← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Saka · Carduelis carduelis

Hızlı Tanı

Saka, ince ve sivri gagalı küçük bir ispinozdur. Erişkinin kırmızı yüzü, siyah-beyaz başı ve kanadındaki belirgin sarı alan birlikte tanınır. Rengin yalnız varlığına değil, hangi bölgede olduğuna bakılır.

Gençte kırmızı yüz ve siyah-beyaz baş deseni yoktur. Siyah kanattaki sarı alan ile siyah kuyruğun beyaz işaretleri ise bulunur. Kırmızı olmaması tek başına türü dışlamaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Kırmızı yüzü siyah tepe ve enseyle beyaz yanaklar çevreler. Koyu göz, göz önündeki siyah alanla birleşir. Gaga açık pembedir. Siyah kanattaki geniş sarı bandın çevresinde beyaz tüy lekeleri bulunur.

Sırtı açık kahverengidir; alt tarafın ortası daha açıktır. Beyaz kuyruk sokumu kahverengi sırttan ayrılır. Siyah kuyruk belirgin çatallıdır ve ucuna yakın beyaz lekeler taşır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Eşeylerin genel görünümü benzerdir. Erkekte yüz kırmızısı çoğu kez gözün arkasına daha çok uzanır; dişide daha dar olabilir. Ancak BTO rehberi yanıltıcı işaret birleşimlerini vurgular. Omuzdaki küçük örtü tüyleri de yalnız destekleyicidir; tek fotoğraftaki maske genişliği kesin eşey tanısı değildir.

Genç kuşun başı sade kahverengimsi gri, sırtı ve alt tarafı çizgilidir. BTO rehberine göre yüzün turuncumsu rengi kesin yaş veya eşey anahtarı değildir; tüy değişiminin başında bazı erişkinlerde de görülebilir.

Uçuşta Görünüm

Dalgalı uçuşunda siyah kanattaki geniş sarı bant belirginleşir. Beyaz kuyruk sokumu ve siyah-beyaz kuyruk da seçilebilir. Kanadın açık ya da kapalı olması, sarı alanın görünen genişliğini değiştirir.

Toplu uçan Sakaların temas çağrıları, kuşlar görünmeden önce duyulabilir. RSPB hesabı bu sürü çağrılarının şarkıdaki notalardan oluştuğunu belirtir. Birlikte uçmaları, aynı aileden olduklarını göstermez.

Ses ve Davranış

Şarkısı çınlayan kısa notalar, titrek diziler ve cızırtılı seslerden oluşur. Cornell hesabı iki eşeyin de öttüğünü belirtir; şarkı söylemesi kuşun mutlaka erkek olduğunu göstermez.

Conder’in Almanya’nın Bavyera bölgesindeki Eichstätt’ta 1943’te yaptığı, 1948’de yayımladığı gözlemlerde üreyen çiftler küçük Saka gruplarına katılmıştı. Yuva çevresindeki alan, yuva kullanımdayken işlev görüyordu. Bu tarihsel bulgu, bütün Türkiye çiftlerinin aynı davranacağını göstermez.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Başlı İskete (Spinus spinus) erkeğinde siyah tepe ve çene, sarı yüz ve alt taraf dikkat çeker. Dişi ve gençler daha donuk ve çizgilidir; kanat ve kuyrukta sarı bulunur. Sakanın kırmızı-beyaz yüz deseni bu türde yoktur.

Florya (Chloris chloris) kalın gagalı ve tıknazdır. Erkek yeşil-sarı, dişi daha kahverengimsi olabilir; kanatla kuyruktaki sarı yardımcıdır. Ketenkuşu (Linaria cannabina) erkeğinin kırmızı alnı ve göğsü, Sakanın kırmızı yüz maskesinden farklıdır. Dişi Ketenkuşu sade ve çizgilidir; geniş sarı kanat bandı yoktur.

Carduelis caniceps, güncel listelerde Gray-crowned Goldfinch adıyla ayrı türdür. Erişkinin başı gri ağırlıklıdır; Sakanın siyah-beyaz baş deseni yoktur. Asya’daki temas alanlarında melezleşebilirler. Eski kaynakların onu Saka alt türü sayması güncel tür sınırıyla karıştırılmaz; bu karşılaştırma Türkiye kaydı değildir.

Dünya Yayılışı

Doğal yayılışı Avrupa, Kuzey Afrika ve komşu batı Asya’dadır. Avustralya, Yeni Zelanda, güney Güney Amerika ve ABD’nin bazı kesimlerine insan eliyle yerleştirilmiştir. Cornell, 2003’ten beri Chicago ile Milwaukee arasındaki Michigan Gölü batı kıyısında ürediğini ve bu topluluğun salımlardan kaynaklandığının düşünüldüğünü belirtir. Bu, türün doğal Amerika yayılışı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye'de yaygın olarak bulunan ve üreyen Sakalar vardır. Yerleşik kuşlarla mevsimlik hareket eden bireylerin birlikte bulunabilmesi, bir yerdeki sayının yıl boyunca sabit kalmasını gerektirmez. BirdLife'ın 2021 Avrupa derlemesindeki Türkiye nüfus tahmini 2002–2012 dönemine ait uzman değerlendirmesidir; güncel bir tam sayım değildir. Aynı kaynak Türkiye'nin kısa ve uzun dönem eğilimini veri yetersizliği nedeniyle kesinleştirmez. Bahçe veya tarla kenarında görülen bir sürünün kökeni, yalnız o gözlemle belirlenemez.

