← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Ulu Doğan · Falco cherrug

Hızlı Tanı

Ulu Doğan (Falco cherrug), uzun kuyruklu, geniş kanatlı iri bir doğandır. Baş gövdesine göre küçükçe, göğüs geniştir; gövdenin geri kalanı uzamış görünür. Üst taraf kahverengi, baş daha açık, alt taraf koyu uzunlamasına lekelidir. Göz altındaki bıyık çizgisi çoğunlukla zayıftır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga kısa ve tabanından itibaren kıvrıktır. Gözün renkli bölümü koyu kahverengidir. Erişkinin sarı göz çevresi, gaga dibi ve ayakları, gözün kendisiyle karıştırılmamalıdır.

Batıdaki Falco cherrug cherrug erişkinlerinde sırt ve kanat örtüleri kahverengi, tüy kenarları daha açıktır. Kuyruk üstten kahverengidir; açık işaretler nokta veya bant biçiminde olabilir.

Türün rengi oldukça değişkendir. Oiseaux.net’in anlattığı tipik görünümde açık baş ve ense ince kahverengi çizgilidir; sırt kızılımsı kahverengidir. Daha koyu ve daha açık bireyler de bulunur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi, erkekten daha iridir; tüyleri ise aynı temel deseni taşır. Batıdaki cherrug alt türünde dişinin baş ve alt tarafındaki lekeler daha yoğun olabilir. Yine de uzaktaki tek kuşun renk koyuluğu, güvenilir bir erkek-dişi ayrımı sağlamaz.

Batıdaki cherrug gençlerinin üst tarafı daha düz koyu kahverengi, açık tüy kenarları erişkindekinden daha az belirgin olabilir. Alt tarafları daha yoğun çizgili, kuyruk ucunda geniş, açık renkli bir kenar vardır. Doğudaki milvipes gençlerinde ise üstte açık kenarlar ve enine desen daha belirgin olabilir. İlk genç giysisinde gaga dibi ve ayaklar mavi-gridir; sarılaşma yaşla ilişkilidir.

Batıdaki cherrug kuşlarında gençlik tüylerini yenileme, yumurtadan çıktığı yılı izleyen yılın mayısından itibaren başlayabilir ve sonraki takvim yılına uzayabilir. International Wildlife Consultants, sırtta kalmış eski gençlik tüylerini bu geçişin göstergeleri arasında sayar.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta geniş kanatların uçları, dar bir üçgen gibi sivrilmek yerine daha küt görünür. LIFE for Falcons’ın tür hesabında uzun kuyruk ve uzun gövde de bu silüetin parçaları olarak anlatılır. Açık arazideki alçak av uçuşunda hızla ivmelenir ve kıvrak yön değişiklikleri yapabilir; aynı uzman hesabı bu iki hareket özelliğini birlikte vurgular.

Kanat alttan görüldüğünde koyu örtüler, daha açık ve enine desenli uçuş teleklerinden ayrılır. Kuyruğun alt yüzü de genellikle enine desenli görünür.

Ses ve Davranış

Naturalis’in tür hesabı uzun bir çığlık ile art arda gelen ince, keskin çağrılar tarif eder.

Eşleşme döneminde erkek, bölgesinin üzerinde seslenerek gösteri uçuşu yapabilir ve uygun yuva yerine konabilir. Eşe yönelen eğilme hareketleri ile dişiye av getirme de görülür.

ADW’nin tür hesabında, yuvadaki yavruların açken veya yalnız kaldıklarında ince seslerle erişkinin dikkatini çekmesi anlatılır. Dişi de yavruya besin verirken yumuşak, kısa bir ses çıkarabilir. Yavrunun isteme sesi ile erişkinin uzun çağrısı aynı davranışa ait değildir.

Dal taşıyarak kendi yuvasını kurmaz; başka kuşların eski yuvasını, kaya çıkıntısını veya yapay platformu kullanabilir. CMS’nin 2014 küresel derlemesi tipik olarak 3–5 yumurta, 30–32 günlük kuluçka ve 45–50 günlük ilk uçuş yaşı verir. ADW’nin 2005 hesabında kuluçka 32–36 gündür. Bu derlemeler aynı süreyi vermediğinden, değerler tek bir kesin güne indirgenemez. Uçmaya başlayan yavrular hemen bağımsız olmaz; CMS derlemesinde sonraki 4–6 haftalık dönem de belirtilir.

