← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Uzunbacak · Himantopus himantopus

Hızlı Tanı

Uzunbacak (Himantopus himantopus), ince ve düz siyah gagası, beyaz alt tarafı, koyu kanatları ve çok uzun pembe-kırmızı bacaklarıyla tanınır. Küçük başı ve narin gövdesi, bacaklarının uzunluğunu daha da belirgin gösterir.

Genel Görünüm ve Duruş

Uzun boyun, ince gaga ve çubuk gibi bacaklar narin bir silüet oluşturur. Gaga siyah, gözler kırmızı, erişkinin bacak ve parmakları pembemsi kırmızıdır. Beyaz alt taraf, koyu üst bölümle belirgin karşıtlık yapar.

Kuyruk, parlak beyaz karınla aynı saflıkta beyaz değildir; açık gri ton taşır. Yumurtadan yeni çıkmış yavrular da erişkinin temiz siyah-beyaz desenini taşımaz: üzerlerindeki gri ve kahverengi hav tüyleri koyu beneklidir. Havlı yavru ile uçuş tüyleri gelişmiş genç kuş, iki farklı gelişim aşamasıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkekte sırt, omuz tüyleri ve kapalı kanadın iç yanında görülen uzun tüyler siyahtır. Dişide bu bölgeler koyu kahverengidir ve siyah kanat örtüleriyle karşıtlık oluşturur. Dolayısıyla dişinin kanadının tamamını kahverengi olarak düşünmemek gerekir.

Baş ve boyundaki koyu alanın genişliği iki eşeyde de çok değişir. Erkek bütünüyle beyaz başlı da, geniş siyah alanlı da olabilir. İspanya için hazırlanan CSIC hesabı, üreme dışı dönemde erkeğin sırtına da kahverengi tüylerin karışabildiğini belirtir; yalnız koyu tepeye bakarak eşey söylenmez.

Genç kuşun üst tarafındaki kahverengi tüyler açık sarımsı kenarlıdır; bu, sırt ve kanat üzerinde ince pullu bir görünüş oluşturur. Baş tepesi grimsi, bacaklar soluk pembedir. Kanadın iç bölümündeki uzun uçuş tüylerinin açık uçları, erişkinin daha düz koyu kanadından ayrılmasına yardımcı olur.

İkinci takvim yılındaki kuş, genel görünüşte erişkin dişiyi andırabilir. Ancak gençlikten kalan aşınmış, açık uçlu uçuş tüylerini hâlâ taşıyabilir. Bu nedenle kahverengi sırt gördüğümüzde yaş olasılığını da düşünmek gerekir. Gençlerin kanat parlaklığına göre kesin eşey ayrımı güvenilir sayılmaz.

Tüylerin yenilenme zamanı da görünüşü değiştirir. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin İspanya için hazırladığı rehberde erişkinin üreme sonrasındaki tam tüy değişiminin göç sırasında kesilip kışlama alanında tamamlanabildiği belirtilir. Gençlerin ilk değişimi ise kısmidir: gövde tüyleri, bazı orta kuyruk tüyleri ve küçük kanat örtülerinin çoğu yenilenir; bütün uçuş tüyleri aynı anda değişmez.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta koyu kanat altları, beyaz gövdeyle keskin karşıtlık kurar. Boyun ve ince gaga öne uzanırken iki uzun bacak arkada belirgin bir çıkıntı oluşturur. Gövdeyi aşan bu bölüm kuyruk değil, bacak ve ayaklardır. Renkler uzaktan silikleştiğinde bu oranlar yine işe yarar.

Uçuşu hızlı ve doğrudandır; hızlı kanat vuruşları kullanır. Çoğu zaman alçaktan uçsa da göç sırasında yükseğe çıkabilir.

Ses ve Davranış

Sık duyulan çağrısı keskin ve tiz bir “kik-kik-kik” dizisidir. Havalandırıldığında daha burundan gelen “kuit” benzeri bir ses çıkarabilir.

Yuva yakınında tehdit algıladığında çok gürültülü olabilir. Oiseaux.net, yavrulardan uzaklaştırmak için kanadı kırılmış gibi davranabildiğini anlatır. Kuluçka değişimi sırasında yerden ot alıp omzunun üzerinden arkaya atma hareketi de tarif edilir. Alarm veren ailenin üzerine gidilmez; yavruyu bulmaya çalışmak yerine geri çekilinir.

Yuva genellikle suya yakın zeminde, adacıkta veya sığ su içindeki bir yükseltidedir; bitki parçalarından yapılır ve çamur içerebilir. İspanya için CSIC hesabı çoğunlukla dört, sıkça üç yumurta bildirir. İki eş de kuluçkaya katılır. Yumurtlama tamamlandıktan ilk yumurtanın açılmasına kadar yaklaşık 22 gün verilir; bu süre ilk yumurtanın bırakıldığı günden başlamaz.

