Hızlı Tanı
Sakallı Akbaba (Gypaetus barbatus; Bearded Vulture), çok iri fakat ince görünümlü bir dağ yırtıcısıdır. Uzun, dar kanatları ve sivri baklava biçimli kuyruğu ilk tanıda birlikte aranır.
Göğsün doğal beyaz tüyleri, demir oksitli su ve çamurda banyo yapınca pas turuncusuna boyanır. Açık renkli erişkinler de vardır; turunculuk tek başına tanı ölçütü değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Erişkinde soluk sarı gözün çevresi kırmızıdır. Siyah yüz maskesi, gaga altındaki sakal görünüşlü tüylerle birleşir. Gaga boynuz renkli ve kancalıdır; baş tüylüdür.
Erişkinin üst tarafı koyu arduvaz grisidir. Alttan bakıldığında açık veya turuncu gövde, koyu kanat altıyla karşıtlık yapar; karın rengi kanada taşınmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni benzerdir; dişi genellikle biraz daha iridir. Görünüşten kesin eşey tayini yapılmaz.
Genç kuşun başı siyahımsı, gövdesi koyu kahverengi ya da gri-kahverengidir. Baş ve alt taraf birkaç yıl içinde açılır; tek açık tüyden kesin yaş çıkarılmaz.
Uçuşta Görünüm
Sırtlar ve kaya duvarları boyunca, düz tuttuğu veya hafif aşağı kavisli kanatlarla süzülür. Kanatların duruşu, gövdeden çok uzağa uzanan kuyrukla birlikte izlenir.
Ses ve Davranış
Uçarken tiz ve keskin bir ıslık duyulabilir.
Karıştırılabilecek Türler
Kızıl Akbabanın (Gyps fulvus; Griffon Vulture) kuyruğu kısa ve kare uçludur. Uzun boynu ile ince beyaz tüylerle kaplı başı, Sakallı Akbabanın tüylü başından ve siyah sakalından ayrılır.
Kara Akbaba (Aegypius monachus; Cinereous Vulture) koyu kahverengi gövdelidir. Erişkinde başın çıplak derisi açık griyken gençte kahverengi hav bulunur; bütün gençlerin başı çıplak kabul edilmez.
Kaya Kartalı (Aquila chrysaetos; Golden Eagle), kızıl-altın ensesiyle ayrılır. Gençteki beyaz kanat alanları ve beyaz kuyruk tabanı, Sakallı Akbabanın açık gövdesiyle aynı yerde değildir.
Küçük Akbaba (Neophron percnopterus; Egyptian Vulture) daha küçüktür; kuyruğu kamadır. Erişkinde beyaz gövde, siyah uçuş tüyleri ve sarı çıplak yüz görülür. Genç kuş koyu kahverengidir.
Dünya Yayılışı
Gypaetus barbatus barbatus alt türü güney Avrupa ve kuzeybatı Afrika’nın dağlarından Çin’e uzanır. Gypaetus barbatus meridionalis ise doğu ve güney Afrika ile Arabistan’ın güneybatısında yerel olarak bulunur. Alplerdeki yeniden yerleştirme programının ilk kuşları 1986’da Avusturya’nın Hohe Tauern bölgesinde bırakıldı. Bu programın geçmişi, Türkiye’nin doğal topluluğunun geçmişiyle karıştırılmaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesindeki 160–200 çift tahmini, 2002–2012 döneminin kısmi verisidir; bugünkü ülke sayısı değildir. Aynı değerlendirmede Türkiye’nin nüfus eğilimi veri yetersizliği nedeniyle kesinleştirilememiştir.
Göç Yolculuğu
Genellikle yerleşiktir; erişkinler alanlarına daha bağlıyken gençler dolaşır. Yüksek dağlardaki kış koşulları besin arama çevresini genişletebilir; sabit bir göç rotası verilmez.
