Hızlı Tanı
Kara Ayaklı Martının (Rissa tridactyla) erişkini beyaz başı ve alt tarafı, gri sırtı, sarı gagası ve kısa siyah bacaklarıyla tanınır. Açık gri kanadın dış uçları siyah görünür. Üreme giysisinde baş temiz beyazdır; görünüş değerlendirilirken mevsim ve kuşun yaşı da dikkate alınmalıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Küçük gövdesinin alt çizgisi dolgun, gagası ince ve görece kısadır. Kuyruğu kısa ve hafif çatallıdır. Havada uzun, dar kanatları daha belirginleşir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Kış giysisindeki erişkinde gözün arkasında koyu gri bir leke, ensede de gri tonlar görülebilir. Gaganın sarı kalması bu kuşu siyah gagalı gençten ayırmaya yardım eder. Göz arkasındaki leke tek başına gençlik belirtisi değildir.
Erkek ve dişi erişkinlerin tüy görünümü benzerdir. Sırttaki gri rengin koyuluğundan ya da bir kanat lekesinden kesin erkek–dişi ayrımı yapılmaz.
Gençte açık kanat üstünü enine kesen siyah desen, kanatlar açılınca M harfini andırır. Enseden geçen koyu bant, kuyruk ucundaki siyah şerit ve siyah gaga da önemlidir. Bu işaretler, erişkindeki yalnız siyah kanat uçlarından daha geniş bir desen oluşturur.
Uçuşta Görünüm
Kanatlarını sert ve hızlı vuruşlarla çırpar. Erişkinde açık gri kanat yüzeyi ile siyah dış uçların karşıtlığı, uzaktaki kuşta da dikkat çekebilir.
Ses ve Davranış
Üreme kolonilerinde tekrarlanan, burundan geliyormuş gibi duyulan çağrı İngilizce Kittiwake adına da kaynak olmuştur. Eşler arasında ve erişkinle yavru arasında daha kısa, burunsu çağrılar da kullanılır.
Karıştırılabilecek Türler
Kuzey Gümüş Martısı (Larus argentatus) daha iri ve daha güçlü gagalıdır. Erişkininde alt gagadaki kırmızı leke ve pembe bacaklar, Kara Ayaklı Martının sarı gagasıyla siyah bacaklarından farklıdır.
Genç Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus), kanat üstündeki koyu desen yüzünden karışabilir; ancak Kara Ayaklı Martının ensesini kesen siyah bant onda bulunmaz. Bu nedenle yalnız M biçimli kanat desenine bakmak yeterli değildir.
Dünya Yayılışı
Tür, Kuzey Atlantik ve Kuzey Pasifik ile bunlara komşu Arktik denizlerde ürer. AviList iki alt tür tanır. Rissa tridactyla tridactyla Kuzey Atlantik ve Arktik çevresinde, Rissa tridactyla pollicaris ise Kuzey Pasifik çevresinde yayılır. Kış dağılışı üreme kıyılarının daha güneyindeki açık denizlere uzanır. İngilizce Black-legged Kittiwake ile bilimsel Rissa tridactyla adı aynı türdür; eski yayınlardaki Larus tridactylus önceki cins adıdır.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin 2024 tarihli bölge listesi, Türkiye’de az sayıda görülen düzenli bir geçit kuşu ve kış ziyaretçisi olduğunu belirtir. Dolayısıyla Türkiye’de karşılaşılan bir birey, ülkemizde üreyen bir koloninin kanıtı sayılmaz. Kuzey denizlerindeki üreme takvimi de Türkiye için yerel bir yuvalama takvimi olarak kullanılamaz. Bu kaynak Türkiye’nin bütün kıyıları için eşit bolluk veya her ay bulunma güvencesi vermez.
Göç Yolculuğu
Alaska’nın Pribilof Adaları’nda, 2008–2009 ile 2010–2011 arasındaki üç kışı kapsayan araştırmada 99 kuştan 113 tam kış yolculuğu elde edilmiştir. Işık düzeyini kaydeden aygıtlarla tahmin edilen konumlar, kuşların Kuzey Pasifik’in geniş açık deniz alanlarını kullandığını göstermiştir. İki kış izlenen 17 birey, kışlama alanlarına rastlantıdan daha fazla bağlılık göstermiş; buna rağmen dağılış yıllara göre değişmiştir. Bunlar kesintisiz GPS konumları değildir. Aynı kuşun sonraki yıl benzer bir bölgeyi kullanması, hep aynı noktada kaldığı anlamına gelmez; Alaska kuşlarının bu hareketleri Türkiye ziyaretçilerine değişmez bir rota olarak atanamaz.