Eşler arasındaki besin aktarımı, Bulgaristan’da 2025’te beş yavru büyüten bir çiftte ayrıca incelendi. Angelov ve arkadaşlarının 2026 yayınının özetine göre 90,7 saatlik gözlemde yuvaya 56 av getirilişi kaydedildi. Erkekten dişiye yapılan 15 aktarımın sekizi havada, yedisi yuvadaydı. Avı hangi eşin yakaladığı belirlenen 46 olayın yüzde 72’sinde avcı erkekti. Yavrulara besin verme olaylarının yüzde 85’ini ise dişi gerçekleştirdi. Böylece avı yakalayan kuşla yavruyu besleyen kuşun her zaman aynı olmadığı görüldü. Bu sayılar bir üreme dönemindeki tek çifte aittir; eşler için değişmez görev oranları değildir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Gökdoğanın (Falco peregrinus) tipik erişkininde koyu başlık ve geniş siyah bıyık daha güçlüdür; sırt gri, alt taraf yatay çizgilidir. Ulu Doğan’ın kahverengi sırtı ve uzunlamasına alt taraf lekeleri bu görünümden ayrılır. Ancak genç Gökdoğan da kahverengi üstlü ve uzunlamasına lekeli olabilir. Bu nedenle erişkinler arasındaki fark, genç bir kuşa doğrudan uygulanamaz.

2. Bıyıklı Doğanın (Falco biarmicus) tipik erişkininde kızıl tepe, beyaz alın ve ince siyah bıyık ile gri sırt birlikte görülür. Ulu Doğan’da sırt daha kahverengi, baş deseni çoğunlukla daha siliktir. Genç Bıyıklı Doğan ile genç Ulu Doğan birbirine çok benzeyebilir; kızılımsı bir baş veya iri görünmek, tek başına ayrımı sağlamaz.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı doğu-orta Avrupa’dan Kazakistan ve Sibirya’ya, güneyde Türkiye ve İran’a; doğuda Pamirler, Tibet, Moğolistan ve Çin’in iç kesimlerine uzanır. AviList v2025b, Ulu Doğan’ı Saker Falcon adıyla Falco cherrug olarak ve dört alt türle kabul eder. Batıdaki cherrug alt türünün kışlama alanları güney Avrupa’dan kuzey ve doğu Afrika’ya, güneybatı Asya üzerinden kuzey Pakistan’a uzanır; doğudaki milvipes ise İran’dan Nepal, kuzey Hindistan ve Çin’e kadar kışlayabilir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üremesi kanıtlanmıştır. Dixon ve arkadaşları, 21 Nisan–21 Mayıs 2007 taramasında İç ve Doğu Anadolu’da yavrulu üç etkin yuva buldu; araştırma bütün ülkenin sayımı değildi. Geçiş ve kış kayıtları da üreyen kuşların sayısına eşit değildir. Prommer ve arkadaşlarının 2025 Avrupa değerlendirmesi, 2012–2022 dönemi için yeterince sağlam ülke verisi bulunmadığını belirterek Türkiye’yi hesabına katmadı. Dolayısıyla eski nüfus tahminini güncel bir Türkiye sayımı gibi kullanmak doğru olmaz.

Göç Yolculuğu

Göç, bütün Ulu Doğanlarda aynı şekilde gerçekleşmez. Macaristan ve Slovakya’da 2007–2010 arasında verici takılan 45 genç kuşun 31’inden göç dönemi verisi, 17’sinden en az bir tam sonbahar ve kış dönemi kaydı alınabildi. Bazıları Pannonya Havzası’nda kalırken bazıları Akdeniz ve Afrika yönüne ilerledi. Verici arızası ve kuş kayıpları, izlenebilen örneği küçültmüştü. Bu hareket çeşitliliği, Prommer ve arkadaşlarının Avrupa’da izlediği genç kuşlara aittir.

Üreme Alanı

Açık otluklar, seyrek ağaçlı bozkırlar ve dağ etekleri başlıca yaşam alanları arasındadır. Avını görebileceği açıklıklar önemlidir.

Yuva Yeri

İç Anadolu’da 2007’de incelenen yuvalardan biri, toprak ve çakıl örtülü geniş bir kaya çıkıntısındaki sığ çukurdu. Diğeri kaya duvarına eskiden insan eliyle açılmış bir boşluğun çıplak tabanındaydı. Doğu Anadolu’daki üçüncü yuva ise bir kaya girintisine yerleşmiş eski dal yuvasıydı. Aynı taramadaki bu farklı yapılar, yuva yerinin yalnız ağaç dalıyla sınırlı olmadığını gösterir.

