← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Kutup Sumrusu · Sterna paradisaea

Hızlı Tanı

Kutup Sumrusu, Sterna paradisaea, kısa gagalı, çok kısa bacaklı ve uzun çatallı kuyruklu bir sumrudur. Üreme giysisindeki erişkinde siyah başlık, beyaz yanaklar, gri alt taraf ve koyu kırmızı gaga birlikte aranır. Birbirine benzeyen sumrularda yalnız gaga rengine bakarak karar verilmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Küçük, yuvarlak başı ve yere yakın gövdesi konmuş kuşa toplu bir görünüm verir. Üreme erişkininin dış kuyruk tüyleri, katlanmış kanat uçlarını biraz geçer. Kış giysisinde alın beyazlaşır, gaga siyaha döner ve kuyruk uzantıları kısalır; yaz kuşunun bütün işaretleri kışın aranmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişinin tüy görünüşü benzerdir. Bu nedenle tek bir fotoğraftan, kırmızının koyuluğundan ya da balık taşıma davranışından kesin erkek veya dişi tanısı yapılmaz.

Genç kuşun sırtı ve kanat üstü pullu desenlidir; alnı beyaz, tepesi düzensiz koyu renklidir. Kuyruğu erişkininki kadar uzun değildir. Üreme dışı erişkinde de beyaz alın görülür, gaga ve bacaklar siyahtır. Beyaz alın tek başına gençlik işareti sayılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta uzun ve dar kanatların altındaki ince koyu arka kenar dikkati çeker; kanat üstü ucunda Sumru’daki gibi belirgin koyu bir alan görülmez. Gri gövdeyle beyaz yanakların karşıtlığı ve uzun kuyruk da değerlendirilir. Bu işaretler, aynı kuşun farklı açılardan görülebildiği iyi ışıkta daha anlamlıdır.

Ses ve Davranış

Çağrıları keskin ve tizdir. Norveç Kutup Enstitüsü sesi yükselen “kree-errr” gibi yazar; benzer Sumru çağrısının sonu daha aşağı iner. Sesin yazıyla gösterimi yalnız bir ipucudur; görülen kuşun baş ve kanat işaretleriyle birlikte değerlendirilir.

Karıştırılabilecek Türler

En önemli benzeri Sumru’dur: Common Tern, Sterna hirundo. Bu türün gagası daha uzun, üreme giysisinde genellikle kırmızı ve siyah uçlu, bacakları daha uzundur; dış kuyruk tüyleri kapalı kanat uçlarına ulaşmaz. Kutup Sumrusunda baş daha yuvarlak, alt taraf daha gri görünür. Genç ve kış giysilerindeki ayrım daha zordur; baş, gaga, bacak ve kanat deseni birlikte görülmeden kesin karar verilmez.

Dünya Yayılışı

Kutup Sumrusu kuzey yarımkürenin yüksek enlemlerinde ürer. Grönland, İzlanda, Britanya Adaları ve Kuzey Avrupa’dan Sibirya’ya, Alaska ve Kanada’ya uzanan yayılışı vardır. Üreme alanları yalnız deniz kıyılarından oluşmaz; kuzeydeki iç göl ve nehir çevreleri de kullanılır. Üreme dışı dönemin önemli kısmını Güney Okyanusu’nda, Antarktika çevresindeki buz kuşağının yakınında geçirir.

Türkiye'deki Durumu

OSME’nin Mart 2025 Bölge Listesi, Kutup Sumrusunu Türkiye için normal yayılışının dışında seyrek görülen bir konuk olarak değerlendirir. Bu, düzenli bir yaz ziyaretçisi ya da Türkiye’de üreyen bir tür olduğu anlamına gelmez. Listede Hazar’a nehirler üzerinden geçiş olasılığı soru olarak yer alır; kesinleşmiş Türkiye göç yolu gibi anlatılamaz.

Göç Yolculuğu

2007–2008’de Grönland ve İzlanda’dan izlenen kuşlar, Kuzey Atlantik’te durakladıktan sonra güneye farklı yollarla gitti. 2010 tarihli araştırmada Afrika’nın batısı ile Brezilya kıyısı üzerinden ilerleyen yollar ve Antarktika çevresindeki kışlama alanı gösterildi. Geri alınan 11 cihazın verileriyle hesaplanan yıllık göç yolu ortalaması 70.900 kilometreydi; üreme mevsimindeki yerel dolaşmalar buna katılmadı. Bunlar ışık kaydedicilerinden çıkarılmış yaklaşık uzaklıklardır; her kuşun değişmez yolculuğu veya Türkiye’den geçen bir rota değildir.

