← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Taş Bülbülü · Irania gutturalis

Hızlı Tanı

Taş Bülbülü (White-throated Robin, Irania gutturalis) uzun gagalı, iri ve uzun kuyruklu bir kuştur. Geniş siyah kuyruğunu yukarı kaldırarak yerde dolaşır. Erişkin erkekte maviye çalan üst taraf ve koyu yüz dikkat çeker; dişide gövde daha soluk, böğürler turuncumsudur.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi uzuncadır; kuş örtü altında koşup sıçrayabilir. Kuyruğunu kaldırıp kanatlarını sarkıttığında beyaz kuyruk altı örtüleri görünebilir. Bu beyazlık, siyah kuyruk tüylerinin kendisi değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkeğin siyah yüzünde beyaz boğaz ve ince, beyazımsı kaş belirgindir. Üst taraf gri-mavi, göğüs turuncumsudur; alt karın beyazdır.

Dişinin alt tarafı gri, göğsü hafif benekli ve boğazı beyazımsıdır. Turuncu renk yanlarda toplanır.

Gençlerin üst tarafı açık benekli, soluk alt tarafı ince koyu pulludur; böğürlerde turuncu henüz yoktur. İlk kış kuşları gri-kahverengi ve dişiye benzeyebilir.

Uçuşta Görünüm

Ürkünce iki çalı arasında hızlı, alçak bir uçuş yapabilir; çoğunlukla örtünün altında kalır. Uzun koyu kuyruk uçarken de dikkat çeker.

Ses ve Davranış

Sesi bülbülleri andıran berrak ıslıklar ve alçak, boğuk çağrılar içerir. Bu benzerlik nedeniyle yalnız kısa bir çağrıya dayanarak karar verilmez; görülen kuşun gaga, kuyruk ve gövde deseni de değerlendirilir.

Şarkısı, ince ıslıkların sert ve cızırtılı hecelerle birbirini hızla izlediği bir akıştır. Temas çağrısı iki heceli, alarmı daha gıcırtılıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Bülbülün (Common Nightingale, Luscinia megarhynchos) üst tarafı kahverengidir; kuyruk ve kuyruk üstü daha kızıldır. Dişi Taş Bülbülünü andıran soluk gövdeli bir bülbülde bile bu kızıl kuyruk ile Taş Bülbülünün siyaha yakın kuyruğunu ayırmak önemlidir. Bülbülde erkek Taş Bülbülünün keskin siyah-beyaz yüz deseni bulunmaz.

Kızılkuyrukta (Common Redstart, Phoenicurus phoenicurus) erkek de gri üst taraf ve koyu yüz gösterebilir; fakat beyaz alan alın ve kaş üzerindedir, boğaz siyahtır. Her iki eşeyde kuyruğun dış tüyleri kızıldır. Bu kuyruk rengi, yüzü tam görünmeyen bir kuşu Taş Bülbülünden ayırırken yararlıdır.

Taşkızılı (Common Rock Thrush, Monticola saxatilis) daha kısa kuyruklu görünür. Erişkin erkekte mavi üst tarafın arasında beyaz sırt lekesi vardır; kuyruk turuncudur. Dişi de kahverengi, benekli gövdesine karşı turuncu kuyruğuyla ayrılır. Taş Bülbülündeki uzun, siyah kuyrukla aynı desen değildir.

Dünya Yayılışı

Üreme alanı Türkiye, Güney Kafkasya ve Levant’tan İran’a; güney Kazakistan ve Tacikistan’dan batı ve kuzey Afganistan’a uzanır. AviList, Özbekistan’ın orta kesimindeki olası üremeyi kesin bir kayıtla aynı düzeyde göstermez. Tür kışı Afrika’nın kuzeydoğu ve doğu kesimlerinde geçirir. Böylece üreme alanının Asya’da olması ile kışın Afrika’da bulunması aynı yıllık yaşam döngüsünün iki parçasıdır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye türün üreme alanının batı bölümündedir. BirdLife’ın 2021 Avrupa Kırmızı Liste ekinde Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 400 bin–900 bin çift tahmini verilir. Verinin yetersiz olduğu belirtilmiş, kısa ve uzun dönem nüfus eğilimi bilinmiyor kabul edilmiştir. Bu nedenle aralık güncel bir sayımın kesin sonucu gibi okunamaz; artış ya da azalış yönü de bu tablodan çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Birleşik Arap Emirlikleri’nde Abu Dabi adasının 2007–2014 ilkbahar sayımlarında Taş Bülbülü mart sonu ile nisan sonu arasında kaydedilmiştir. Sekiz yılın toplamı 68 kuş-gündür; aynı kuş farklı günlerde yeniden sayılabileceğinden bu, 68 ayrı birey demek değildir. Araştırmacılar erken yoğunlaşmada erkeklerin ağırlıkta olduğunu bildirir. Ada üzerindeki bu gözlemler Türkiye’ye varış tarihini veya tek bir kuşun izlediği kesintisiz rotayı göstermez.