Günlük Alan Kullanımı

CMS’nin 2014 derlemesi, av aramak için kısa bitkili tarım alanları, çayırlar, sulak alan açıklıkları ve çöl çevresi dahil çeşitli açık ortamların kullanıldığını belirtir. Ağaçlı bir yerde üreyen kuş için de yakınında avlanabileceği açıklıklar bulunması önemlidir. Orta Asya’daki kayalık yamaçlar ve yüksek platolar ile Avrupa’daki alçak tarım ovaları bu geniş yaşam alanı çeşitliliğinin parçalarıdır.

Ne Yer?

İç ve Doğu Anadolu’daki üç yuvada 2007’de toplanan 40 kusmuk topağında tanınan 48 avın 37’si memeli, 11’i kuştu. Anadolu yer sincabı önemliydi. Ayrı toplanan av kalıntıları ise kuşları daha fazla temsil edebiliyordu. Bu, Dixon ve arkadaşlarının üç yuvadaki üreme dönemi örneğidir; sayılan av bireylerini gösterir.

Macaristan’daki Saker LIFE hesabı, yer sincapları kış uykusundayken güvercinlerin yıl içindeki öneminin arttığını; ilkbaharda göçmen sığırcıkların, kışın da tarla farelerinin avlandığını anlatır.

Nasıl Avlanır?

Karadaki avı ararken yere yakın uçar; küçük memelileri ve kuşları yakalamak için farklı avlanma yöntemleri kullanır. Macaristan’daki Saker LIFE hesabı, eşlerin bazen birlikte avlandığını ve başka yırtıcıların yakaladığı avı da alabildiğini belirtir. Oiseaux.net, bazen yerde yürüyerek kınkanatlı böcekleri de yakaladığını belirtir.

Bozkırda Yuva Yeri

Ağaçsız bozkırda av bulunması, tek başına yeterli yuva yeri olduğu anlamına gelmez. Orta Moğolistan’da 2009–2010’da kurulan 5.000 yapay yuvanın 2011–2015 izlemesinde çok sayıda Ulu Doğan yerleşti. Zhang ve arkadaşlarının 2024 çalışması, 2013–2015 için yılda ortalama 602 çiftin ürediğini ve tahminen 1.735 yavrunun yuvadan başarıyla ayrıldığını bildirdi. Yavru sayısı, saha gözlemleri ile yuva başarısına ilişkin modelin birleştirilmesiyle tahmin edilmişti.

Av ile Yavru Başarısı

Moğolistan’daki aynı araştırmanın 2012 besin incelemesinde 323 yuvadan 2.060 kusmuk topağı toplandı. Topaklardaki küçük memeli sıklığı, avın bulunabilirliği için dolaylı bir göstergeydi. Bu gösterge yüksekken yumurtlamanın daha erken olması, daha çok yumurta ve daha yüksek yuva başarısıyla ilişki bulundu. Başarılı yuvalarda yuvadan ayrılabilen yavru sayısıyla ilişki ise anlamlı değildi. İlişkinin anlamlı bulunmaması, avın hiçbir etkisinin olmadığını kanıtlamaz.

Genç Kuşlar ve Elektrik Hatları

Direğe konmak, elektrik hattının kuş için güvenli olduğunu göstermez. Moğolistan’da 2013–2015 ve 2018’de yapılan farklı hat taramalarında toplam 1.721 Ulu Doğan elektrik çarpması sonucu ölü bulundu. Dixon ve arkadaşlarının 2020 yayınında, 2013–2014’te tek hat üzerinde toplanıp yaşı belirlenen 459 kuşun 404’ü yuvadan ayrıldıktan sonraki ilk yılı içindeydi. Sayı, ölü bulunup yaşı belirlenebilen kuşların yaş dağılımıdır; yaşayan bütün topluluğun ölüm yüzdesi değildir.

Aynı Tür, Farklı Bölgesel Eğilimler

Koruma durumu, her bölgede aynı yönde değişmez. Avrupa’daki ülke verilerini 2012–2022 için birleştiren 2025 çalışması, Orta Avrupa’daki yavaş artışla Karadeniz çevresindeki olası düşüşü ayrı değerlendirdi. Araştırmacılar ülkeler arasındaki bağlantıların da önemli olduğunu vurguladı. Benzer bir toplam sayı, bütün alt toplulukların iyi durumda olduğu anlamına gelmez; bu Avrupa sonucu dünya nüfusunun arttığını da göstermez.