Üreme Alanı
Üreme alanı denize bakan sarp kaya yüzleri, kıyı adaları ve dar kaya çıkıntılarıdır. Çok sayıda çift aynı kaya yüzünde yakın aralıklarla yuvalayabilir. Bazı koloniler insan yapımı çıkıntıları da kullanır. Örneğin RSPB’nin İngiltere’de Tyne Nehri için verdiği örneklerde kuşlar pencere kenarları ve köprülerde yuvalar kurar. Bu örnek, türün yalnız doğal kayalara bağlı olmadığını gösterir.
Yuva Yeri
Yuva, dar çıkıntı üzerine çamur, ot ve deniz bitkileriyle yapılan bir çanaktır. BTO’nun Britanya ve İrlanda kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik sayı iki yumurta, görülen aralık 1–3 yumurtadır. İki eşin katıldığı kuluçka 25–32 gün, yavruların uçabilecek duruma gelmesi 33–54 gün olarak verilir. Bu süreler Türkiye’de ayrı bir örneklemde ölçülmüş değerler değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışı dönemde yaşamının büyük bölümünü açık denizde geçirir. Bu nedenle kışın görülmediği bir kıyı, kuşların o deniz bölgesinde hiç bulunmadığını göstermez. Üreme kolonilerinin dar kaya çıkıntıları ile denizde beslenme için kullanılan alanlar farklı işlevler taşır.
Ne Yer?
Küçük balıklar ve deniz omurgasızları besinleri arasındadır. Kanada’nın Nunavut bölgesinde, Qikiqtarjuaq ve Mittimatalik yakınlarından Ağustos 2021 sonunda alınan 39 kuşun sindirim sistemi örneğini inceleyen 2026 yayını, tanınabilen avlarda Arktik morinasını (Boreogadus saida) öne çıkarmıştır. Ancak içeriğin önemli bölümü ileri derecede sindirilmiştir. Bu nedenle tanınabilen kalıntılardaki baskın avı, her yerde ve her mevsimde bütün besinin aynı orandaki karşılığı saymak doğru olmaz.
Nasıl Avlanır?
Avı çoğunlukla deniz yüzeyine yakın alır. Alçaktan uçarken gagasını suya uzatabilir, suya kısa bir dalış yapabilir veya yüzeyde dururken beslenebilir. Balıkların yanında küçük kabuklular, kalamar ve denizanaları da tüketilebilir. Beslenmesini yalnız balıkla sınırlı düşünmemek gerekir.
Kanat Deseninden Bireyleri Ayırmak
Kanada’da John Chardine’in 2002’de yayımlanan araştırması, aynı yuvadaki eşlerin kanat ucu desenleriyle birbirinden ayırt edilebildiğini göstermiştir. Ana gözlemler Nunavut’ta 1988 ve Newfoundland’da 1991–1992 yıllarında yapılmıştır. Araştırmacı, iki eşi de inceleyebildiği 23 yuvanın tamamında küçük desen farklarından yararlanmıştır. Bu, bir desenin erkek, diğerinin dişi olduğu anlamına gelmez; eşey ayrıca davranış gözlemleriyle belirlenmiştir. Kanat uçları uzaktan tek parça siyah görünse de yakından bazı tüylerde küçük beyaz alanlar seçilebilir. Desenler birkaç kuşta sonraki tüy değişiminde de değişebildiğinden, ömür boyu değişmez bir parmak izi sayılmaz.
Yazın Besin Desteği ve Sonraki Hareketler
Alaska’daki Middleton Adası’nda 2009–2011 üreme dönemlerinde, bazı yuvalardaki kuşlara ek balık verilmiştir. 2020’de yayımlanan araştırmada 32 besin destekli ve 31 kontrol kaydı olmak üzere 63 kullanılabilir ışık aygıtı kaydı karşılaştırılmıştır. Yavru yetiştirmeyi başaran besin destekli kuşlar üreme alanından daha erken ayrılmış; destek almayan grubun üreme dışı dönemdeki yolculukları daha uzun olmuştur. İlkbahardaki varış zamanında ise anlamlı fark bulunmamıştır. Bununla birlikte yazarlar, destekli yuvaları daha güçlü rakiplerin seçmiş olabileceğini ve önceki yılların desteğini o yılın etkisinden bütünüyle ayıramadıklarını belirtir. Sonuç, her kuşa daha çok balık verildiğinde aynı göç değişiminin kesin oluşacağını göstermez.
Tipik Ömür ile Halkalama Rekoru
Yaşam süresi için “tipik” ile “en uzun kaydedilen” farklı şeylerdir. BTO’nun Britanya ve İrlanda kuşları özetindeki yaklaşık 12 yıllık tipik süre, üreme yaşına ulaşmış kuşlar içindir; yumurtadan çıkan her yavrunun beklenen ömrü değildir. Aynı kaynakta 1993’te belirlenen halkalı bir kuş kaydı 28 yıl 6 ay 5 gündür. Bu tarihli halkalama kaydı, bugün bütün dünyada aşılmamış kesin bir sınır olarak sunulamaz.
