← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Söğüt Serçesi · Passer hispaniolensis

Hızlı Tanı

Söğüt Serçesi, kalın gagalı ve dolgun gövdeli bir serçedir. Üreme giysisindeki erkekte kestane tepe, beyaz yanak ve alt tarafın yanlarına uzanan güçlü siyah çizgiler dikkat çeker. Dişi ve gençler daha soluk kahverengidir; bazıları Serçe dişisinden fotoğrafta güvenilir biçimde ayrılamaz. Tanınabilir bir erkeğin yakında bulunması, aynı sürüdeki bütün soluk kuşların türünü kendiliğinden belirlemez.

Genel Görünüm ve Duruş

Rob Hume’un saha rehberi türün boyunu 14–16 cm olarak verir. Kalın ve uçta sivrilen gaga, dolgun gövdenin önünde güçlü görünür. Tür toplulukçudur; kalabalık sürüler halinde bulunabilir ve koloniler kurarak ürer. Sürü, beslenme alanında bir arada bulunan kuşları; koloni ise yuvaların toplandığı üreme yerini anlatır.

Erkeğin tepesi alnından enseye kadar kestanedir. Beyaz yanak, gözün önündeki koyu alanla karşıtlık oluşturur. Siyah boğaz göğse doğru genişler; beyaz alt tarafın yanlarında kalın boyuna çizgiler devam eder. İspanya’daki ayrıntılı tür hesabı sırtı, koyu zemin üzerindeki açık uzun şeritlerle anlatır. Böylece sırtı tek, düz bir kestane alanı gibi düşünmemek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişinin üst tarafı kahverengi, kaşı açıktır. İspanya’daki ayrıntılı hesap, bazı dişilerde çeneden göğse uzanan koyu tüyler olabildiğini bildirir; dişiler de tüy deseninde değişkenlik gösterebilir.

Sonbahar erkeğinde taze tüylerin açık uçları siyah göğüs ve yan çizgilerini örtebilir. İspanya’daki tür hesabında sonbahar giysisi daha toprak rengi, yanaklar daha az beyaz ve siyah önlük daha küçük görünür. Gaganın da daha açık, ucunun koyu olabildiği belirtilir.

Erişkin erkeğin gözleri koyu kahverengi, bacakları ten rengindedir. Sağrı ve kuyruğun üstüne gelen tüyler griye çalan kahverengidir; siyah çizgili sırtın arkasında aynı kuvvette çizgilenmiş ikinci bir alan oluşturmazlar.

Gençler dişiye benzer, daha soluk ve daha silik desenlidir. Oiseaux uzman hesabı, bazılarının Serçe gençlerinden görünüşte ayrılamadığını belirtir. Gençte erişkin erkeğin belirgin kestane başı ve siyah göğüs deseni aranmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hızlı, alçaktan ve kısa kanat kapanışlarıyla ilerleyen bir serçe uçuşudur. Hume’un saha rehberi uçuşun Serçe’ye benzediğini vurgular. Bu yüzden sürü havalandığında yalnız uçuş biçimini görmek, iki türü ayırmaya yetmez. Birey konduğunda baş, yanak ve gövde deseni tekrar okunabilir.

Açılmış kanatta kestane örtü tüyleriyle açık bir bant seçilebilir. Oiseaux hesabı bu açık alanı, uçuş tüylerinin üstündeki orta ve uzun örtü tüylerinin beyaz uçlarıyla açıklar. Büyük beyaz bir uçuş tüyü alanı değildir.

Ses ve Davranış

Kolonide art arda cıvıltılar ve sert kısa çağrılar duyulur. Oiseaux uzman hesabı, erkeğin eş çekmek için kullandığı hızlı tekrarların Serçe’ye göre daha yüksek ve güçlü olabildiğini belirtir; diğer çağrılar ise çok benzerdir.

İspanya’daki kur davranışı anlatımında erkek, başlamış yuvasının yakınında kabarmış tüylerle durur ve kanatlarını titretebilir. Dişi yaklaşınca gösteri yoğunlaşır; erkek dal üzerinde yanlara doğru yer değiştirebilir.

Ağaç veya sık çalıdaki yuva, üstü kapalı ve yan girişli oval ya da yuvarlak bir yapıdır. İspanya’daki uzman hesap iç döşemede daha küçük, yumuşak malzeme ve tüy kullanıldığını anlatır. Koloni ağacını sarsmadan ve yuvaya yaklaşmadan gözlem yapılır.

Güney Portekiz’in Castro Verde bölgesinde 1999–2001’de incelenen 333 yumurtlama grubunda 3–6 yumurta vardı; en sık sayı beşti. Bu sayılar bölgesel bir araştırmanın sonucudur. Oiseaux uzman hesabının genel kuluçka süresi 11–14 gündür.