Japonya’nın Tokyo Körfezi çevresindeki 1997–2006 gözlemlerinde yavrular çıkıştan birkaç saat sonra yuvayı terk edip kendi besinlerini toplamıştır. Yetişkinler onları beslenme yerlerine götürmüş, tehlikelere karşı korumuş ve özellikle ilk dönemde altlarına alarak ısıtmıştır. Bu kuşlar yaklaşık dört haftada uçabilir hâle gelmiştir; yuvadan yürüyerek ayrılmalarıyla uçmaya başlamaları aynı olay değildir.

İki eşin görevi her aşamada aynı yoğunlukta değildir. Güneybatı İspanya’da Veta la Palma’da 1990 ilkbaharında incelenen 13 çiftlik kolonide, yumurtlama öncesi erkekler yuva yapımına, hareket etmeye ve saldırgan karşılaşmalara dişilerden daha çok zaman ayırdı. Yumurtlama sırasında erkek yuvayı kurup yumurtaları örterken dişi daha uzun süre besin aradı. Kuluçkanın son bölümünde ise dişi yuvada daha fazla kaldı. Bunlar gündüz gözlemlerine dayanan yerel iş bölümü bulgularıdır.

Kur yaparken dişi başını alçaltıp gagasını yataya yakın tutabilir. İtalya’nın kuzeydoğusundaki Foce Isonzo alanında 2001–2003 ilkbahar ve yazlarında video kaydıyla çalışan Ventolini ve arkadaşları, erkeğin dişinin iki yanına geçerek yaptığı hareketleri anlatır: gagayı suya daldırıp sallama, göğüs ve kanat tüylerini düzeltme birbirini izler. Böyle bir diziyi, kuşun yalnız su içmesi veya olağan tüy bakımı yapmasıyla karıştırmamak gerekir.

Baş desenindeki kişisel farklılıklar, araştırmada kuşları ayırt etmeye de yarar. Veta la Palma’nın 1990 çalışmasında yetişkinler yakalanıp halkalanmamış, baş ve boyun desenleriyle tanınmıştır. Uzaktan kimliği belirsiz kalan gözlemler analize alınmamıştır. Bu yöntem, aynı eşlerin davranışını izlemek için kullanılmıştır; baştaki siyah miktarını kesin eşey işareti saymaz.

Karıştırılabilecek Türler

1. Kılıçgaga (Recurvirostra avosetta) da siyah-beyazdır; ancak ince gagası belirgin biçimde yukarı kıvrılır ve bacakları mavidir. Uzunbacak’ın gagası düz, bacakları pembe-kırmızıdır. Kılıçgaga’nın gençleri daha az karşıt renkli olabilir; buna rağmen yukarı kıvrık gaga ayrımı korur.

Dünya Yayılışı

Uzunbacak’ın doğal yayılışı güney Avrupa’dan Afrika’ya, Orta Doğu’dan Asya’nın doğusu ve güneydoğusuna uzanır. AviList’in 2026’da güncellenen v2025b listesi bu taksonu alt türlere ayırmaz. Yayılışında Madagaskar, Sri Lanka, Tayvan ve Filipinler’in bazı bölümleri de bulunur. Eski kaynaklardaki geniş “Uzunbacak” grubu bugünkü tür sınırlarıyla aynı değildir; Avustralasya’nın Himantopus leucocephalus’u ayrı bir türdür.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir sulak alan kuşudur. İzmir’deki Gediz Deltası’nın 2002 ve 2006 üreme araştırmaları ile 1990–2007 gözlem kayıtlarını değerlendiren Onmuş ve Sıkı, onu yaz göçmeni olarak tanımlar. Aynı deltada bazen kışlayan az sayıda genç de görülmüştür; bunların yerel yavrular mı, başka yerden gelen kuşlar mı olduğu belirlenememiştir. Kuzeydeki üreme topluluğunun yeri ve büyüklüğü, kullanılabilir sulak alanlara göre yıllar arasında değişmiştir.

Göç Yolculuğu

EURING ve CMS’nin Avrupa göç atlasına göre Avrupa’da üreyen kuşların başlıca kışlama alanları Afrika’dadır; Avrupa’nın en güneyinde az sayıda kuş kalır. Orta Doğu ve Afrika toplulukları ise büyük ölçüde yerleşik anlatılır. İtalya’da işaretlenmiş kuşlar güney Türkiye’de geç sonbahar ve kışın da bulunmuştur. Atlas, güneydoğu ve doğu Avrupa’dan halka geri bildirimlerinin çok az olduğunu belirtir; eldeki kayıtlar her Türkiye kuşunun izlediği yolu açıklamaz.

Üreme Alanı

Tatlı veya tuzlu sığ sulak alanları, çamurlu kıyıları ve su basmış tarlaları kullanır. Yaşam ortamı yalnız doğal göllerle sınırlı değildir; tuzlalar, arıtma havuzları ve başka insan yapımı sığlıklar da kullanılabilir. EURING/CMS tür hesabı, bataklıklardan alkali göllere kadar bu çeşitliliği vurgular.

