← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Karabaş Martı · Chroicocephalus ridibundus

Hızlı Tanı

Karabaş Martı ince yapılı, açık gri sırtlı, beyaz gövdeli bir martıdır. Üreme giysisindeki erişkinin başı yakından koyu çikolata kahverengisidir; uzaktan siyah görünebilir. İnce gagası ve bacakları koyu kırmızı, gözünün çevresindeki ince yaylar beyazdır. Koyu başlık ensenin tamamını örtmez. Türü tanımak için başla birlikte kanat ve kuyruk deseni de görülmelidir.

Uçan kuşta dış kanadın ön kenarındaki belirgin beyaz alan dikkati çeker. Koyu uçuş tüyleriyle yan yana duran bu işaret, kahverengi başlıktan daha uzun süre tanımaya yardım eder.

Genel Görünüm ve Duruş

Kış giysisinde başın büyük bölümü beyazlaşır. Gözün önünde ve özellikle arkasında koyu lekeler kalır; tepede de silik koyuluk bulunabilir. Sırt açık gri, kuyruk erişkinde beyazdır. Bu nedenle beyaz başlı bir kış kuşunu sırf başlığı yok diye başka türe ayırmamak gerekir.

Karabaş Martı yalnız deniz kıyısında yaşayan bir kuş değildir. RSPB’nin Britanya anlatımında iç sularda, tarım alanlarında ve kentlerde de görülür. Genellikle toplu dolaşır; besinin bol olduğu yerlerde ve dinlenme alanlarında daha büyük sürüler oluşturabilir. Kalabalıkta kuşun kimliği kadar hangi bireyin hangi davranışı yaptığı da dikkatle izlenmelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı tüy desenini taşır. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin Avrupa kuşlarına ilişkin uzman rehberi, erişkin kuzey Avrupa erkeklerinin ortalamada daha iri olabildiğini belirtir; ancak ölçüler örtüşür. Sahada yalnız iriliğe veya bir fotoğrafa bakarak her kuşun eşeyi güvenilir biçimde söylenemez. Rehberdeki elde ölçüm sınırları bütün ülkelerdeki kuşlara değişmez bir kural gibi uygulanmamalıdır.

Yeni uçmuş gençlerin sırtında ve kanat örtülerinde, yani uçuş tüylerinin üzerini kaplayan küçük tüylerde kahverengi ve açık kenarlı desenler vardır. Kuyruk ucuna yakın koyu bir bant görülür. İlk sonbahar ve izleyen ilkbaharda kanattaki kahverengi ve koyu tüyler de yaş tayininde yararlıdır. Gaga ve bacak rengi de yaşla değiştiğinden tek başına eşey işareti değildir.

Uçuşta Görünüm

Kanatlar uzun ve sivridir. Cornell’in tanı anlatımında, dış kanadın beyaz ön kenarı hem üstten hem alttan görünür; koyu uçuş tüyleriyle belirgin karşıtlık kurar. Gençlerin üst kanadında kahverengi alanlar da bulunur. Kanadın yalnız bir yüzüne veya tek donmuş görüntüye bakmak yerine birkaç kanat vuruşu izlenmelidir.

Uzman yaşlandırma rehberi, bazı koyu kanat lekelerinin hem gençliğini geride bırakmakta olan kuşlarda hem erişkinlerde bulunabildiğini özellikle uyarır. Bu nedenle küçük bir siyah noktadan kesin takvim yaşı çıkarılmaz; kuyruk bandı, kanattaki kahverengi tüyler ve baş giysisi birlikte değerlendirilir.

Ses ve Davranış

Sesi keskin, gür ve pürüzlüdür; kısa, art arda çağrılarla daha uzun sesler duyulabilir. Kalabalık bir kolonide birçok kuş aynı anda seslenir. Yazıyla taklit edilen tek bir heceyi kesin tanı gibi kullanmak yerine, sesin geldiği kuşun görünüşü de izlenmelidir.

RSPB’nin Britanya’daki gözlemleri, türün traktörlerin arkasında topluluklar halinde besin arayabildiğini de anlatır. Aynı kuşlar besin çevresinde çekişebilir ve gürültülü olabilir. Bu hareketlilik, kuşları sürekli tek bir sosyal düzene veya değişmez günlük programa bağlamak için yeterli değildir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Martısı (Ichthyaetus melanocephalus) gerçek bir karışma olasılığıdır. Cornell’in karşılaştırmalı anlatımında Karabaş Martıdan biraz daha iri ve daha kalın gagalıdır. Tam erişkininin kanat uçları bembeyaz, üreme başlığı siyahtır. Akdeniz Martısının beyaz kanat ucu kuralı genç kuşlara uygulanmaz; iki türün kışın göz arkasında koyuluk taşıyabilmesi de yalnız baş lekesiyle karar vermeyi güçleştirir.

Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus) daha küçük, kısa bacaklı ve ince siyah gagalıdır. Josh Jones’un uzman tanı rehberinde erişkin Küçük Martının kanatları daha yuvarlak, alt yüzü koyu ve arka kenarı beyazdır. Karabaş Martının kanatları daha sivri ve gagası daha uzundur. Buradaki koyu kanat altı ayrımı erişkin Küçük Martı içindir; gençlerin kanat altı beyaz olabildiğinden aynı işaret her yaşta kullanılamaz.

Genç Küçük Martının üst kanadında belirgin koyu bir W deseni bulunur. İlk kış Karabaş Martıda kanadın ortasındaki kahverengi şerit daha zayıftır ve dış kanatta daha çok beyaz görülür. Bu yaşlarda kuyruktaki koyu bant tek başına ayırıcı değildir. Uzaktaki kuşta desen seçilemiyorsa türü kesinleştirmek için daha iyi görünüş beklenmelidir.

Dünya Yayılışı

AviList’in güncel sınıflandırma ve yayılış özetinde Karabaş Martı; Grönland’ın güneyi, İzlanda ve batı Avrupa’dan Rusya’nın geniş kesimleri ile kuzeydoğu Çin’e uzanan bir üreme alanına sahiptir. Kanada’da Newfoundland’ın batı ve orta kesimlerinde de ürer. Dolayısıyla Kuzey Amerika’daki bütün kuşlar yalnız rastlantısal konuk olarak tanımlanamaz. Kış yayılışı Afrika’nın bazı kesimleri, güney Asya ve doğu Kuzey Amerika’yı da kapsar; bütün bireylerin aynı mesafeyi katettiği anlamına gelmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de kış kullanımı, Çorum’daki Obruk Baraj Gölü’nde yapılan özgün sayımlarda açıkça görülür: Ocak 2018’de 184, Ocak 2019’da 205 Karabaş Martı kaydedilmiştir. Araştırmacılar bu iki yılda sekiz gözlem noktasını kullanmıştır. Ocak 2020’de kaydedilen 63 kuş ise kötü hava, erişim güçlüğü ve avcılık nedeniyle yalnız üç noktadan yapılan kısa gözlemlere aittir; önceki yıllarla eşit kapsamlı değildir. Bu üç sayıdan ülke çapında azalış sonucu çıkarılamaz.

Üreme dağılımı, kışın görüldüğü her su alanını kapsamaz. Ashoori ve Watanabe’nin 2017 tarihli yabancı dilde bölgesel yayını, Anadolu’da türün görece az sayıdaki yerde yuvaladığını uzman kaynağa dayanarak belirtir. Bu, Türkiye için yeni bir ülke sayımı değildir. Bir gölde yazın birkaç kuşun kalması, orada yuva veya yavru bulunduğu gösterilmeden üreme kaydı diye sunulamaz.

Göç Yolculuğu

EURING’in Avrupa halkalama atlası, kuzey ve doğudaki kuşların genel olarak güney ve batıya hareket ettiğini; batıdaki bazı topluluklarda ise daha kısa mesafeli hareketlerin ve yerleşik kalmanın bir arada bulunduğunu gösterir. Doğu Avrupa ve Rusya içlerinden gelen bağlantılar güneydoğu Avrupa ile doğu Akdeniz’e de uzanır. Bunlar Avrupa ölçeğindeki halka bulgularıdır. Türkiye’de görülen halkasız bir kuşun doğduğu ülke veya izlediği yol bu geniş desenden kesin olarak çıkarılamaz.

Üreme Alanı

Cornell’in uzman tür özetinde üreme ortamları arasında sığ ve durgun suların çevresi, göller, yavaş akan nehirler, bataklıklar ve kıyı adacıkları yer alır. Yuvalar açık zeminde, alçak bitkilerin arasında veya sudan yükselen bitkiler üzerinde kurulabilir. Yuva, kuru bitkilerden yapılmış kaba bir çanaktır.