Aynı Portekiz araştırmasında 48 yuvada, yumurtadan çıkıştan sonraki yavru dönemi ortalama 11,58 gündü; gözlenen süre 10–14 gündü. Araştırmacılar, yumurtadan çıkışın ardından en az onuncu güne kadar yavru büyütmeyi sürdüren yuvaları başarılı kabul etmişti. Bu izleme ölçütü, yuvadaki bütün yavruların tam on günlükken güçlü biçimde uçabildiği anlamına gelmez. Yumurtanın kuluçka süresi ile yavrunun yuvada geçirdiği süre ayrı dönemlerdir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Serçe Passer domesticus, günlük dilde Ev Serçesi de denilen en yakın benzeridir. Erkeğin tepesindeki gri alan, kestane enseyle yan yana durur; siyah boğazı Söğüt Serçesi’ndeki kalın böğür çizgileriyle birleşmez. Kestane enseyi görmek, bütün tepenin kestane olduğunu görmekle aynı şey değildir.

2. Ağaç Serçesi Passer montanus, kestane tepesiyle benzeyebilir. Asıl ayrım, beyaz yanağındaki belirgin siyah benek ve daha küçük siyah boğaz alanıdır. Eşeyler aynı temel görünüşü taşır; yalnız renk canlılığıyla güvenilir eşey seçilmez. Söğüt Serçesi erkeğinin beyaz yanağında böyle bir benek bulunmaz. Başın bir yanı saklıysa beneğin görünmemesi gerçek yokluk sayılmamalıdır.

Dünya Yayılışı

Söğüt Serçesi’nin yayılışı güney Avrupa ve Kuzey Afrika’dan güneybatı Asya’ya uzanır; Asya’daki topluluklar Orta Asya’ya kadar ulaşır. AviList’in v2025b sürümü iki alt tür kabul eder: hispaniolensis ve transcaspicus. OSME’nin 2025 bölgesel derlemesi batı Anadolu’daki topluluğu ilk alt türle, doğu ve güney Türkiye’den doğuya uzananları ikinci alt türle ilişkilendirir. Bu geniş coğrafi ayrımın her kuşu fotoğraftan kolayca alt türe ayırdığı söylenemez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife International’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 1,5–3 milyon çiftlik bir tahmin bulunur. Aynı tablonun yöntem sütunu veriyi yetersiz olarak işaretler; bu, eksiksiz ülke sayımı veya bugünkü kesin nüfus değildir. Kısa ve uzun dönem nüfus yönü de bilinmiyor olarak verilmiştir. Dolayısıyla bu eski tahmine bakarak Türkiye’de artış ya da azalış için kesin sonuç çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Hareketleri topluluğa göre değişir. BTO tür hesabı kuzeydekileri kısmen göçmen, güneydekileri daha çok yerleşik olarak anlatır. OSME’nin bölgesel derlemesi de Anadolu’da yerleşik kuşlar bulunduğunu, doğudaki bazı toplulukların güneye göç ettiğini bildirir. Bu çeşitlilik nedeniyle her Söğüt Serçesi’ne aynı kışlama ülkesi veya aynı göç mesafesi verilemez. Türkiye’de görülen bir sürünün bir yönde uçması, o kuşların bütün mevsim boyunca izleyeceği yolu tek başına açıklamaz.

Üreme Alanı

Açık beslenme alanlarıyla sık ağaç veya çalıların bir arada bulunduğu kırsal çevreleri kullanır. Naturalis hesabı, tarla yakınındaki ağaçlıklar ile su çevresindeki sık çalıları vurgular. İnsan yerleşiminde bulunması bütünüyle imkânsız değildir; Serçe’nin az olduğu bazı yerlerde onun kullandığı alanları da değerlendirebilir. Güney Portekiz’de 1999’da incelenen iki üreme kolonisi ise farklı yaştaki zeytinliklerdeydi.

Yuva Yeri

Yuva desteği yalnız ince bir ağaç dalıyla sınırlı değildir. Naturalis hesabı, Söğüt Serçesi yuvalarının leylekler ve yırtıcı kuşlar tarafından kullanılmakta olan büyük dal yuvalarının tabanına da yerleştirilebildiğini belirtir. Bu durumda küçük serçenin kendi yuvası, daha büyük kuşun yapısının dış örgüsü içindedir; iki kuş aynı yumurtalara bakıyor değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Günün farklı saatlerinde kolonide yapılan işler değişebilir. Batı Cezayir’de 1983’teki tarım alanlarında yürütülmüş davranış araştırması, yuva yapımının sabah, kur gösterilerinin ise öğleden sonra daha sık olduğunu bildirdi. O araştırmada erkekler yapım ve yuva savunmasına daha çok zaman ayırıyordu. Beslenme, eş arama ve yuva bakımı arasındaki günlük denge çevre koşullarından etkilenebilir.

Ne Yer?

