Hızlı Tanı
Kirazkuşu (Emberiza hortulana; Ortolan Bunting), üreme erkeğinde gri-zeytin baş ve göğüs, sarı boğaz, açık göz halkası ve sıcak turuncu-kızıl karınla dikkat çeker. Gaga ve bacakları pembedir. Dişi ve gençler bu renkli erkekten daha soluk ve çizgili görünür; ilk karşılaştırma yaşa ve mevsime uygun kuşlar arasında yapılır.
Genel Görünüm ve Duruş
Orta boylu çinteler arasında ince ve toplu yapılıdır. Kısa, üçgen biçimli gagası, fazla iri başlı görünmeyen gövdesiyle uyumludur. Sarı Çinteye göre daha zarif ve akıcı bir silueti vardır. Tüylerini kabartmış bir kuş daha yuvarlak görünebilir; Vinicombe’un karşılaştırmalı fotoğraf rehberi aynı türün bu farklı duruşunu da gösterir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişinin başı daha kahverengidir; tepe üzerinde çizgiler seçilebilir. Göz halkası, boğazı ve gaga altından uzanan açık şerit krem tonludur. Göğsün üst bölümü de krem zemin üzerinde ince kahverengi çizgiler taşır. Erkeğin başındaki yeşilimsi tonu aynı güçte beklemek doğru olmaz.
Blasco-Zumeta ve Heinze’nin halkalama rehberinde, ilkbahar erkeğinin tepesinin çizgisiz veya ancak çok ince çizgili olduğu belirtilir. Dişide tepe ve göğüs genellikle daha çizgilidir; fakat hafif çizgili ara görünümlerin eşeyi kesinleştirilmez. Sonbaharda pek çok erkek dişiye benzer. Genç ve ilk yıl kuşlarında yalnız tüy deseniyle eşey ayrımı yapılmaz.
Gençte belirgin açık göz halkası ve açık boğaz bulunur, fakat erişkin erkeğin sarısı yoktur. Göğüs ve yanlar koyu çizgili, karın ise daha sade ve pembemsi kahverengidir. Üst taraf kahverengi üzerinde siyah çizgiler taşır. Göğüs, yan ve karındaki desenlerin aynı olmaması genç görünümünün önemli bir ayrıntısıdır.
Gençlerin ilk tüy değişimi kısmidir: gövde tüyleri yenilenirken kanattaki bazı örtü tüyleri ve uçuş tüyleri korunabilir. Erişkinin üreme sonrası tam değişimi de göç öncesinde durup kış alanında devam edebilir. Bu nedenle bir kuşta eski ve yeni tüylerin birlikte bulunması mümkündür; yeni gövde tüyleri, kanadın da bütünüyle yenilendiğini göstermez.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta ince, toplu ve akıcı görünür; gövdeye göre uzun kanatları göçmen yapısının bir parçasıdır. Kuyruk dış tüylerindeki beyaz alanlar açılan kuyrukta seçilebilir. Baş, boğaz ve göğüs deseni ise konan kuşta daha iyi incelenir.
Ses ve Davranış
Ötüşü, aynı notanın birkaç kez yinelenmesi ve ardından daha alçak bir nota ya da kısa bölüm gelmesiyle kurulur. Erkekler arasında ayrıntılar değişse de bu temel düzen korunur. Sarı Çintenin ötüşünü andırabilir. Kısa çağrılar “tsip” veya “çip” gibi duyulur; bunlar tam ötüş dizisinden ayrı, kısa seslerdir.
Üreme döneminde çiftler alan tutar. Üreme sonrasında ise topluluklar oluşur; Afrika kış alanlarında gruplar büyüyebilir. Göç sırasında hasat edilmiş tarlalarda topluca beslenebilir.
Menz ve Arlettaz’ın derlemesinde, üreyen çiftlerin gevşek gruplar oluşturabildiği belirtilir.
Dişi, çanak biçimli yuvanın dışını kuru saplarla, iç çukurunu daha ince bitki parçalarıyla yapar. Yuvayı aramak için bitkiler ayrılmaz; kuşun doğal davranışı uzaktan izlenir.
BTO’nun Avrupa kuşlarına dayanan uzman derlemesi tipik yumurta sayısını 4–5, dişinin kuluçkasını 11–12 gün, yavruların yuvada gelişmesini 12–13 gün olarak verir. Çıkan yavrular hav tüyleri taşısalar da bakıma muhtaçtır. Bunlar Türkiye’de izlenmiş tek bir yuva grubunun ölçümleri değildir; yuvadan ayrılma ile tam bağımsızlık da aynı aşama sayılmaz.
