← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kızıl Sırtlı Örümcekkuşu · Lanius collurio

Hızlı Tanı

Kızıl Sırtlı Örümcekkuşu, Lanius collurio, güçlü gagalı küçük bir avcı ötücüdür. Erişkin erkeğin gri başı, siyah göz maskesi ve kestane kızılı sırtı belirgin bir birliktelik oluşturur. Dişi ve gençler daha kahverengidir; onlarda erkeğin parlak renklerini aramak yerine tüy deseni ve gövde biçimi birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga güçlü ve ucunda kancalıdır. Erkeğin boğazı beyaz, alt tarafı açık somon pembedir; kuyruk sokumu başı gibi gridir. Kancalı gaga bütün örümcekkuşlarında bulunduğu için tek başına türü ayırmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişinin başı, sırtı ve kuyruğu daha kahverengidir. Gözün gerisindeki koyu bant erkeğinkinden daha soluk olabilir. Açık renkli göğüs ve yanlardaki ince koyu yaylar, pullu bir görünüm verir. Bazı dişiler erkeğe benzer renkler taşısa da alttaki çizgili desen korunabilir.

Genç kuş dişiye benzer; fakat sırt ve kanat tüylerinin koyu çizgili, açık kenarlı görünümü daha belirgindir. Yavru tüylerinden erkek veya dişi ayrımı yapılamaz. Bazı dişiler de genç benzeri üst taraf taşıdığı için, pullu bir sırtı tek başına kesin yaş işareti saymamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Uzun kanatları göç uçuşuna uygundur; uçuşu kararlı ve doğrudandır. Üreme alanında zemine yakın kısa uçuşlar yapabilir. Kuşun kısa mesafedeki hareketiyle uzun göçteki uçuşunu aynı görünüm sanmamak gerekir.

Erkeğin kuyruğunda siyah ve beyaz karşıtlığı belirgindir. Dişinin kuyruğu daha kahverengi, dış tüyleri daha soluk ve kenarları beyazdır. Bu eşey farkı, uçan her kuşta aynı siyah beyaz desenin beklenmemesi gerektiğini gösterir. Kuyruk, baş ve sırt renkleriyle birlikte değerlendirilir.

Ses ve Davranış

Ötüşü fazla uzağa taşımayan, çeşitli ve geveze bir ezgidir; başka kuşların seslerinden taklit parçaları içerebilir. Alarm çağrıları daha sert ve keskindir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Moğolistan Örümcekkuşu, Lanius isabellinus, daha kum rengi üst tarafı ve kızıl kuyruğuyla ayrılabilir. Dişisindeki açık kanat lekesi küçük veya görünmez olabilir; gençleri daha pulludur. Kızıl Sırtlı Örümcekkuşu dişi ve gençleriyle karşılaştırırken yalnız bir kanat lekesi ya da sıcak kahverengi ton yeterli değildir.

2. Kızıl Başlı Örümcekkuşu, Lanius senator, erişkinde kestane renkli tepe ve ense, koyu sırt ve açık omuz alanlarıyla ayrılır. Gençler daha benzer olabilir: Kızıl Başlı’nın sırtı daha gri ve omuz tüyleri daha açıktır. Erişkinin kızıl başlığını her gençte aramak doğru değildir.

3. Kara Alınlı Örümcekkuşu, Lanius minor, erişkinde gri üst taraf, alna uzanan siyah bant ve uçuşta beyaz kanat alanları taşır. Kestane kızılı bir sırtı yoktur. Genç kuşta siyah alın bulunmadığından, bu özelliğin yokluğu türü tek başına elemez.

Dünya Yayılışı

Avrupa’nın büyük bölümü, Anadolu ve doğuda Asya’nın batısındaki üreme alanları, türün geniş yayılışını oluşturur. Kışın Doğu Afrika’nın tropikal kesimleriyle Afrika’nın güneyine gider. Avrupa göç atlası bu iki mevsimsel alanı ayırır; türün bütün yıl aynı kıtada veya aynı ülkede kaldığı düşünülmemelidir.

Türkiye'deki Durumu

2021 tarihli İngilizce Türkiye omurgalıları derlemesi Kızıl Sırtlı Örümcekkuşu’nu yazın üreyen ve göç geçişinde görülen bir tür olarak listeler. Bu kayıt, Türkiye’nin her noktasındaki gözlemin üreme kanıtı olduğunu göstermez. Kesin geliş ve ayrılış günleri veya her ay için ülke çapında tek bir düzen bu listeden çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

2022 tarihli Avrupa göç atlasının uzman sentezi, sonbahar hareketlerinin çoğunun Avrupa’nın güneydoğusu ve Doğu Akdeniz çevresinde toplandığını, ilkbahar dönüşünün Afrika’nın doğusu ve Kızıldeniz çevresinden daha doğulu bir yol izlediğini anlatır. Halkalar ve ışık kaydedicileri aynı yolculuğun farklı parçalarını gösterir; sentez, Türkiye’deki her bireyin izlenmiş güzergâhı değildir.

