← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Sibirya Kazı · Branta ruficollis

Hızlı Tanı

Sibirya Kazı, Branta ruficollis, çok kısa gagalı, küçük ve tıknaz bir kazdır. İyi görüldüğünde kızıl-kestane göğsü ile siyah, beyaz ve kızıl baş deseni dikkat çeker. Uzaktan ise beklenenden koyu görünebilir ve başka kazların arasında kolayca gözden kaçabilir. Cornell’in tür hesabında küçük yapı, kısa gaga ve yerde de uçarken de seçilen beyaz böğür şeridi vurgulanır.

Genel Görünüm ve Duruş

Başın tepesi ve ense siyahtır. Gaga ile göz arasında yuvarlağa yakın beyaz bir leke bulunur; bu leke bütün yüzü kaplamaz. Gözün arkasındaki kızıl-kestane yanak alanını ince beyaz bir sınır çevreler. Bu beyaz çizgi boynun yanına doğru uzanır. Göz koyu kahverengidir. Başın siyah bölümleri ile kızıl yanak ve beyaz çevre, yakından görülen kuşun belirgin desenini oluşturur.

Boynun önü ile üst göğüs kızıl-kestane görünür; çene ve boğazın üst bölümünde siyah alanlar vardır. Kızıl göğsün alt sınırındaki ince beyaz çizgi, alttaki siyah alanı ayırır. Alt göğüs ve karnın ön bölümü koyudur; karnın arka bölümü ile kuyruk altı beyazdır. Böğürdeki geniş beyaz alan yandan belirginleşir. Alt tarafın tamamını beyaz veya siyah saymak bu deseni eksik anlatır.

Sırt, kanatlar ve kuyruk koyudur. Kapalı kanatta büyük ve orta örtü tüylerinin beyaz uçları iki açık çizgi oluşturur. Gaga başa göre küçük ve siyah, bacaklar siyah veya koyu kurşuni tonlardadır. Sırt ve omuzlarda yeşilimsi parıltı seçilebilir. Kuş yalnız arkadan görülüyorsa kızıl göğüs saklı kalabileceğinden, sırtın koyuluğu renkli bir türün çok daha sade görünmesine yol açabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi erişkinler benzer temel renk desenine sahiptir. Dişi bazen daha donuk görünür; fakat yalnız soluk renge bakılarak kesin eşey tayini yapılamaz.

Gençte desen daha donuk, renklerin sınırları daha az keskindir. Yanaktaki kızıl alan erişkine göre küçülür. Kapalı kanatta erişkinin iki belirgin çizgisi yerine dört ya da beş daha dar açık çizgi seçilebilir.

Genç kuşun görünümü kış boyunca aynı kalmaz. AEWA’nın Karadeniz kışlama alanlarına yönelik 2019 izleme kılavuzu, tüy değişimi ilerledikçe baş ve göğsün erişkine çok benzeyebildiğini belirtir. Bu aşamada daha gri-kahverengi kanat tüyleri ve daha dağınık açık kanat çizgileri önem kazanır. Baş deseninin erişkin gibi görünmesi, ilk kışındaki kuş olasılığını dışlamaz; hangi tüy bölgesinin görüldüğü önemlidir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta koyu görünen küçük bir kazın yan tarafındaki beyaz şerit dikkat çekebilir. Cornell hesabı kanat altının bütünüyle koyu olduğunu belirtir. Kızıl baş ve göğüs, uzak veya kısa bir uçuşta her açıdan seçilmez. Bu yüzden uçan kuşta gövdenin yanındaki açık alanla koyu kanat altını birlikte izlemek, yalnız parlak kızıl renk aramaktan daha yararlıdır.

Oiseaux.net uçan grupları, düzgün bir V dizilişinden çok birbirine yakın ve sıkı bir topluluk olarak tarif eder. Bu toplu görünüm, göç sırasında tek tek kuşların renk ayrıntılarını izlemeyi güçleştirebilir.

Ses ve Davranış

Çağrıları tiz, kesik ve tekrarlıdır; Oiseaux.net bunları “ki-kva” veya “kik-vik” benzeri hecelerle anlatır. Uçan sürüde birçok kuş aynı anda seslenebilir. Yazılı heceler sesin yaklaşık karşılığıdır.

Nebraska Üniversitesi’nin uzman derlemesi, türün çok sesli ve kendi türünden kuşlara karşı zaman zaman saldırgan olduğunu anlatır. Eşlerin karşı karşıya duruşunda başı eğme, ardından çok dik durma ve boyun tüylerini titreştirme hareketleri görülür. Belirgin renklerin bu gösterileri güçlendirici bir işlevi olabileceği düşüncesi ise bir açıklama önerisidir; rengin görevini kanıtlayan deney sonucu değildir.

Yuva yerdeki sığ bir çukurdur; ot ve yumuşak gövde tüyleriyle döşenir.

Nebraska Üniversitesi hesabı tipik olarak 3–7, çoğunlukla 5 yumurta ve dişinin üstlendiği 23–25 günlük kuluçka bildirir. Erkek bu sırada yuvanın yakınında kalır.