Üreme Alanı

Kazakistan’ın kuşlarına ilişkin İngilizce derleme, Taş Bülbülünü kuru, kayalık ve çalılı dağ yamaçlarıyla ilişkilendirir; ülkede 800–2200 metre aralığını bildirir. Yalnız taş bulunması yeterli bir tanım değildir: kayalık zeminin çalılık örtüyle bir arada bulunması önemlidir. Kazakistan’daki yükselti aralığı Türkiye’nin değişmez alt ve üst sınırı olarak kullanılamaz.

Yuva Yeri

Fincan biçimli yuva çalının alt bölümüne, küçük ağaca, kütüğe veya gövde çatlağına yerleştirilir; dışı ot, dal ve kabuk, içi yumuşak liflerle döşenir. Oiseaux’nun Ermenistan bağlamlı hesabında 4–5 yumurta, çoğunlukla dişinin yürüttüğü 13–15 günlük kuluçka bildirilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuvayı görmek için çalı örtüsü açılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Kazakistan’daki derleme, üreyen çiftlerin birbirinden uzakta yerleşebildiğini bildirir. Bu, çalılığın her parçasında kuş bulunacağı anlamına gelmez. Göçte ise üreme yamaçlarından farklı, çeşitli çalılık alanlarda görülebilir. Tek bir göç gözlemi, o alanın yuva kurulan yer olduğunu kanıtlamaz; üreme alanı ile geçici konaklama alanı birbirinden ayrılmalıdır.

Ne Yer?

Kazakistan’ın Aksu-Cabaglı koruma alanında 1968–1988 gözlemlerini derleyen araştırma, üç yuvadan alınan 30 besin örneğini incelemiştir. Yavrulara getirilen besinlerde çekirgeler ile kelebekler ve tırtılları öne çıkar; kulağakaçanlar, örümcekler ve başka böcekler de bulunmuştur. Buradaki 30 sayısı avların değil, incelenen örneklerin sayısıdır. Yavru besini örneklemi, erişkinlerin Afrika’daki kış besininin oranlarını vermez.

Kazakistan’daki 1968–1988 gözlem derlemesinde iki yuvada, en çok üç günlük yavrulara yapılan besin taşımaları toplam 11,5 saat izlenmiştir. Her iki ebeveyn besin getirmiş; erkek kimi zaman avı dişiye aktarmıştır. Bu gözlem, erkek ve dişinin her koşulda eşit sayıda besin taşıdığını göstermez.

Nasıl Avlanır?

Besinini yalnız dal üzerinde aramaz: yerdeki yaprakları çevirerek av toplar, çalıların ve ağaçların yaprakları arasında da beslenir.

Avrupa Payı Dünya Payı Değildir

Türkiye’nin payı anlatılırken “Avrupa” ile “dünya” karıştırılmamalıdır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde, Türkiye’nin 2013–2019 dönemine ait tahmini, ele alınan Avrupa nüfusunun %99’unu oluşturur. Bu, dünyadaki bütün Taş Bülbüllerinin %99’unun Türkiye’de ürediğini göstermez. İran ve Orta Asya’daki üreme alanları bu tabloda yer almaz. Coğrafi kapsam, büyük bir sayının veya oranın ne anlama geldiğini değiştirir.

Tüylerdeki Göç İzleri

Tüyler göç hakkında dolaylı izler taşıyabilir. Kenya’nın güneydoğusundaki Ngulia’da 2002, 2003 ve 2004 yıllarının kasım sonu–aralık başında yakalanan Taş Bülbüllerinden, yeni büyümüş iç kanat uçuş tüyleri alınmıştır. Çalışmanın karbon ve azot tablosunda yıllara göre 3, 7 ve 7 örnek bulunur. Tüylerdeki doğal kimyasal farklılıklar, sonbahar tüy değişiminin yapıldığı yerin besin ve yaşam alanı koşulları hakkında çıkarım sağlar. Araştırma bunu kuzeydoğu Afrika’daki göç molalarıyla ilişkilendirir; benzer kimyasal izlerin aynı bireyin her yıl aynı çalıya döndüğünü kanıtlamadığını da belirtir. Kullanılan yöntem uydu takibi değildir ve kesin mola yerleri bu çalışmayla belirlenmemiştir.

Yuvadan Ayrılmak ile Uçabilmek

Yuvadan ayrılan bir yavru henüz erişkin gibi uçamayabilir. Kazakistan’ın Talas Alatau Dağları’ndaki 1968–1988 gözlemlerini derleyen çalışmada, yakından izlenen tek yuvadaki yavruların 12. günde ayrıldığı, kuyruk ve uçuş tüylerinin henüz tam uzamadığı bildirilmiştir. Bu, türün her yavrusunun tam 12 günde uçuş yeterliliği kazandığı anlamına gelmez. Araştırmacılar ayrılan yavruların birkaç gün daha yuva çevresinde kaldığını da gözlemiştir.