← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Külrengi Yelkovan · Ardenna grisea

Hızlı Tanı

Külrengi Yelkovan, gövde altı da koyu olan, uzun ve dar kanatlı bir deniz kuşudur. Kanadın altını gösterdiğinde gümüşümsü bir açıklık seçilebilir; göğüs ve karın beyazlaşmaz. Koyu gövdeyle daha açık kanat altının birlikteliği, beyaz karınlı yelkovanlardan ayrılmasında önemlidir.

Külrengi Yelkovan, Sooty Shearwater ve Ardenna grisea aynı türdür. Eski yayınlardaki Puffinus griseus, bu kuşun önceki cins adıdır. İncelenen AviList v2025b alt tür ayırmaz. Kısa Kuyruklu Yelkovan (Ardenna tenuirostris) ise ayrı bir türdür.

Genel Görünüm ve Duruş

Genel rengi kurum kahverengisinden koyu griye değişir. Baş, kanadın en dış uçuş tüylerinin üstü ve kuyruk daha koyu olabilir. Sırtın omuzlara yakın tüyleri pullu görünebilir. Çene ve boğazın üst bölümü hafifçe açılsa da göğüsten başlayan alt tarafın tamamı beyaz bir alan oluşturmaz; üst tarafın daha soluk bir karşılığı gibi görünür.

Küçük, yuvarlak başı ve kısa kuyruğuna karşılık gövdesi dolgun görünür. Uzun ve ince gaganın ucu belirgin kancalıdır; üstte tüp biçimli burun açıklıkları vardır. Bu yapı, suya yakın uçarken uzaktan görülen dar kanatlı silüeti tamamlar.

Tüyler aşınma ve güneşte solmayla açılabilir.

Yeni Zelanda uzman hesabında ayaklar koyu gri anlatılır. Uçuşta kuyruk ucunun gerisine çok az taşarlar. Ayaklar gövdenin altında kaldığında ya da kuş uzaktayken arka uç olduğundan daha kısa görünebilir. Ayaklarla kuyruk arasındaki ilişki, benzer Kısa Kuyruklu Yelkovanla karşılaştırırken yardımcıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı tüy görünüşündedir. Gençler de genel desen bakımından erişkinlere benzer; ayrı bir beyaz karınlı gençlik giysisi bulunmaz. Deniz üzerindeki gözlemde yalnız kahverenginin koyuluğuna bakarak erkek, dişi veya kesin yaş etiketi verilmez.

Uçuşta Görünüm

Denize yakın uçarken sert kanat vuruşlarını uzun süzülüşlerle birleştirir. Rüzgâr güçlendiğinde denizin üzerinde daha yüksek yaylar çizebilir, bunları hızlı kanat vuruşları izleyebilir.

Kanat altının gövdeye yakın koyu bölümünden sonra küçük örtü tüylerinde açık kahverengi, gri ve değişen miktarda beyaz görülür. Uzun uçuş tüyleri daha koyudur. Böylece açıklık, kanadın tamamını beyazlatan tekdüze bir yüzey değil, koyu uçuş tüyleriyle çevrelenen daha açık bir bölgedir. Her kuşta aynı keskinlikte beyaz bir leke beklemek doğru değildir.

Ses ve Davranış

Denizde genellikle sessizdir. Yeni Zelanda üreme kolonilerinde ise özellikle geceleri yüksek, ritmik çağrılar duyulur. Oyukta veya yüzeyde duran iki kuş karşılıklı seslenebilir. Gündüz oyuktan daha yumuşak sesler de gelebilir.

Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’nda 1968–1969 sezonunda izlenen on yuvada, 32 kuluçka nöbetinin ortalaması yaklaşık 9,4 gündü. Erkek ve dişinin nöbetleri benzer uzunluktaydı; değişimler gece yapılıyordu. Bu süre yumurtanın toplam gelişim süresi değildir: bir eşin oyukta kaldığı bölümün uzunluğudur. Diğeri bu sırada denizdeyken, yumurtanın başında uzun süre aynı kuş bulunabilir. Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’nda 1969’da her gün tartılarak izlenen dokuz yavru, ilk beş gününde neredeyse her gece besin alıyordu. Büyüdükçe besinsiz geçen aralar uzadı. Bu küçük örneklem, ebeveynin her gün yuvada bulunmamasının hemen bakımın bittiği anlamına gelmediğini gösterir; araştırmacıların izlediği yavrulardaki gelişim örüntüsüdür.

