuva çevresi ile göç sırasında kullanılan tuzlu veya acı su havuzları, türün yaşam döngüsünün farklı bölümleridir.

Yuva Yeri

Kuzey Avrasya üremesini özetleyen Bouglouan hesabında yuva, ot ve yapraklarla döşenen sığ bir yer çukurudur. Genellikle 4 yumurta, son yumurtadan başlayarak 23–24 gün kuluçka verilir. Erkek bakımın çoğunu üstlenebilir; yavrular yaklaşık 28 günde uçar.

Oiseaux.net’in kuzey üreme ortamını anlatan hesabı yaklaşık 21 gün kuluçka bildirir; sürenin hangi yumurtadan sayıldığını belirtmez. Kaynaklar arasındaki bu fark korunmalıdır; iki değerin ortasından yeni bir kesin gün hesaplanamaz.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında tuzlalar, çamurlu haliçler ve acı su lagünleri kullanılır. Beslenirken su gövdesinin altına kadar ulaşabilir. Kuzeydeki yuva yerinden farklı olan bu sığlıklar, su içindeki avlara erişim sağlar.

Ne Yer?

Besinleri arasında su böcekleri, küçük yumuşakçalar ve başka sucul omurgasızlar vardır. Uzun gagasıyla yumuşak zeminden av çıkarabilir, su yüzeyindeki böcekleri de alabilir.

Nasıl Avlanır?

Yüzerken başını suya daldırıp gövdesini öne eğebilir. Gagasını su içinde yanlara süpürerek, yüzeyden toplayarak veya zemini yoklayarak avlanır.

Gana’nın Songor ve Keta lagünlerinde Ekim–Kasım 1994’te yapılan gözlemlerde Kara Kızılbacak, küçük balıklarla beslenen toplu gruplara katılmıştır. Araştırmacılar, gagası kısmen su içindeyken ilerleme ve gagayı yanlara süpürme gibi yöntemler tarif eder. Bu sonuç, Türkiye’nin her sulak alanında balığın başlıca besin olduğunu göstermez.

Besin Topağından Çimlenen Tohum

İspanya’nın güneybatısındaki Odiel tuzlalarında 2001 ilkbaharında toplanan dokuz Kara Kızılbacak besin topağının beşinde sağlam tohum bulundu. Bunlar kuşun ağızdan çıkardığı sindirilememiş parçalardır. 2006’da yayımlanan çalışmada bu örneklerden ayrılan dokuz sağlam tohumun beşi, 2003’teki 30 günlük laboratuvar denemesinde çimlendi. Sonuç, besini çoğunlukla hayvansal olan bir kuşun canlı tohum taşıyabildiğini gösterir. Fakat tohumların kuşla ne kadar yol aldığı izlenmemiştir.

Toplu Hareket ve Nedeni

Gana’da Songor ve Keta lagünlerinin Ekim–Kasım 1994 gözlemlerinde, Kara Kızılbacağın bulunduğu 47 beslenen grup kaydının 14’ü, yönü eşgüdümlü veya çok sıkışık toplu beslenme olarak sınıflandırılmıştır. Araştırmacılar gruplar oluşmadan önceki ve sonraki balık yoğunluğunu güvenilir biçimde ölçememiştir. Bu nedenle “birlikte avlanma avı artırdı” açıklaması, gözlenen toplu hareketten ayrı bir yorum olarak kalır; kesinleşmiş bir iş bölümü deneyi değildir.

Yerel Zirve ile Ülke Toplamı

Gediz Deltası’nın 1990–2007 gözlem derlemesindeki Kara Kızılbacak en yüksek sayısı, yılın 41. haftasında 500 bireydir. Değer, 2011’de yayımlanan araştırmanın haftalık gözlem kayıtlarından gelir; kış ortası toplamı veya Türkiye nüfusu değildir. Aynı çalışma, mevsim analizinde rastlantısal gözlemlerin bütün deltayı kapsamadığını özellikle belirtir. Yerel bir zirveyle ülke toplamının ayrı tutulması bu nedenle önemlidir.