Üreme Alanı

Koloniler kumlu ya da çakıllı kıyılarda, alçak adalarda ve açık tundrada kurulabilir. Kuzeyde iç kesimlerin göl, nehir ve gölet çevreleri de üreme alanıdır.

Yuva Yeri

Yuva, açık zeminde açılan ve az miktarda bitkiyle döşenebilen sığ bir çukurdur. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik yumurta sayısı 1–2, gözlenen aralık 1–3; iki eşin paylaştığı kuluçka 20–24 gün, ilk uçuş 21–24 gün olarak verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş yuva verileri değildir. Yavrular uçmadan önce yuvadan çıkıp yakınında saklanabilir. Kolonide kuşlar alarm verip saldırmaya başladığında gözlemci geri çekilmelidir.

Günlük Alan Kullanımı

Norveç Kutup Enstitüsünün Svalbard hesabında, üreme döneminde kıyıya yakın suların, üreme dışı dönemde ise açık denizin kullanıldığı belirtilir.

Ne Yer?

Küçük balıklar ve kabuklular başlıca besinleridir; üreme döneminde su yüzeyindeki ve havada uçan böcekleri de alır. Deniz ve iç su ortamları aynı besin listesini sunmadığından her yerde tek bir balık türüne bağlı olduğu düşünülmemelidir.

Nasıl Avlanır?

Çoğu kez rüzgâra karşı yavaş uçar, kısa süre havada durur ve avına doğru suya dalar. Su yüzeyinden kaparak da beslenir. Başka bir kuşu avını bırakmaya zorladığı besin çalma davranışı görülebilir; başarılı bir avın mutlaka dalışla yakalanmış olması gerekmez.

Kaydedilen yolun sınırları

Göçü kaydetmekle bütün kuşları izlemek aynı şey değildir. 2007’de Grönland’daki bir kolonide 50, İzlanda’daki bir kolonide 20 kuşa takılan ışık kaydedicilerinden 2008’de toplam 11’i geri alınabildi. On cihazda bir yıllık, bir cihazda altı aylık bilgi vardı. Araştırmacılar gün doğumu ve batımı saatlerinden konum çıkardı; kutup gündüzünde ve ekinoks çevresinde boşluklar oluştu. Bu yüzden yolun bazı parçaları yaklaşık olarak birleştirildi. Geri alınamayan cihaz, kuşun öldüğünü tek başına göstermez; araştırmacılar cihazlı bazı kuşları görmüş ama yakalayamamıştı.

Yumurta ile yuva başarısı farklıdır

Faroe Adaları’nın Streymoy adasında, 2003’te incelenen Kaldbaksbotnur kolonisinde 99 üreyen çift vardı. Yakından izlenen 30 yuvadaki 47 yumurtadan 42 yavru çıktı; her yuvada en az bir yavru bulundu. Makalenin “yüzde 100 çıkış başarısı” dediği ölçü bu son durumu anlatıyordu, bütün yumurtaların açılmasını değil. Kolonide sayılan uçabilir yavruların en yüksek toplamı ise 22’ydi. Araştırmacılar uzun otlar arasında bazı yavruların gözden kaçmış olabileceğini belirtti.

Besin taşımanın güçlüğü

Aynı 2003 Faroe Adaları çalışmasında izlenen 96 besin getirme girişiminin 47’si, başka Kutup Sumrularının avı çalmaya çalışmasıyla kesintiye uğradı. Her saldırı besinin çalınmasıyla bitmedi. Araştırmacılar düşük yavru besleme sıklığı, küçük avlar ve sık çalma girişimlerini besin sıkıntısına işaret eden bulgular olarak yorumladı. Bu, deneyle gösterilmiş tek bir ölüm nedeni veya bütün koloniler için sabit bir oran değildir.

Karın erimesi ve yuva seçimi

Norveç Kutup Enstitüsünün Svalbard hesabında, üreme yerinin seçimi karın erimesiyle ilişkilendirilir. Kuşlar alana kar varken gelebilir; erime geciken bazı yıllarda yuvalamayabilir. Bu kuzey adalarındaki yağmur ve kar, yumurta ve küçük yavruların kaybına yol açabilir. Aynı hesap, kuşların yuva yerlerini sık değiştirmesi ve üremeye katılımın yıldan yıla değişebilmesi nedeniyle nüfus eğilimini izlemenin zor olduğunu vurgular.