Yeni Zelanda’da yuva, toprak oyuğunun sonundaki yaprak döküntüsüyle döşenmiş odadır. Tek beyaz yumurta bırakılır; kuluçkayı ve yavru bakımını iki eş paylaşır. Kuluçka 53–56 gün, yavrunun yuvada kalışı 86–106 gün sürer. Uzman hesap, uçup ayrılan yavrunun o aşamada bağımsızlaştığını bildirir. Bunlar Yeni Zelanda üreme anlatımının süreleridir. Koloni zemini oyuklarla dolu olabileceğinden girişlerin üzerinde yürünmemelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Yelkovan adıyla bilinen yelkouan biçiminin (Puffinus yelkouan yelkouan; eski dar kapsamıyla Yelkouan Shearwater) üstü koyu gri, altı beyazdır; bazı kuşlarda kanadın gövdeye birleştiği yerde ve kuyruk altında koyu işaretler bulunabilir. İncelenen AviList v2025b yelkouan ile Balear biçimini Mediterranean Shearwater altında birleştirir. Buradaki karşılaştırma beyaz alt taraflı yelkouan alt türü içindir; bütün geniş türün tek görünüşü değildir.

Boz Yelkovanda (Calonectris diomedea; Scopoli’s Shearwater) sarımsı gaga, daha açık kahverengi baş ve beyaz gövde altı farklıdır. İyi bir alt kanat görünüşünde en dış uçuş tüylerinin diplerindeki beyazlık da görülebilir. Ancak Boz Yelkovanı Külrengi Yelkovandan ayırmak için asıl yararlı fark, beyaz gövde altıyla sarı gaganın birlikteliğidir. Külrengi Yelkovanın koyu göğüs ve karnı bu görünüşü vermez.

Büyük Yelkovanda (Ardenna gravis; Great Shearwater) koyu başlık, beyaz boyun yanları ve kuyruk dibindeki dar beyaz bant dikkat çeker. Gövde altı çoğunlukla beyaz, karınla kanat altı değişen kahverengi lekeli olabilir. Gençlerde ve sonbahar sonu-kış erişkinlerinde beyaz boyun halkası daha az belirgindir. Bu yüzden halka eksikliği tek başına Külrengi Yelkovan demek değildir; alttaki geniş beyaz alanlar da incelenir.

Kısa Kuyruklu Yelkovan (Ardenna tenuirostris; Short-tailed Shearwater) benzer koyu renktedir; başı ve gagası görece daha küçüktür. Baş ve gaga oranları, mümkünse kuş farklı açılara döndüğünde birlikte incelenir.

Dünya Yayılışı

Güneydoğu Avustralya, Yeni Zelanda ve ona bağlı güney adaları ile Güney Amerika’nın en güneyinde ürer. Falkland ve Tristan da Cunha adaları da AviList v2025b listesindeki üreme alanları arasındadır. Üreme dönemi dışında Kuzey Atlantik’te Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya, Kuzey Pasifik’te Alaska Körfezi ve ABD’nin batı kıyılarına kadar ulaşır. Böylece üreme alanları güneyde olsa da yılın başka dönemlerinde kuzey denizlerinde bulunabilir.

Türkiye'deki Durumu

OSME’nin Ağustos 2024 listesi, Türkiye’nin ilk kaydını Ocak 2022’de Hatay Milleyha açıklarından bildirir. Bu tarihli nadir kayıt Türkiye’de üreyen bir topluluk veya düzenli göç koridoru bulunduğunu göstermez. Derlemedeki bilgi, sonraki bütün gözlemlerin sayıldığı güncel bir ülke toplamı değildir. Ege ve Akdeniz için her ay düzenli görülme takvimi de bu tek tarihli kayıttan çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Yeni Zelanda’nın Whenua Hou ve Mana kolonilerinde 2005’te takılan aygıtlardan 19 kuşun tam yolculuk kaydı elde edildi. Kuşlar Pasifik’te sekize benzeyen geniş döngüler yaptı; Japonya, Alaska veya Kaliforniya çevresindeki üç bölgeden birinde uzun süre kaldı. Üreme dönemi dışındaki hesaplanmış yolun ortalaması 64.037 km idi. Konumlar ışık ölçümlerinden tahmin edildiğinden bu, GPS ile çizilmiş kesin bir rota değildir; Türkiye’deki kuşun kökenini de belirlemez.

Üreme Alanı

Güney Yarımküre’de ada ve kıyı burunlarının otlu veya ağaçlı yamaçlarında yuvalanır. Açık denizde ise akıntıların avları yoğunlaştırdığı alanları kullanır. Karadaki koyu bir oyukla denizdeki besin alanı birbirinden uzaktır; türün yaşamı yalnız kıyıda görülen sürüyle sınırlı değildir.

