← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Saz Delicesi · Circus aeruginosus

Hızlı Tanı

Saz Delicesi, Circus aeruginosus, sazlıkların üzerinde alçaktan dolaşan, uzun kuyruklu ve geniş kanatlı bir yırtıcıdır. İngilizce adı Western Marsh Harrier’dır. Kanatlarını hafif yukarı kaldırarak sığ bir V oluşturur. Diğer delicelerden daha ağır yapılıdır; kuyruk dibinde onların belirgin beyaz alanı bulunmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi ince yapılı delicelerden daha dolgun, gagası daha kalın ve kancalıdır. Ayakları sarıdır. Konmuş kuşta uzun kuyruk gövdenin arkasında belirginleşir. Dişi genel olarak erkekten daha iridir; iki eşin yan yana görülmesi bu farkın anlaşılmasını kolaylaştırabilir.

Üreme dönemi dışında birden çok kuş, geceyi geçirmek üzere aynı bataklık veya sazlıkta toplanabilir. Bu, üreme dönemindeki çiftlerin yuvalanmasından farklı bir toplu alan kullanımıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Alışılmış erişkin erkekte sırt kahverengidir; kanatlar kahverengi, gri ve siyah bölümler taşır. Kuyruk gridir, gövdenin altı kestane rengi görünebilir. Açık renkli baş ve göğüs üzerinde koyu çizgiler seçilir. Bu üç renkli kanat görünümü, bütün erişkin erkeklerin aynı desende olduğu anlamına gelmez.

Fransa’nın batı-orta kesiminde 2006–2011’de yürütülen araştırma, dişiye benzeyen kahverengi giysisini üreme çağında da koruyan erkekler bulunduğunu gösterir. Bu kuşlar yalnız “henüz gri tüylerini kazanmamış genç erkekler” değildir. Araştırmacılar görünüşü bilinen yaş ve eşeyle karşılaştırarak, aynı tür içinde alışılmış rehber çizimlerinden çok daha fazla renk çeşitliliği olduğunu ortaya koymuştur.

Erişkin dişi genellikle koyu çikolata-kahverengidir; tepesi ve boğazı krem tonlarında olabilir. Kanadın ön üst bölümünde de açık bir alan görülebilir. Bunun büyüklüğü yaş için kesin bir ölçü değildir. Halkalama rehberi, gençlik giysisinde erkek ve dişinin yalnız tüylere bakılarak güvenilir biçimde ayrılamayacağını özellikle belirtir.

Yeni uçmuş gençlerde koyu kahverengi gövdeye eşlik eden açık baş alanları oldukça değişkendir. Fransız araştırmasında kimi gençlerin tepesi ve boğazı açıkken, kimilerinin yalnız ensesinde açık bir yama vardı; bütünüyle koyu başlı bireyler de görüldü. Çok taze tüylerde kuyruk, kanat ve kuyruk dibindeki tüylerin uçları açık renkli olabilir. Aynı dönemde oluşmuş ilk uçuş tüyleri, halkalama rehberinin yaş incelemesinde kullandığı özelliklerdendir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta geniş kanatlar ve gövdenin arkasına uzanan kuyruk, dolgun bir siluet oluşturur. Kuş alçaktan ilerlerken bir yana, sonra öbür yana yatar; kanat vuruşlarını süzülmeyle birleştirir. Sazlık boyunca izlenebilen bu sallantılı uçuş, türün alışılmış av arama görünüşüdür.

Gri giysili erkeğin kanat altındaki iç bölüm açık, dış uçuş tüylerinin oluşturduğu uç bölüm siyahtır. Örtü tüyleri hafif kızıl ton taşıyabilir. Gri kuyruk da açık görünür. Bu alt yüz deseni, kanat üstündeki kahverengi sırt ve örtülerin oluşturduğu görünüşle aynı değildir.

Ses ve Davranış

Üreme alanındaki erkek, kur uçuşunda dalıp yükselirken aralıklı tiz çağrılar çıkarır. Alarmı tekrarlı “kek” veya “kiek”, besin isteyen gencin sesi ısrarlı “piih” gibi tarif edilir.

Yuva, sık su bitkileri arasında saz saplarının biriktirildiği geniş bir platformdur; yapımını dişi üstlenir. BTO’nun el kitaplarına dayalı derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, dişinin kuluçka süresi 31–38 gündür. Oiseaux.net uzman hesabı, yavruların 35–40 günlükken uçtuğunu belirtir. Uçuş başladıktan sonra da yetişkinler bir süre onları beslemeyi sürdürür.

Karıştırılabilecek Türler

1. Çayır Delicesi (Circus pygargus) daha ince gövdeli ve dar kanatlıdır. Alışılmış erişkin erkekte kanadın iç bölümündeki soluk uçuş tüylerinin tabanında siyah bir çizgi bulunur; gri gövdenin karın kısmında kızıl-kahverengi işaretler görülür. Dişi ve gençlerde kuyruk dibindeki beyaz alan ile ince siluet önemlidir. Gençlerin alt tarafı büyük ölçüde tekdüze kızıl görünebilir.

