← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Şakrak · Pyrrhula pyrrhula

Hızlı Tanı

Şakrak (Pyrrhula pyrrhula), kısa ve küt siyah gagasıyla tanınan dolgun bir ispinozdur. Erişkinin siyah başlığı, gövde renklerinden keskin biçimde ayrılır. Çalı içinde sessizce duran kuşu görmek, parlak renklerine rağmen kolay olmayabilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Siyah başlık gözlerin üzerinden gagaya ve çeneye kadar uzanır; kalın, konik gaga başın yuvarlak çizgisine oturur. Kanatları ve kuyruğu siyahtır. Kanattaki kalın, açık renkli çizgi ile kuyruğun önündeki beyaz sırt alanı, koyu tüylerle güçlü karşıtlık oluşturur.

Alt tarafın rengi coğrafi topluluklar arasında değişir. Oiseaux.net’in uzman hesabında, Asya’daki cineracea alt türünün erkeği alttan bütünüyle gri, kırmızısız tarif edilir. Bu yüzden her erkekte kırmızı beklenmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Alışılmış erişkin erkek görünüşünde yanak, boğaz, göğüs, yanlar ve karnın üst bölümü canlı gül pembesidir; alt karın ve kuyruk altı beyaz kalır. Erkeğin sırtı açık gridir. Dişide sırt daha donuk gri-bej, alt taraf hafif pembemsi bejdir.

Genç kuş, siyah başlığı olmayan bir dişiyi andırır. Genel rengi daha sıcak, kızılımsı kahverengidir; kanat çizgisi de beyazdan çok sarımsı bej görünebilir. Başlıksız bir kuşta yalnız baş rengine değil, kalın gagaya ve kanat desenine de bakılmalıdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu dalgalıdır: kanat çırpışları arasında kanatlarını kısa süre toplar. Silueti dolgun, başı iri ve kuyruğu görece uzundur.

Beyaz sağrı, yani sırtın kuyruğun hemen önündeki bölümü, özellikle uzaklaşan kuşun uçuşunda parlar. Bu beyazlık kuyruğun tamamında değildir; siyah kuyrukla yan yana görülmesi önemlidir.

Ses ve Davranış

En kolay fark edilen sesi yumuşak, ıslığa benzer temas çağrısıdır. BirdLife Avusturya’nın hesabında hem erkeğin hem dişinin şarkı söylediği belirtilir. Şarkı kısık, aralarında kısa boşluklar bulunan ıslık ve daha boğuk seslerden oluşur; uzaktan güçlü ve kesintisiz bir ötüş beklenmez.

Genellikle çiftler veya küçük gruplar hâlinde görülür. Beslenirken yavaş ve sakindir; karışık ormanın kenarında ya da çalılar arasında fark edilmeden kalabilir. Böyle bir örtüde kuşu bulmak için yalnız hareket aramak yeterli olmayabilir.

Kur sırasında erkek göğsünü öne çıkarıp kanatlarını indirerek dişinin çevresinde hareket eder. Ardından geri çıkardığı tohumları dişinin gagasına verir. Bu besin sunma, çiftin gösterisinin bir parçasıdır.

Karıştırılabilecek Türler

İspinozda (Fringilla coelebs) erkeğin tepesi gri, göğsü pembemsidir; Şakraktaki gibi bütün tepeyi kaplayan siyah bir başlık görülmez. Kanadındaki beyaz omuz alanı ve çizgiye ek olarak, kuyruğun dış tüyleri de beyazdır. Dişi ve genç İspinoz sarımsı kahverengi görünür; bu beyaz kanat-kuyruk düzeni, genç Şakrakla karşılaştırmada yararlıdır.

Kocabaş (Coccothraustes coccothraustes) da dolgun ve iri başlıdır, fakat gagası çok daha büyüktür. Turuncumsu başının arkasında şal gibi mavi-gri bir alan bulunur. Uçuşta beyaz kanat bandı ile geniş beyaz kuyruk ucu seçilir. Şakrağın kısa siyah gagası ve beyaz sağrısı, Kocabaşın bu büyük gagalı ve beyaz kuyruk uçlu görünüşünden ayrılır.