Karıştırılabilecek Türler

1. Ak Yanaklı Kaz, Branta leucopsis: Yüzündeki beyazlık Sibirya Kazının gaga önündeki küçük lekesinden çok daha geniştir. Boynu ve göğsü siyah, sırtı gri ve enine çizgili, alt tarafı ise çok açıktır. Kızıl-kestane yanak ile ön boyun deseni bulunmaz. İki tür de küçük, koyu başlı kazlar olarak uzaktan birbirine yaklaşabilir; yüzün ne kadarının beyaz olduğu ve göğsün kızıl mı siyah mı göründüğü en yararlı karşılaştırmadır.

2. Yosun Kazı, Branta bernicla: Erişkinde baş ve boyun siyah, boynun yanlarında küçük beyaz lekeler vardır. Kızıl-kestane yanak ve göğüs bulunmaz; alt tarafın açıklığı coğrafi biçimlere göre değişebilir. Bu nedenle tek bir beyaz böğür alanına bakarak ayrım yapılmaz. Sibirya Kazının göz-gaga arasındaki açık leke, beyaz çerçeveli kızıl yanak ve kızıl ön boynu birlikte aranır; Yosun Kazının boyun lekesi farklı bir yerdedir.

3. Küçük Sakarca, Anser erythropus: Gri-kahverengi bir kazdır; kısa pembe gaga ve belirgin sarı göz halkası yararlıdır. Erişkinde beyaz alın ile karında koyu enine lekeler bulunur. Gençte alın beyazlığı ve karın lekeleri henüz oluşmamış olabilir; sarı göz halkası yine önemlidir. Sibirya Kazının kızıl-siyah-beyaz yüz deseni ile kısa siyah gagası bu görünümden ayrılır.

Dünya Yayılışı

Üreme alanı Rusya’nın Arktik tundrasındadır; Taymır, Gıdan ve Yamal yarımadaları başlıca bölgelerdir. AviList’in v2025b sürümü, kışlama alanını Karadeniz’in batı ve güneyiyle Hazar Denizi’nin güneyi olarak verir. AEWA’nın 2012 sentezi, 1960’ların sonuna kadar nüfusun büyük bölümünün Hazar’ın batı kıyıları, özellikle Azerbaycan ile İran ve Irak’ta bulunduğunu; sonradan Karadeniz çevresinin önem kazandığını anlatır. Bu, kışlık alanların tarih boyunca sabit kalmadığını gösterir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de nadir bir kış ziyaretçisidir. İngilizce yayımlanan 2007–2011 Türkiye kuş raporu, başlıca kayıtları ülkenin batı üçte ikisinde verir; 26 Ocak 2010 Filyos ve 17 Şubat 2008 Gediz deltası gözlemleri bunlar arasındadır. BirdLife’ın 2021 destek tablosundaki 2013–2019 kış sayısı 0–13 bireydir. Bu, belirtilen dönemin kış verisidir; üreyen çift sayısı veya bugünkü nüfus değildir. Tabloda Türkiye’deki değişimin yönü de belirsizdir.

Göç Yolculuğu

Ana göç Rusya üzerinden Kazakistan’a, oradan güney Rusya’yı izleyerek batıya, Karadeniz çevresine yönelir. AEWA’nın 2012 planında Ob vadisi, kuzey Kazakistan ve Rusya’daki Kuma-Manyç çöküntüsü başlıca durak bölgeleri arasındadır. İlkbaharda bu genel doğrultunun tersi izlenir. Plan, özellikle Sibirya’daki bütün durakların ve kesin yolların bilinmediğini vurgular. Bu geniş bölge anlatımı, Türkiye’de görülen tek bir kuşun bütün geçmiş duraklarını belirlemez.

Üreme Alanı

Rusya’nın Taymır tundrasındaki yuva alanları, akarsu vadilerinin açık yamaçları ve adaları içerir. Quinn ve arkadaşları 1995–1999’da Pura havzasında, son iki yılda ayrıca Pyasina boyunca çalıştı. İnceledikleri vadilerde yamaç yüzeyindeki bitki örtüsü ile yakındaki yırtıcı kuşun türü yuva yeri seçimiyle ilişkiliydi. Yalnız kayalığın yüksekliği veya baktığı yön aynı açıklayıcılığı göstermedi. Dolayısıyla uygun üreme ortamını yalnız düz ve kısa otlu bir çayır olarak düşünmemek gerekir.

Yuva Yeri

Nebraska Üniversitesi hesabı, dört-beş çiftlik küçük yuva topluluklarının dik akarsu kıyıları, çalı veya otlarla kaplı yarıntılar ve eğimli zemindeki küçük çukurları kullanabildiğini anlatır. Yuva çevresi gözlenirken yaklaşarak kuşları kaldırmamak gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

Romanya’nın güneydoğusundaki 2012–2022 izlemelerinde kuşlar, alçak düzlüklerdeki büyük göl ve sulak alanların yakınında kışlamıştı. Todorov ve arkadaşlarının 2023 makalesi Baragan ile kıyı Dobruca’sını öne çıkarır. Kasımdan şubata kadar 17 temel geceleme alanı birlikte sayılmıştır. Gündüz geniş arazide yiyecek arayan kazların gece belirli sulak alanlarda toplanması, beslenme ve dinlenme alanlarının birlikte korunmasını gerektirir.