2. Bozkır Delicesi (Circus macrourus) ince yapılı ve dar kanatlıdır. Erişkin erkek üstten çok açık gri, alttan beyaza yakın görünür; kanat ucundaki siyah kama dışında kanadı oldukça açıktır. Kahverengi dişi ve gençlerde beyaz kuyruk dibi, koyu yanak ve yanağın arkasındaki açık boyun halkası yardımcı olur. Bu halka, Saz Delicesi’ndeki açık tepeyle aynı yerde değildir.

3. Gökçe Delice (Circus cyaneus), Bozkır ve Çayır delicelerine göre daha geniş kanatlı ve dolgun yapılıdır. Erişkin erkekte üst taraf ve göğüs gri, karın beyaz, kanat uçları siyahtır. Dişi ve gençler kahverengi, alt tarafları çizgili veya kızıl tonludur. Geniş beyaz kuyruk dibi, koyu Saz Delicesi’nden ayrımda belirgindir.

4. Şahin (Buteo buteo) kahverengi olduğunda uzaktan benzer görünebilir. Daha kısa kuyruğu, iri başı ve boynu gövdeye gömülü gibi duran sıkı siluetiyle ayrılır. Kanat altındaki açık uçuş tüyleri ile koyu örtüler arasında güçlü karşıtlık, kuyrukta enine çizgiler görülebilir. Şahin de süzülürken kanatlarını hafif V biçiminde tutabilir; bu duruş Saz Delicesi’ne özgü değildir.

Dünya Yayılışı

Üreme alanı Batı ve Orta Avrasya’ya yayılır. Güncel AviList iki alt tür kabul eder: Circus aeruginosus aeruginosus geniş Avrasya alanında, Circus aeruginosus harterti ise Fas’tan Tunus’a uzanan Kuzey Afrika kesiminde bulunur. İlk alt türün kışlama alanı, Sahra altı Afrika’dan Güney Afrika’nın kuzeyine ve Güney Asya’ya uzanır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreme ve göç geçişi doğrudan araştırmalarla belgelenmiştir. Acıgöl’de Mart–Eylül 2016, 2017 ve 2018’de yürütülen çalışmada toplam 57 yuva bulundu; ayrıntılı üreme analizi 2017–2018’in 43 yuvasıyla yapıldı. İstanbul Boğazı’nın Avrupa yakasındaki Keskin Viraj’da 18 Mart–31 Mayıs 2006 arasındaki 72 günlük, 538 saatlik tek nokta sayımında 138 Saz Delicesi kaydedildi. Bu, yalnız o ilkbaharın sayım alanından geçen kuşların toplamıdır.

Göç Yolculuğu

Göç yolu tek bir boğaza bağlı değildir. 2020’de yayımlanan GPS araştırması, Belçika ve Hollanda’da üreyen altı, güney İsveç’te üreyen dört kuşun Batı Afrika–Avrupa yolculuklarını karşılaştırdı. Cihazlandırma İsveç’te 2011, Hollanda’da 2012, Belçika’da 2013’te başladı. Kuşların ilkbahar ve sonbahar yolları aynı çizgiyi tersine izlemiyordu; İsveç grubundaki bazı kuşlar Akdeniz’de uzun deniz geçişleri yaptı. Çalışma Türkiye’nin göç hattını değil, bu iki batı Avrupalı grubun yollarını inceler.

Üreme Alanı

Sazlı sulak alanlar, göl kıyıları, bataklıklar ve balık üretim havuzları üreme ortamları arasındadır. Yakındaki açık tarla ve çayırlar av aramak için kullanılır. Saz Delicesi yalnız su içindeki bitkilere bağlı değildir; RSPB’nin uzman hesabında tarım alanlarında hem avlandığı hem yuvaladığı belirtilir. Doğu Polonya araştırmasındaki yuvalar ise ticari balık üretim havuzlarının uzun su bitkileri içinde bulunmuştur.

Yuva Yeri

Kuzeydoğu Polonya’nın Mazurya göllerinde 1997’de incelenen üç yuva, kıyıdaki saz kuşağının içindeydi. İki yuva dar saz şeritlerine, biri daha geniş sazlığa kurulmuştu. Çevrede göl kıyısındaki kızılağaçlıklar, otlaklar ve çayırlar bulunuyordu. Yuvaları aramak için sazlığa girmek veya kuşları kaldırmak yerine, yetişkinlerin doğal davranışları uzaktan izlenmelidir.