Üreme Alanı
Sarp kayalıkları ve korunaklı rafları, otçul memelilerin bulunduğu açık dağlık alanlarla birlikte kullanır.
Yuva Yeri
Dallardan yapılan yuva, kaya çıkıntısının altındadır; yün ve deri parçalarıyla döşenir. İspanya’nın doğu Pirenelerinde 1992–1999 araştırmasındaki 20 kuluçkanın çoğu iki yumurtalıydı. Süresi belirlenen 14 kuluçkada ortalama 54 gün (52–56); 20 yavruda uçuş yaşı ortalama 123 gün (103–133) bildirildi. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir. İki eş bakıma katılır; kardeş saldırganlığı nedeniyle çoğunlukla bir yavru büyür. Aktif yuvaya yaklaşılmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Çift, üreme sırasında yuvanın yakın çevresini savunur. Besin aradığı alan daha geniştir; kuşun günlük yaşamı yalnız yuva rafıyla sınırlı değildir.
Ne Yer?
Ölü hayvanların kemikleri başlıca besinidir. Vulture Conservation Foundation, uzman özetinde yaklaşık yüzde 85 kemik ağırlıklı bir diyet bildirir; bu Türkiye’de ölçülmüş sabit bir oran değildir. Uygun büyüklükteki kemikleri bütün yutabilir.
Nasıl Avlanır?
Yutamayacağı büyük kemiği havaya taşıyıp sert kaya üzerine bırakır. Parçalanan kemiği almak için aşağı iner. Böylece bütün yutulamayacak parçaları küçültür.
Boyanmanın Sosyal İşlevi
İspanya ve Fransa’nın orta ve batı Pirenelerinde, 2016–2020 arasında 48 çift ve 22 üreme üçlüsündeki toplam 162 kuşun rengi yumurtlama öncesinde teleskopla sınıflandırıldı. Eşeyler çoğunlukla tekrarlanan çiftleşme gözlemleriyle belirlendi; 12 işaretli kuşta önceden yapılmış moleküler eşey tayini de biliniyordu. Dişiler ortalamada daha koyu boyanmıştı, fakat renkler geniş ölçüde örtüşüyordu. Dolayısıyla turuncu renk kesin bir eşey anahtarı değildi. Araştırmacılar rengin baskınlıkla ilişkili bir sinyal olabileceğini tartıştı; bunun deneyle sınanması gereken bir açıklama olduğunu belirtti.
Kalıntıların Beslenmeyi Yanıltması
İspanya’nın Katalonya Pirenelerinde 1995–2004 dönemindeki sekiz üreme çifti, toplam 2.206 saat izlendi; dört yuva teleskopla, dördü kamerayla gözlendi. Yuvaya getirilen ve yuvada görülen besinler benzer sonuç verirken, sezon sonunda toplanan kalıntılar farklı bir tablo gösterdi. Büyük hayvanların parçaları kalıntılarda fazla temsil edilirken, çabuk yutulan ayak parçaları az görünüyordu. Bu nedenle yalnız geride kalan kemikleri saymak, kuşun neler yediğini doğru oranlarla göstermeyebilir. Sonuç, Türkiye’nin besin yüzdeleri olarak kullanılamaz.
Üçlü Birimin Üreme Sonucu
İspanya Pirenelerinde 1978–2002 boyunca izlenen nüfusta, iki erkekle bir dişinin oluşturduğu üreme üçlüleri araştırıldı. Aynı 15 alanın önce çift, sonra üçlü tarafından kullanıldığı dönemler karşılaştırıldığında yavru üretimi düşmüştü; üçüncü kuşun katılması artış getirmemişti. Araştırmacılar iyi yerleşim alanlarının dolmasının bu sosyal yapıyı etkileyebileceğini önerdi. Bu, bütün üçlülerin başarısız olduğu anlamına gelmez; birlikte uçan üç kuş da tek başına üreme üçlüsünü kanıtlamaz.