Göç Yolculuğu

Bazı Sakalar üreme bölgelerine yakın kalır, bazıları mevsimlik göç eder. EURING/CMS’nin 2022 Avrupa atlası Britanya Adaları ile kıta Avrupa’sı ve Orta Avrupa ile güneybatı Avrupa arasındaki bağlantıları halka buluşlarıyla gösterir. Güney Avrupa kuşlarının çoğu daha yerleşiktir. Bu Avrupa özeti Türkiye’deki her bireyin rotasını belirlemez.

Üreme Alanı

Dağınık ağaç ve çalılarla tohumlu otların birlikte bulunduğu alanları kullanır. Meyvelikler, parklar, bahçeler ve ağaçlık kenarları bunlar arasındadır. RSPB hesabı özellikle devedikeni ve başka tohumlu bitkiler taşıyan açık zeminleri vurgular.

Yuva Yeri

Dişi ağaç veya çalıdaki dal çatalına ot, yosun ve bitki liflerinden küçük bir fincan yuva yapar; içi yumuşak maddelerle döşenir. BTO’nun Britanya hesabı tipik 5 yumurta, dişinin yürüttüğü 12–14 gün kuluçka ve 13,5–16,5 günlük yavru gelişimi bildirir. Erkek kuluçkadaki dişiyi, iki ebeveyn de yavruları besler. Yuvadan ayrılan gençler bir süre daha bakım görür.

Günlük Alan Kullanımı

Britanya ve İrlanda BTO hesabında Sakaların yemliklerin yanında ağaçlar ve anız tarlalarında da besin aradığı anlatılır. Günlük yaşamları yalnız yemliğe bağlı değildir; doğal tohum alanları da önemlidir.

Ne Yer?

Besininde tohumlar önemlidir; ince gagası devedikeni ve tarakotu gibi bitkilerin tohum başlarına erişir. Newton’un İngiltere’de Oxford çevresindeki gözlem ve sindirim yolu incelemelerini birleştiren, 1967’de yayımlanan çalışmasının özeti de Sakada papatyagil tohumlarının önemini vurgular. Bu bölgesel sonuç Türkiye’nin besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Newton’un İngiltere’de Oxford çevresinde yürüttüğü ve 1967’de yayımladığı çalışmanın özeti, Sakanın bitkilere tutunup sarkarak tohum başlarını yokladığını ve yavrularına besini ağızdan geri çıkararak verdiğini anlatır. Araştırma besin biriktirilen yeri, yemek borusunun genişleyebilen fakat ayrı bir kursak oluşturmayan bölümü olarak açıklar. Her tohumu gagasının ucunda tek tek taşıması gerekmez.

Kırmızı Yüzün Ölçülmesi

Sakanın kırmızı yüzü, araştırmacılar için yalnız güzel bir renk değildir. İspanya'nın Sevilla kentindeki bir fidanlıkta 2004 ve 2005 ilkbaharlarında 13 erişkin dişi ve 44 erişkin erkek yakalandı. Renk karşılaştırması, değerlendirilebilen 10 dişi ve 33 erkek üzerinden yapıldı. Eşeyler DNA yöntemiyle de doğrulandı; renk, aynı ışık koşullarını sağlayan bir ölçüm cihazıyla değerlendirildi. Gruplar arasında ortalama renk farkları ve bazı dişilerde renk bileşenleriyle parazit bulguları arasında ilişkiler bulundu. Bu gözlemsel, bölgesel sonuç; tek fotoğrafın renginden eşey veya hastalık seçme kuralı değildir.

Kuluçkanın Başlangıcını Ayırmak

Kuluçkanın başlangıcını nasıl tanımladığımız, süreyi yorumlamayı etkiler. Conder'in Almanya'da Eichstätt'ta 1943'te izlediği Sakalarda ilk yumurtayla kısmi kuluçka başlamış; sürekli kuluçkanın sondan bir önceki yumurta civarında başladığı düşünülmüştü. Çalışma, dişinin yuvadaki davranışını ayrıntılı gözlemle ayırıyordu. Bu yüzden yumurtaların bırakıldığı ilk gün ile bütün yavruların çıktığı gün arasını, her yumurtanın gerçek kuluçka süresiyle aynı saymak doğru değildir. Bu tarihsel küçük örneklemin günlerini bütün Türkiye'ye tek bir süre olarak taşımamak gerekir.

Yaygın Bir Türün Bölgesel Gerilemesi

Yaygın bir kuşun bazı bölgelerde azalması yine de mümkündür. Fas, Cezayir ve Tunus'ta yapılan, 2017'de yayımlanan araştırma; saha gözlemleri ve eski avcılarla görüşmelerden derlenen verilerle 1990–1991 ile 2015–2016 dağılışını karşılaştırdı. Uygun alanlardaki 237 örnekleme karesi üzerinden kurulan model, Sakanın batı Mağrip'teki yayılış alanının daraldığını gösterdi. Yazarlar kafes ticareti için yakalanmayı önemli bir baskı olarak değerlendirdi, kuraklık ve habitat kaybının da etkili olabileceğini tartıştı. Bu sonuç, Türkiye için ölçülmüş aynı düşüş oranı değildir; yaygınlıkla bölgesel güvenlik ayrı değerlendirilmelidir.