Yuva Yeri

Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’ndaki eski saha araştırmasında, tünellerin ağaç köklerinden kaçınmak için kıvrılabildiği gözlendi. Bu nedenle yalnız dış girişe bakıldığında içerideki yuva odasının yeri ve biçimi anlaşılmaz. Bir orman zemininin altında, görünenden daha karmaşık tüneller bulunabilir.

Günlük Alan Kullanımı

Yeni Zelanda kolonilerinde kuşlar akşam denizde toplanır, çoğunlukla güneş battıktan sonra karaya gelir. Sabah ayrılışları gün doğmadan başlar. Oyuk sistemi karmaşıktır: birkaç çift aynı girişten yararlanabilir veya bir sistemin birden çok girişi olabilir. Bu yüzden görünen giriş sayısı doğrudan üreyen çift sayısı değildir.

Ne Yer?

Kenn Kaufman’ın Kuzey Amerika için hazırladığı uzman hesabında, Kuzey Pasifik’te küçük balıklar temel besin olarak anlatılır; kril denen karidese benzeyen küçük kabuklular, başka kabuklular, kalamar ve denizanaları da alınır. Kuzey Atlantik için özellikle kril ve balık öne çıkarılır. Aynı deniz kuşu farklı okyanus kesimlerinde farklı avlardan yararlanabilir; bu bölgesel listeler belirli bir yılda ölçülmüş av yüzdeleri değildir.

Nasıl Avlanır?

Avı yüzeyden alabilir veya suya dalıp kanatlarıyla ilerleyerek kovalayabilir. Havadan da denize dalar. Besin yoğun olduğunda başka deniz kuşlarıyla, beslenen balinaların veya balıkçı teknelerinin çevresinde toplanabilir. Besin bulmada kokuya ek olarak görmeden de yararlanır; sürü balıklarını gece de avlayabilir. Suda otururken yüzeydeki veya hemen altındaki avı da gagasıyla alır.

Eşler Ayrı Yolculuk Yapabilir

Aynı yuvanın eşleri göçte birlikte kalmak zorunda değildir. Yeni Zelanda’da 2005’te başlatılan Pasifik araştırmasında üç üreyen çiftin her iki eşine de aygıt takılmıştı. Eşler birbirinden bağımsız hareket etti; aynı veya farklı kuzey bölgelerini kullanabildi. Bu gözlem, göç sırasında ayrılmanın sonraki üreme döneminde eş bağının mutlaka bittiği anlamına gelmediğini gösterir.

Bir Dalış Kaydının Sınırı

Yeni Zelanda kolonilerinden 2005–2006’da geri alınan aygıtların 19’u tam yol, 11’i derinlik verisi sağladı. Örneklenen dalışlarda 68,2 metreye ulaşılmıştı. Basınç ölçümleri aralıklı yapıldığından her dalış baştan sona kaydedilmedi. Bu, gözlenen örneklemdeki en derin kayıttır; türün bütün dalışlarının aynı derinlikte olduğunu veya daha derine inemeyeceğini göstermez.

Yuva Sıcaklığından Sonuç Çıkarmak

Yeni Zelanda’nın Rakiura/Stewart çevresindeki dört adada 2024–2025 sezonunda yuva odalarının sıcaklığı kaydedildi; 96 oyuğun verisi analize girdi. Bir alandaki sonuç, diğer alanların verisiyle kurulan modelle tahmin edildi ve yaklaşık yüzde 86 doğru sınıflandı. Ancak son kontrolde, uçmadan önce yuvada bulunan yavru “başarılı” sayılmıştı; bütün yavruların uçuşu doğrudan görülmedi. Sonuç, modelin başarısını anlatır; yuvaların yüzde 86’sından yavru çıktığını söylemez.

Yer Altındaki Isı Değişimi

Aynı 2024–2025 Rakiura araştırmasında oyuk sıcaklıkları dış havaya göre daha az değişiyordu. Başarısız yuvalar da bir anda soğumak yerine, sezon boyunca başarılı yuvalardan giderek biraz daha soğuk kaldı. Bu yavaş fark, yöntemle yumurtadan çıkış anını veya ebeveynin her girişini belirlemeyi güçleştirdi. Araştırmacılar yöntemin benzer ada koşullarında sınanabileceğini, başka tür ve alanlarda ayrıca doğrulama gerektiğini belirtti.