Yuva Yeri

BTO’nun Britanya ve Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 2–3, kaydedilen aralık 1–4’tür. Erkek ve dişi kuluçkaya katılır; kuluçka 23–26 gün, yavrunun uçabilir hale gelmesi 34–36 gün olarak verilir. Yavrular hav tüyleriyle kaplı ve hareketli çıksa da ebeveyn bakımına ihtiyaç duyar. Bu süreler burada Türkiye’de ayrıca ölçülmüş değerler olarak sunulmamaktadır. Koloniye yaklaşmak yerine uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

İsveç’in güneybatısında 1990’larda yapılan iki koloni karşılaştırmasında, kentteki Skövde kolonisi ile kırsal Hornborgasjön kolonisi çevresindeki yollar taranarak beslenen kuşlar sayılmıştır. Çöp alanları dışarıda tutulduğunda kent kolonisi daha çok çimenlikleri, kırsal koloni ise çıplak toprak, yeni ekilmiş tarla ve otlakları kullanmıştır. Yavru besleme döneminde besin arama uzaklıkları da kuluçka dönemindekinden daha büyük bulunmuştur. Bu iki İsveç kolonisi, Türkiye’deki bütün kolonilerin her gün aynı uzaklığa gittiğini göstermez.

Ne Yer?

Cornell’in tür hesabında toprak solucanları, böcekler ve başka küçük omurgasızlar önemli besinler arasındadır. Balık, meyve, tohum ve insan yiyeceği artıkları da alınabilir. Mevsim ve ortama göre değişen bu liste, her kuşun bütün besinleri aynı miktarda yediğini göstermez.

Karabaş Martı, balıkçı teknelerini veya besin sağlayan insan etkinliklerini de izleyebilir. Oiseaux.net’in uzman anlatımı, suda, açık kıyıda ve karada besin toplama esnekliğini vurgular. Bununla birlikte, yalnız bir teknenin çevresinde görülmesi kuşun o gün sadece balık yediğini kanıtlamaz; besin tercihini göstermek için alınan besinin de belirlenmesi gerekir.

Nasıl Avlanır?

Suda yüzerken yüzeyden toplar, alçak uçuştan suya uzanarak besin alır ve uçan böcekleri havada yakalayabilir. Meyveleri uçarken daldan koparması da anlatılmıştır. Yöntemin görülmesi yararlıdır; fakat avın boyu ve türü seçilemiyorsa kayıt yalnız gözlenen davranışı anlatmalıdır.

Yaz Kaydı ile Yuva Kanıtı Arasındaki Fark

İran’ın Hazar kıyısındaki Anzali sulak alanında, 7 Haziran 2015’te 38 erişkin olmayan kuş görülmesine karşın yuva bulunamamıştır. 29 Mayıs 2016’da ise küçük bir saz adacığında iki yumurtalı bir yuva kaydedilmiştir. Aynı alandaki iki başka çift, yazarları daha fazla üreyen çift olabileceği düşüncesine götürmüştür; fakat onların yuvaları gösterilmemiştir. Bu özgün kayıt, yazın kuş görmek ile yuva bulmanın farklı kanıtlar olduğunu somutlaştırır. İran’daki sonuç Türkiye’de o tarihte yeni bir koloni bulunduğu anlamına gelmez.

Gelgit Alanlarını İzleyen GPS Araştırması

Hollanda’nın Wadden Denizi’ndeki Griend kolonisi üzerine 2024’te basılan bir çalışmada, 2019’da 11 üreyen kuşa GPS takılmış; aynı kuşların dokuzu 2020’de de izlenmiştir. Araştırmacılar, üreme çevresindeki besin arama gezilerinde açığa çıkan gelgit alanlarının kullanımını incelemiştir. Kuşlar bütün havza boyunca alçak suyu sürekli izlemek yerine çoğunlukla koloninin doğusuna veya batısına yönelmiş, bireyler farklı alan seçimleri göstermiştir. Göç ve kış konumları bu çözümlemenin dışında tutulmuştur. GPS konumu bir besin örneği değildir; bu çalışma kuşların yediği kabuklu veya solucan oranını doğrudan ölçmemiştir.

Kentleşme ile Besin Tercihi

İngiltere’nin kuzeybatısındaki Sefton kıyısında, 21 Kasım–22 Aralık 2012 arasında 11 alanda yapılan deneyler, alışılmış insan yiyeceğinin davranışla ilişkisini araştırmıştır. Her alanda toplam 20 denemede beyaz ekmek ile taze küçük balık sunulup ilk alınan besin kaydedilmiştir. En kırsal uçta balık, en kentsel uçta ekmek daha sık seçilmiştir. Bu, sunulan iki yiyecek arasındaki deneysel tercihtir; doğadaki bütün besinlerin oranı veya ekmeğin sağlıklı olduğu sonucu değildir. Kuşlar bireysel olarak işaretlenmediği için deneme sayısı aynı sayıda farklı kuş anlamına da gelmez.