Üreme Alanı

Açık otlukla sık çalıların yan yana olduğu alanları kullanır. Fundalık, meyve bahçesi ve çalı şeritleri korunmuş tarım alanları bu birleşimi sağlayabilir. Tünek, yuva örtüsü ve avlanmaya açık zemin bir arada bulunmalıdır; yalnız geniş bir tarlanın varlığı bütün bu gereksinimleri karşılamaz.

Norveç’in güneyinde 1995–2009 arasında incelenen 71 yuva, çam ormanındaki açılmış alanlarda ardıç çalılarının önemini gösterdi. Yuvaların yüzde 92’si ardıçtaydı. Bu yerel bulgu, türün bütün yayılışında yalnız ardıç kullandığı anlamına gelmez; başka bölgelerde dikenli çalılar veya genç iğne yapraklılar kullanılabilir.

Yuva Yeri

Yuva çoğunlukla sık bir çalı veya küçük ağaçta gizlenir. Sap, ince dal, ot ve yosunla çanak kurulur; içi ince kökler, kıl veya yün gibi daha yumuşak malzemeyle döşenebilir. Yuvaya besin taşıyan erişkinin peşinden çalılığa girilmemelidir.

BTO’nun Britanya kuşları için uzman kitaplardan hazırladığı derlemede tipik sayı 4–6 yumurtadır. Kuluçkayı dişi yürütür; tipik süre 14 gün, yavrunun yuvada kalışı 14–15 gündür. Olağan durum bir kuluçkadır; istisnai ikinci kuluçka da belirtilir. Bunlar Türkiye’ye ait yuva ölçümleri değildir; ilk yuvanın başarısızlığından sonraki yeni deneme de ayrı düşünülmelidir.

Günlük Alan Kullanımı

Çalı tepesi, çit kazığı veya tel gibi çevreyi görebildiği tüneklerde belirginleşir. Tehlike hissettiğinde çalının içinde saklanabilir; bu nedenle aynı kuş bazen çok kolay, bazen güç görülür. Yuvalama döneminde çiftler ayrı alanlar kullanır ve erkekler yakınlarına gelen başka erkeklere karşı saldırgan olabilir.

Ne Yer?

İri böcekler önemli besindir; küçük kuşlar ve kemirgenler de alınabilir. Bazı avlar dikenlere veya tele saplanır. Böyle bir av deposu, kuşun bütün gün yediği her şeyi göstermez; yakalanıp hemen tüketilen besinler orada görülmeyebilir.

Nasıl Avlanır?

Açık bir tünekten bekleyip zemindeki ava iner; uçan iri böcekleri de yakalayabilir. Dikenler, avı sabitleyip parçalamasına ve daha sonra kullanmasına yardım eder. Bu davranışın yalnız depolama işlevi olduğu veya bütün avların aynı süre saklandığı söylenemez.

Av Deposu ve Gerçek Tüketim

İtalya, Fransa ve Polonya’nın tarım alanlarında 2013 Mayıs–Temmuz döneminde yapılan araştırmada 244 av deposunda 426 av ve nesne kaydedildi. Yuvalama evreleri arasında, depolardaki avların tahmini ortalama ağırlığı değişiyordu; yavru besleme evresindeki değer daha yüksekti. Araştırmacılar ağırlığı her avı tartarak değil, tanımlanan canlılara ait yayınlardaki değerlerden hesapladı. Bu nedenle sonuç kuşların günlük tükettiği toplam besin veya yavruların gerçek enerji alımı değildir.

Besini Saymak ve Tartmak

Polonya’nın batısındaki Wielkopolska bölgesinde 1999–2000 döneminde yapılan beslenme araştırması, yavruya getirilen avları, kusulan sindirilmemiş artıkları ve av depolarını birlikte inceledi. Omurgasızlar av sayısında çok baskındı; fakat toplam kuru ağırlıktaki payları daha düşüktü. Az sayıdaki daha iri omurgalı, sayı olarak küçük görünse de besin kütlesinde daha fazla yer tutabiliyordu. Bu, “kaç av yenmiş?” ile “ne kadar besin alınmış?” sorularının farklı olduğunu gösterir; yerel sonuç Türkiye’nin değişmez besin oranı değildir.

Hava ile Av Türü Arasındaki İlişki

Wielkopolska’daki Polonya beslenme çalışması, 1999–2000 döneminde omurgalı avların yakalanmasına ilişkin alanı genişleterek 64 kayıt topladı. Yağışlı günlerde omurgalı av daha sık kaydedildi. Hava ile av türü arasındaki bu yerel ilişki, kuşun yalnız yağmurda omurgalı yediği anlamına gelmez. İnceleme, gözlenen avlarla sınırlıdır; her günün eksiksiz besin tüketimini veya yağmurun tek başına neden olduğu bir değişimi kanıtlamaz.