Günlük Alan Kullanımı

Yuva çevresindeki hareketler yavruların büyümesiyle değişebilir. Kuzey İspanya’nın Navarra bölgesindeki iki sulak alanda ilkbahar 1990’da on çift 631 saat izlendi. Dişiler kuluçka ve yavruların ilk 11 gününde yuva alanında kalırken, daha ileri yavru dönemlerinde dışarıda daha çok zaman geçirdi. Araştırmacılar alan dışında geçen süreyi avlanma süresinin göstergesi olarak kullandı; bütün bu süre boyunca doğrudan av izlenmiş değildi.

Ne Yer?

Başlıca küçük memeliler ve kuşlarla beslenir; balık ve kurbağa da avları arasındadır. Kuzeydoğu Polonya’nın Mazurya göllerinde Haziran–Temmuz 1997’de üç yuvanın besini incelendi. Gözlenen besin teslimleri, av kalıntıları ve sindirilemeyen artık topakları birleştirildiğinde 357 av kaydı elde edildi. Tarla fareleri av sayısında öndeyken, daha büyük kuşlar hesaplanan besin kütlesinde öne çıkıyordu. Kütleler avların tek tek tartılmasıyla değil, av gruplarının temsilî ağırlıklarıyla hesaplandı.

Nasıl Avlanır?

Açık zemini ve su kenarını alçaktan, yavaşça tarar; avını fark ettiğinde üzerine iner. Canlı av dışında leş de tüketebilir. Uzman tür hesabında kıyıdaki ölü balıklar ve yol üzerinde ölen hayvanlar örneklenir. Afrika’daki kışlama döneminde çekirge gibi böcekleri de avlar; bu, yalnız küçük memeli veya sukuşu yiyen bir avcı olmadığını gösterir.

Doğduğu Bölgeye Yakın Kalmak

Yerleşik bir toplulukta gençler doğdukları bölgenin yakınında kalabilir. Fransa’nın batı-orta kesiminde 2001–2007’de radyo vericileriyle izlenen gençlerde, ilk kış ile ilkbahar arasında incelenen 39 kuştan biri dışında hepsi araştırma alanında kaldı. Makalenin iki yaşındaki kuşlar için verdiği ortalama uzaklaşma, yedi erkekte 3,8 kilometre, altı dişide 0,935 kilometreydi. Bu uzaklaşma, mevsimlik uzun yolculuktan farklı olarak, doğum yeri çevresindeki yer değiştirmeyi anlatır.

Havada Besin Aktarımı

Navarra’da ilkbahar 1990’da izlenen on çiftte, dişinin yuva alanında bulunduğu 283 erkek besin tesliminin 169’u havada gerçekleşti. Bu aktarımın payı yavrular büyüdükçe artıyordu. Fernández ve Azkona, dişinin avı havada karşılamasının artan besin ihtiyacını erkeğe iletebileceğini önerdi. Bu açıklama gözlenen davranışı anlamlandıran bir hipotezdir; deneyle kesinleştirilmiş tek işlev değildir.

Acıgöl’de Üreme Zamanı

Acıgöl araştırmasının 2017–2018’de incelenen 43 yuvasında ortalama yumurta sayısı 2,72 bulundu. Bu yerel sonuç, BTO’nun genel derlemesindeki tipik sayıdan daha düşüktür; kaynaklar farklı kapsamları anlatır. Acıgöl’de 2017–2018’de üremeye erken başlayan çiftler daha çok yavru uçurdu. İlk yumurtası 23 Nisan’dan önce bırakılan 27 yuvada, başarısız yuvalar da hesaba katıldığında çift başına ortalama 1,41 yavru; 23 Nisan veya sonrasında başlayan 16 yuvada 0,25 yavru bildirildi. Bu ilişki erken başlamanın tek başına başarıyı sağladığını kanıtlamaz; iki yıllık gözlemde saptanan farkı anlatır.

Besini Araştırmanın Yolları

Mazurya’daki 1997 araştırmasında besini inceleme yöntemleri farklı sonuçlar verdi. Sindirilemeyen artık topaklarında kemirgenlerin payı daha yüksek görünürken, doğrudan teslim gözlemleri ve yuvadaki kalıntılar daha çeşitli avlar gösterdi. Kuşların yuvaya getirdiği kurbağa, tavuk ve tavşan kalıntıları topaklarda bulunmadı. Bu nedenle tek bir kalıntı türünden çıkarılan menü, yenilen bütün avları eksiksiz yansıtmayabilir.

Yuva Çevresindeki Su ve Saz

Doğu Polonya’daki dört balık havuzu grubunda 2008, 2009, 2011, 2018 ve 2019 üreme sezonlarında 82 yuva incelendi. Günlük yuva sağkalımını değerlendiren model, daha derin su ve daha kalın saz gövdeleriyle daha yüksek sağkalım arasında ilişki buldu; bitki yoğunluğu için aynı destek görülmedi. Komşu yuvanın avcı tarafından kaybedilmiş olması da daha düşük sağkalımla ilişkiliydi. Bu gözlemsel sonuç, yalnız sazların sık görünmesine bakarak yuvayı güvenli saymanın yetersizliğini gösterir.