Çaprazgaganın (Loxia curvirostra) gaga uçları birbirini çapraz geçer; bu şekil kozalaklardan tohum çıkarmasına yarar. Erkek kırmızı-turuncu, dişi donuk zeytin sarısı olabilir. Kanatları kahverengimsi ve belirgin çizgisizdir; gençler daha çizgilidir. Şakrağın düzgün kapanan küt gagası ve açık kanat çizgisi birlikte ayırıcıdır.

Çütrenin (Carpodacus erythrinus) erişkin erkeğinde baş, göğüs ve sağrı kırmızı, karın beyazdır; kırmızının genişliği yaşla değişir. Dişi ve gençler kahverengidir, kanatta iki açık çizgi görülür. Şakrağın erişkin siyah başlığı ve beyaz sağrısı bu düzenden farklıdır. Yalnız kırmızı göğüs görmek, iki türden hangisi olduğunu belirlemez.

Dünya Yayılışı

Şakrağın Avrupa ve Asya’ya yayılmış farklı coğrafi toplulukları vardır. AviList v2025b on alt türü aynı Pyrrhula pyrrhula içinde kabul eder. Britanya Adaları’ndaki pileata, Avrupa’dan Orta Sibirya’ya uzanan pyrrhula, kuzeydoğu Türkiye ve Kafkasya’daki rossikowi bunlardan bazılarıdır. Daha doğuda Kamçatka, Sahalin, Kuril Adaları ve Japonya’ya uzanan farklı ada ve kıyı toplulukları vardır. İngilizce Eurasian Bullfinch adı bu sayfanın taksonuyla eşleşir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife International’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için, 2002–2012 dönemine ait 6.000–12.000 çiftlik bir uzman tahmini bulunur. Tablonun yöntem açıklamasına göre bu tür tahminler çok sınırlı veriye dayanır; tam ülke sayımı değildir. Aynı değerlendirmede Türkiye’nin nüfus eğilimi bilinmiyor olarak verilmiştir. Dolayısıyla eski tahmin, 2026’daki güncel çift sayısını veya ülke genelinde kesin bir artışı göstermez.

Göç Yolculuğu

Hareketleri tek bir göç çizgisine indirgenemez. Avrupa Göç Atlası’nın halkalama derlemesinde güney, batı ve kuzeybatı Avrupa kuşlarının daha çok yerel hareketler yaptığı; kuzey ve doğu Avrupa kuşlarının kışın daha güneye indiği anlatılır. Kuzey İskandinavya kuşlarının güney İskandinavya ve Baltık çevresinden geri bildirimleri vardır. Haritalanan verilerin yarıdan fazlası kuzey Avrupa’dan geldiği için derlemenin coğrafi dengesi de eşit değildir. Bu halkalama örüntüleri, Türkiye’deki her bireyin kökenini ya da izlediği kesin yolu belirlemez.

Üreme Alanı

Karışık orman ve orman kenarları, parklar, bahçeler, meyvelikler ve ağaçlık parçalarıyla bölünmüş çitli tarım alanları uygun yaşam alanlarıdır. Çalı tabakasının bulunması hem saklanma hem beslenme açısından önemlidir. Türü yalnız yüksek ağaç tepelerinde aramak, daha alçakta sessizce beslenen kuşları gözden kaçırabilir.

Yuva Yeri

Yuva, sık çalıların ve genç ağaçların dalları arasında gizlenmiş bir çanaktır. Kuzeybatı İspanya’da 2001–2004 yıllarına ait 23 yuvanın malzemeleri incelendiğinde dış katmanda gevşek dalcıklar, içteyse daha sık örülmüş ince kökler ve otsu sürgünler belirlenmiştir. BTO’nun Britanya derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka dişide 14–16 gün, yuvada gelişme yaklaşık 15–16,5 gündür. Bunlar bölgesel derleme değerleridir; her Türkiye yuvasına değişmez günler olarak uygulanmaz. Yuvayı görmek için çalılar açılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Çiftler ve küçük gruplar beslenirken çalı ve ağaç örtüsüne yakın kalır. İngiltere’de 1953–1959 gözlemlerini yayımlayan Ian Newton, besinli ağaçların bir grup tarafından tekrar tekrar kullanıldığını, bazı kuşların başka bitkilere gidip sonra gruba döndüğünü anlattı. Böylece bütün grubun gün boyu aynı dalda kalması beklenmez.