Karıştırılabilecek Türler
Kızıl Kirazkuşu (Emberiza caesia; Cretzschmar's Bunting), özellikle erkeğin sıcak kızıl alt tarafıyla benzer görünür. Ancak üreme erkeğinin başı mavi-gri, boğazı ve gaga altındaki açık şerit sarı yerine tarçın-kızıldır. Dişide renkler soluk, göğüsteki gri kuşak daha belirsiz olabilir. Bu yüzden yalnız kızıl karın değil, baş ile boğazın birlikte oluşturduğu desen karşılaştırılır.
Doğu Kirazkuşu (Emberiza buchanani; Grey-necked Bunting), gri başı ve açık göz halkasıyla karışabilir. Erişkin erkeğin boğazı ve gaga altı şeridi beyazımsıdır; aradaki çizgi soluk gridir. Sırtı kum kahverengisi ve hafif çizgili, karın ve yanlar pembemsi devetüyüdür. Kirazkuşundaki sarı boğaz ve yeşilimsi baş yerine daha soluk, kumlu bir görünüm aranır; dişi ve gençlerde ayrım zorlaşır.
Boz Çinte (Emberiza cineracea; Cinereous Bunting), açık göz halkalı ve sarı boğazlı bir başka benzeridir. Batıdaki cineracea erkeğinde göğüs ve boyun daha kül grisidir; doğudaki semenowi daha sarı görünür. Erişkinler Kirazkuşundaki belirgin kızıl karın ve çizgili sırt birleşimini taşımaz. Dişi ve ilk kış kuşları daha kahverengi, baş ve göğüsleri ince çizgili olabileceğinden renkli erkeğin görüntüsü bütün yaşlara uygulanmaz.
Sarı Çinte (Emberiza citrinella; Yellowhammer), üreme erkeğinde baş ve alt tarafta daha geniş sarı alanlar taşır. Kuyruk sokumu kızıl-kestane, gaganın üstü koyu gri, altı çelik mavisidir. Kızıl-kestane kuyruk sokumu dişi ve gençte de yardımcıdır; bu alan konmuş kuşta kanat uçları arkasında gizlenebilir. Kirazkuşunun pembe gagası ve daha sınırlı sarı boğazı bu özelliklerle karşılaştırılır.
Dünya Yayılışı
Üreme yayılışı İber Yarımadası’ndan Avrupa’nın uygun açık arazileri boyunca Türkiye ve Kafkasya üzerinden batı Moğolistan’a kadar uzanır. Dağılışı bu geniş alan içinde parçalıdır. EURING/CMS atlası, kış yayılışını Sahra’nın güneyindeki çalılı savanlarda Senegal-Gambiya çevresinden Etiyopya’ya uzanan farklı bölgeler olarak özetler. Kuzey ve batı Avrupa topluluklarının bir bölümü batı Afrika’ya yönelirken Rusya’da üreyen kuşlar daha doğudaki Etiyopya-Eritre yükseklerine ulaşır.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de üreyen ve göç sırasında görülen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesinde Türkiye için 500 bin–1 milyon çift yazılıdır; bu tahminin veri dönemi 2002–2012, niteliği ise yetersizdir. Aynı kayıtta 2008–2019 kısa dönem ve 1980–2013 uzun dönem nüfus eğilimleri bilinmiyor olarak işaretlenmiştir. Bu geniş tahmin aralığı güncel bir yuva sayımı, bilinmeyen eğilim de kanıtlanmış nüfus artışı değildir.
Göç Yolculuğu
2019’daki Avrupa ölçekli araştırma, ışık kaydedicileri, tüylerin kimyasal özellikleri ve genetik verilerle doğu ve batı göç sistemlerini ayırdı. Kuveyt’te alınan 78 tüy örneğinin olası kökenini hesaplayan analiz, Türkiye’yi doğu yoluna katkı sağlayabilecek ülkeler arasında gösterdi. Bu sonuç Türkiye’deki kuşların GPS ile izlenmesinden elde edilmedi; tüyün büyüdüğü olası bölgeyi gösteren bir değerlendirmedir.
Üreme Alanı
Tarla ve çayırlarla iç içe geçmiş çalılar, seyrek ağaçlar ve tarla kenarı şeritleri uygun açık çevreyi oluşturur. Naturalis hesabı, İskandinavya’da yeni orman açıklıklarının da kullanıldığını belirtir. Bu, sık ve kapalı ormanın içiyle aynı ortam değildir; zemindeki açıklık ve çevresindeki seyrek odunsu bitkiler birlikte bulunabilir.