Ne Yer?

Besini ağırlıklı olarak bitkiseldir. AEWA’nın 2012 sentezinde Rusya’daki tundra üreme alanları için ot ve saz benzeri bitkilerin yaprakları, sürgünleri ve toprak altında uzanan gövdeleri anlatılır. Karadeniz kışlık alanlarında tahılların yeşil yaprakları, otlar ve anızlarda dökülmüş taneler önem kazanır. Böylece tür aynı bitkiyi yıl boyunca aynı yerde yemekle sınırlı değildir.

Nasıl Avlanır?

Beslenirken çoğunlukla yerde otlar. Gagasını bitkilere uzatıp uygun parçaları alır. Oiseaux.net otlar, tohumlar, yumrular ve tahıl filizlerinin yanında zaman zaman su bitkilerini de besinler arasında sayar. Mevsimlik bitki çeşitliliği bu otlama davranışının farklı alanlarda sürmesini sağlar.

Bulgaristan’ın Dobruca bölgesinde Ocak 2012’de incelenen karışık kaz dışkılarındaki bitki kalıntıları büyük ölçüde tahıl yapraklarıydı. Bazı örneklerde tahıl tohumunun dış kabuğundan parçalar da görüldü. Mateo ve arkadaşlarının bu incelemesi, kuşların yalnız tarlada bulunduğunu kaydetmekten farklı olarak, yedikleri bitkilerden doğrudan kalıntı sunar. Örnekler iki türün karışık sürülerinden geldiği için, her kalıntı tek tek Sibirya Kazı bireyine atanmaz.

Yırtıcının Yakınında Güvenli Yuva

Rusya’nın Taymır bölgesindeki 1995–1999 Pura-Pyasina araştırması, bir yırtıcı kuşun yakınında yuvalanmanın neden yararlı olabileceğini sınadı. 1999 deneylerinde kutup tilkisine benzer tehdit olarak tasmalı bir köpek kullanıldı; yavrulu yuvalardaki kuşların savunma tepkileri kaydedildi. Gökdoğan ve kutup baykuşları, karşılaştırılan Paçalı Şahin ile martılardan daha güçlü tepki verdi. Martılı adalardaki beraberlik ise daha çok, kazla martının aynı tilkisiz adayı seçmesiyle açıklanıyordu. Her büyük komşunun aynı korumayı sağlamadığı görüldü.

Tarladaki Besin ve Kimyasal Maruziyet

Bulgaristan’ın Dobruca bölgesinde 17–20 Ocak 2012’de toplanan örnekler, tarım besinlerinin bir kimyasal maruziyet yolu olabildiğini gösterdi. Mateo ve arkadaşları, Sibirya Kazı ile başka bir kaz türünün karışık sürülerinden gelen 66 dışkı örneğiyle tarlalardaki tohum ve filizleri inceledi. Bazı dışkılarda, tohumların mantar hastalıklarına karşı işlendiği maddelerin kalıntıları bulundu. Zararlı olabilecek dozlar ayrıca modelle hesaplandı; bütün kuşların zehirlendiği doğrudan gözlenmedi. Ayrı kurşun analizinde her türden 50 örnek vardı; Sibirya Kazı örneklerinde anormal maruziyet saptanmadı. Bu, kurşunun her koşulda zararsız olduğu anlamına gelmez.

Ölçümlerle Eşey Ayrımı

Rusya’da 1996, 2007, 2010 ve 2012–2014 yazları ile Bulgaristan’da 2010/11, 2012/13 ve 2013/14 kışlarından birleştirilen ölçümler, kuşun büyüklüğünün yaş, eşey ve mevsimle birlikte okunması gerektiğini gösterir. Mitchell ve arkadaşlarının 2015 makalesinde Rusya’da 254, Bulgaristan’da 158 kuşun yakalandığı; en az bir ölçüsü kullanılabilenlerin ise sırasıyla 242 ve 94 olduğu açıklanır. Bu örneklemde erkekler ortalamada daha iri ve ağırdı. Yakalanan kuş sayısı ile her ölçünün örneklemi aynı değildir. Kışın kanat uzunluğu ve ağırlığı birlikte kullanan eşey ayrımı, aynı 22 erişkinlik örneklemde tam ayrım verdi; ilk kış kuşlarında bazı bireyler örtüştü.

Kuzeydeki Yazın Zamanı

Taymır Yarımadası’ndaki Pyasina bölgesinde 1977–1983 arasında yürütülen araştırma, her yıl 40’a kadar koloninin kayıtlarını kullandı. Kostin ve Mooij’in 1995’te yayımladığı özgün özet, kuluçka ve yavru çıkış zamanının yazın erken ya da geç başlamasıyla ilişkili olduğunu bildirir. Havanın sıcaklığı kadar yağış ve yamaçlardaki kar örtüsü de değerlendirilmiştir; çalışma kuşun üreme çevriminin tek başına sabit bir takvimden ibaret olmadığını gösterir.