Ne Yer?

Tohumlar, tomurcuklar ve küçük meyveler temel besinleridir; yavrulara böcek ve örümcek de verilir. Kuzeybatı İspanya’da, Torío Vadisi’nde 2001–2003 yıllarında araştırmacı müdahalesi olmadan ölmüş 13 küçük yavrunun mide içerikleri incelendi. Hem bitkisel hem hayvansal kalıntılar vardı ve örneklem genelinde bitkisel bölüm daha büyüktü. Bu sonuç, bütün yavruların yalnız böcek yediği iddiasını desteklemez; Türkiye’deki her yuvanın aynı besin oranına sahip olduğunu da göstermez.

Nasıl Avlanır?

Gagasıyla küçük tomurcuğu koparabilir, büyük tomurcuktan parça alabilir ve tohumun kabuğunu ayırabilir. İngiltere’de 1953–1959’da yapılan doğrudan gözlemlerde, meyvenin bazen çekirdeği için işlendiği, alıçta ise kırılamayan çekirdek yerine etli bölümün yenebildiği anlatılmıştır. Dolayısıyla bütün meyvelerin yalnız çekirdeğini yediği söylenemez. Aynı gözlemlerde yapraklardan böcek toplama ve kısa uçuşla havadan böcek yakalama da görülmüştür.

Tomurcuğun Yenilen Bölümü

Bir tomurcuğun yere düşen bölümü, kuşun onu hiç yemeden attığını göstermeyebilir. Ian Newton, İngiltere’de Derbyshire’ın kuzeyi ve Somerset çevresinde 1953–1959 boyunca binden fazla beslenme gözlemine dayanan 1960 tarihli çalışmasında, çiçek tomurcuğunun dış pullarının ayrıldığını ve içte gelişen çiçek bölümünün yenebildiğini anlattı. Dışta kalan parça uzaktan tam tomurcuk gibi görünebilir. Bu, kuşun yeme tekniğine ilişkin gözlemsel bir açıklamadır; her meyvelikteki ürün kaybının ölçüldüğü veya her dökülen tomurcuğun Şakrak tarafından koparıldığı anlamına gelmez.

Yavru Midesindeki Taşlar

Yavrunun midesinde küçük taş parçaları da bulunabilir. Torío Vadisi’ndeki kuzeybatı İspanya araştırmasının 2001–2003 örneklerinde, araştırmacı müdahalesi olmadan ölmüş 13 yavrunun yedisinde bu taşlar vardı. Beş-sekiz günlük yavrularda taşlar, beş günden küçüklerden daha sık bulundu. Araştırmacı bunu büyüyen yavrunun besini öğütme gereksinimiyle ilişkili olabilecek bir sonuç olarak yorumladı. Küçük ve bölgesel bir örneklemdeki bu ilişki, bütün Türkiye yavrularında aynı taş sayısının bulunacağını göstermez.

Yuva Büyüklüğü Ne Söyler?

Büyük görünen her yuva daha çok yumurta taşımayabilir. Kuzeybatı İspanya’nın Torío Vadisi’nde 2001–2005 yuvalarını inceleyen 2021 çalışmasında, bu karşılaştırmaya uygun 24 yuvada büyüklük ile yumurta sayısı arasında belirgin ilişki bulunmadı. Yavru barındırmış yuvaların içi daha genişti; yavruların büyüdükçe yuvayı esnetmesi olası açıklamalardan biriydi. Henüz yavru barındırmamış yuva sayısının azlığı da yorumun sınırıydı. Bu nedenle yuvanın dışarıdan iri görünmesi, içindeki yumurta sayısını güvenilir biçimde söylemez.

İki Farklı Yaşam Ölçüsü

Yaşam beklentisi ile en yaşlı kuş kaydı ayrı bilgilerdir. BTO’nun Britanya derlemesinde, üreme yaşına ulaşmış Şakrak için tipik yaşam beklentisi iki yıl olarak verilir. Aynı derlemedeki en uzun halkalı kuş kaydı dokuz yıl, iki ay, dokuz gündür ve 1975’te saptanmıştır. İki yıl her yeni çıkmış yavruya vaat edilen ömür, dokuz yıl da bütün dünyadaki türün kesin yaşam sınırı değildir.