Söğüt Serçesi’nin besininde tahıl ve yabani ot tohumları önemlidir. Cezayir’in Oran çevresinde 1976 ve 1977’de incelenen 211 kursak örneği, bitkisel besinin hem üreme mevsiminde hem diğer dönemde baskın olduğunu gösterdi. Kursak, yutulan besinin bir süre tutulduğu bölüm olduğu için bu yöntem kuşların gerçekten aldığı besini inceler. Hayvansal bölüm çoğunlukla böceklerden oluşuyordu; bitkisel besinin bileşimi aylara göre değişiyordu. Uçabilen, yuva dışındaki bu kuşlardan alınan örnekler, yuvadaki yavruların aynı oranda tohum yediği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Yerde düşmüş taneleri ve küçük avları toplar; kalın gagasıyla aldığı besini işler. Besin arama, yalnız yuvadaki yavruya götürülecek avı toplamakla sınırlı değildir. Erişkin kuşun kendi gereksinimi ile yavruya taşınan besin ayrı ayrı incelenmelidir.

Güney Portekiz’in Castro Verde bölgesinde Mayıs-Haziran 2000’de, üç kolonideki 41 yuvada bulunan 5–10 günlük 157 yavruya taşınan besin örneklendi. İncelenen 150 besin öğesinde böcekler öne çıktı; tırtıllar, çekirgeler ve peygamberdeveleri önemliydi. Örümcekler, kara salyangozları ve tahıl taneleri de vardı. Böcekler toplam kuru besin ağırlığının %84,1’ini, bütün hayvansal besin %90,3’ünü oluşturdu. Sayıca oranla ağırlık oranı aynı değildir. Üreme dönemi ilerlerken çekirgelerin ağırlıktaki payı artıyor, tırtıllarınki azalıyordu.

Kolonide Yuvaların Yerleşimi

Güney Portekiz’in Castro Verde bölgesinde Mayıs-Temmuz 1999’da incelenen iki zeytinlikte, her koloni 500’den fazla yuva barındırıyordu. Yerleşim karşılaştırmasında eski zeytinlikte 71, genç zeytinlikte 15 yuva değerlendirildi. Yuva yerleri ağaçların yapısına göre değişiyordu. Genç zeytinlikte koloninin merkezindeki ağaçlarda yuvalar daha yoğundu. Araştırma bu deseni ortaya koydu; merkezdeki her yuvanın kesin güvenli olduğunu veya yırtıcıların etkisinin deneyle kanıtlandığını söylemez.

Kapalı Yuvanın Sıcaklık Dengesi

Güney Portekiz’in Castro Verde bölgesinde 2008 ilkbaharında yapılan sıcaklık araştırmasında, üç boş Söğüt Serçesi yuvası gece ölçüldü. Bu kapalı yuvaların içi dışarıdaki havadan biraz daha sıcaktı ve gece sıcaklık değişimini kısmen yumuşatıyordu. Erişkin bulunan beş yuvada altı ölçüm yapılmıştı; ebeveynin varlığı içerinin sıcaklığını daha belirgin etkiliyordu. 2013’te yayımlanan çalışma küçük bir örnekleme dayanır. Kapalı yuva, tek başına yumurtaları her hava koşulunda güvenli tutan bir yapı olarak anlaşılmamalıdır.

Türkiye’de Genetik Karşılaştırma

Türkiye’de 2018’de yayımlanan bir genetik karşılaştırma, daha önce incelenmiş 32 Söğüt Serçesi örneğini Serçe ve Ağaç Serçesi verileriyle birlikte değerlendirdi. Söğüt Serçesi örneklerinin dokuzu Samsun’dan, 15’i Çorum’dan, sekizi Denizli’dendi. Çalışma, enzimlerin kalıtsal farklılıklarını inceleyen 23 bölgeye dayanıyordu; Söğüt Serçesi ile Serçe bu göstergeler bakımından Ağaç Serçesi’ne göre birbirine daha yakındı. Bu laboratuvar benzerliği her kuşun aynı görünüşü taşıdığı veya her ara desenin melez olduğu anlamına gelmez. Yayın yılı, bu 32 kuşun tamamının 2018’de örneklendiğini söylemez.

Kolonide Üremenin Eşzamanlılığı

Güney Portekiz’de 1999–2001 üreme araştırmasındaki beş kolonide, ilk yumurtaların %76–91’i beş günlük bir aralıkta bırakılmıştı. Bu yüksek eşzamanlılık, bir kolonide birçok çiftin üremeye yakın günlerde başlayabildiğini gösterir. Aynı araştırma, bazı kolonilerin mevsim başında kolayca terk edilebildiğini de kaydetti. Erken dönemde kurulmaya başlanan bir koloninin daha sonra boşalabilmesi, yuva sayısıyla bütün mevsimin üreme sonucunun farklı bilgiler olduğunu gösterir.

Ebeveyn Bakımının Değişmesi

Batı Cezayir’deki 1983 davranış araştırmasında, eşi kuluçka nöbetini düzenli devralmadığında dişiler yumurtaların üzerinde daha uzun süre kalıyordu. Rüzgârlı koşullarda erkeklerin kuluçka katkısı azalıyordu; sert rüzgâr veya yüksek sıcaklıkta yavrulara besin getirme de seyrekleşebiliyordu. Araştırmanın 1990’da yayımlanan özeti, ebeveyn bakımının koşullara göre değiştiğini gösterir. Bu yüzden iki eşeyin bakım yapabildiğini söylemek, her çiftte işi her zaman eşit bölüştükleri anlamına gelmez.