Akdeniz çevresinde açık çalılık ve bozkır benzeri yamaçlar, daha ılıman Avrupa’da ise küçük tarlalar ve tarla kenarları öne çıkar. Tek ağaçlar, çitler ve yakın orman kenarları bu çevrenin parçaları olabilir.
Yuva Yeri
Yuva doğrudan zemine yerleştirilir.
Günlük Alan Kullanımı
İsveç’in Kvismaren yöresindeki 2017 çalışması, beş dişi ve dört erkeğin alanlarında 271 beslenme gözlemi kaydetti. Kuşlar tarla içinde özellikle ekilmemiş sıraları ve ürünün seyrek kaldığı parçaları kullandı. Bir tarlanın bütünü aynı yoğunlukta bitki taşımadığından, kuşun kullandığı küçük açıklıklar genel tarla görünümünden farklı olabilir.
Ne Yer?
Tohumlar özellikle göç ve kışlama döneminde önemlidir; yuvadaki yavrulara ise çoğunlukla böcek taşınır. Çekirgeler gibi avlar zeminden, başka böcekler çalı ve ağaçların üzerinden toplanabilir. Bu nedenle tohum yiyen bir kirazkuşunu yavrusuna böcek taşırken görmek beslenme anlatımıyla çelişmez; yaşam evresi ve mevsim değişmiştir.
Nasıl Avlanır?
Menz ve Arlettaz’ın bilimsel derlemesi, tırtıl ve kınkanatlıların kuzeydeki yavru besinlerinde, çekirgelerin ise daha güneydeki çalışmalarda öne çıktığını bildirir. Tırtıllar yalnız yerden değil, özellikle meşelerin yapraklarından da alınabilir. Açık toprak parçaları avı bulmayı ve ona ulaşmayı kolaylaştırır; bir alanın çok böcek taşıması, bütün bu böceklerin kuş tarafından aynı kolaylıkla yakalanabildiği anlamına gelmez.
Etiyopya’nın Oromia bölgesinde Aralık 2017–Ocak 2018’de izlenen 12 kuş, hasat edilmiş tarlalarda daha sık beslendi. Doğudaki altı kuş için yapılan karşılaştırmada elle hasat edilen alanlar makineyle hasat edilenlerden daha çok kullanıldı. Açık zeminle orta miktarda anızın bir arada bulunduğu noktalar öne çıktı. Bu çalışma, kışlayan kuşların beslenme yeri seçimini ölçüyordu.
Tarlanın Yanındaki Doğal Örtü
Etiyopya’nın Oromia bölgesinde Kasım 2017–Şubat 2018 boyunca 120 yürüyüş hattının her biri iki kez sayıldı. Tür, bu hatların 42’sinde kaydedilmişti. Kirazkuşlarının varlığı, tarım ürünlerinin çeşitliliğiyle ve ağaç-çalı şeritleri gibi doğal örtülerle de ilişkiliydi. Bu şeritlerin sığınak veya geceleme yeri olması araştırmacıların olası açıklamalarındandır. Böylece kışlama çevresinin yalnız geniş bir tahıl tarlasından ibaret olmadığı görülür; örtünün tam kullanım amacı ayrıca araştırılmalıdır.
Göç Yolundaki Kayıplar
2019’daki göç araştırmasında güneybatı Fransa’dan geçen kuşlar, kuzey ve batı Avrupa’daki üreme topluluklarıyla ilişkilendirildi. Norveç’te 1996–2005 dönemindeki 419 erişkin erkeğin halkalama verileri ve Finlandiya’nın üreme değerleriyle kurulan nüfus modelleri, göç yolundaki yakalamanın yok olma riskini artırabildiğini gösterdi. Dişilerin yaşama olasılığı yeterli veri bulunmadığı için erkeklerle eşit varsayıldı. Sonuç bir model değerlendirmesidir; her Türkiye kuşu için doğrudan ölçülmüş bir ölüm oranı değildir.
Gece Uçuşu Sabaha Uzayabilir
2019’da yayımlanan başka bir çalışma, Kirazkuşlarının çöl geçişinde gece uçuşunu sabaha uzatabildiğini ışık ve sıcaklık kayıtlarıyla değerlendirdi. Kirazkuşu için Belarus, Rusya, Litvanya, İsveç ve Finlandiya’da 2012–2017’de takılan aygıtların 26’sı geri alındı. İlkbaharda bazı bireylerde tam gün süren uçuşla uyumlu kayıtlar da vardı. Bu, her kuşun her mevsim aynı biçimde ve hiç konmadan göç ettiğini göstermez; izler GPS konumlarından değil, ışık ve sıcaklık değişimlerinden yorumlandı.