Yuva Yeri

Yuva çevresindeki yükselti ve suya yakınlık önemlidir. Veta la Palma’da 1990’da araştırılan küçük koloni, yaklaşık 100 hektarlık acı su havuzunun ortasındaki adacığa bağlı dar insan yapımı setleri kullanıyordu. Setlerin üzerinde seyrek deniz börülcesi toplulukları vardı. Burada araştırılan alan, açık deniz kıyısından çok suyla çevrili bir havuz ve set sistemiydi.

Günlük Alan Kullanımı

Tokyo Körfezi çevresindeki 1997–2006 araştırmasında kışlama alanları arasında akarsu ağızları, tuzlu su giren kanallar, gelgit düzlükleri ve tatlı su havuzları bulunuyordu. Bazı alanlar üreme mevsiminde de kullanılmıştı.

Ne Yer?

Başlıca besinleri sucul böcekler ve larvaları, solucanlar, küçük kabuklular ve yumuşakçalardır; iribaşlar ve örümcekler de alınabilir. Naturalis hesabında saz benzeri bitkilerin tohumları ve küçük meyveler de yer alır. Böylece av listesi yalnız tek bir böcek grubundan oluşmaz.

Nasıl Avlanır?

Sığ suda yürürken su yüzeyini gözleyip seçtiği avı gagasıyla toplar. Gerektiğinde gagasını, hatta başını suya sokabilir; başını yana oynatarak dipteki küçük canlıları yerinden kaldırıp yakalayabilir. İspanya için CSIC hesabında gaga neredeyse yatay tutularak yüzeyin süpürülmesi de anlatılır. Gece de beslenebilir; aynı hesap gece avlanmasının görmeye dayanıyor gibi görünmediğini belirtir.

İtalya’nın kuzeydoğusunda Foce Isonzo’da 2001 ve 2002’de video ile izlenen 44 erişkinde, avı sağ gözün görüş alanında tutarak yapılan gagalama daha sık görülmüştür. Bu yönden seçilen avlara vuruşlar, sol taraftakilere göre daha sık başarılıydı; başarı, sonrasındaki yutkunma ve baş sallama hareketlerinden anlaşılıyordu. Bu, izlenen topluluğun eğilimidir; her kuşun her avı aynı gözle seçtiği anlamına gelmez.

Kuraklık ve Alan Değiştirme

Uzunbacak her yıl aynı sulak alanda aynı sayıda üremeyebilir. İspanya’daki Doñana’da yapılan ve 2007’de yayımlanan çalışma, üreyen çift sayımlarını 1988–2003 döneminde halkalanıp yeniden gözlenen 2.964 bireyin verileriyle birlikte inceledi. Kurak koşullar, yerel üreme alanına bağlılıktaki değişim ve olağan alanın dışına dağılmayla ilişkili bulundu. Araştırma, yeniden görülme oranının gözlem çabasından da etkilenebildiğini açıkça belirtir; bir kuşun aynı yerde bulunamaması tek başına öldüğünü göstermez.

İki Dişili Üreme Grupları

Japonya’da Uzunbacak genellikle bir erkek ve bir dişiden oluşan çiftlerle ürer. Buna karşın Tokyo ve Chiba çevresinde 1997–2006 arasında altı istisnai üreme üçlüsü ayrıntılı izlenmiştir. Bazıları, önceki yılın dişi yavrusunun aileden ayrılmamasıyla oluşmuştur. Dört üçlüde iki dişi de yumurtlamış; ortak yuvalarda yedi veya sekiz yumurta bulunmuştur. Aynı üçlünün bir yıl ortak, ertesi yıl iki ayrı yuvayı kullanması da gözlenmiştir. Bu kayıtlar, bir yuvadaki yumurta sayısının her zaman tek dişinin yumurtlamasını yansıtmadığını gösterir.

Gana’da İki Üreme Dönemi

Gana’daki Densu Deltası’nda 2016 ve 2017 üreme dönemleri boyunca 277 yuvadaki toplam 845 yumurta izlenmiştir. Taye’nin 2019 tarihli üniversite tezinin özetinde bir yuvadaki yumurta sayısı 1–5, ortalama kuluçka süresi 23,48 gün olarak bildirilir. İlk yılda üreme mart başında, ikinci yılda nisan başında başlamış; iki yıl da temmuz sonuna kadar sürmüştür. Çalışma, doğrudan gözlem ve video kayıtlarının yanında dip canlılarından alınan örneklere de dayanır.

Su Kenarında Yuva Yapısı

Suya yakın bir yuvanın yapısı, daha kuru zemindeki yuvadan farklı olabilir. Güney İspanya’da 1989’da incelenen karışık bir Uzunbacak–Kılıçgaga kolonisinde, suya değen Uzunbacak yuvaları daha büyük ve çamur içeren yapılardı. Cuervo’nun 2004 çalışması, bu esnek yapımı su kenarında yuvalamaya uyum olarak yorumladı. Ancak başarılı ve başarısız Uzunbacak yuvalarının konum ve özellikleri arasında anlamlı fark bulmadı. Bu sonuç, daha büyük her yuvanın mutlaka başarılı olacağını söylemez.