← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Büyük Yelkovan · Ardenna gravis

Hızlı Tanı

Büyük Yelkovan (Ardenna gravis; Great Shearwater), koyu takkesi, açık ense yakası, pullu kahverengi üst tarafı ve kuyruk kökündeki dar beyaz bantla tanınan iri bir deniz kuşudur. Uzun, ince, ucu kancalı gaga siyahtır. Alt tarafta beyaz zemin üzerindeki kahverengi karın ve kanat lekeleri de tanıya yardım eder.

Genel Görünüm ve Duruş

Yeni Zelanda’nın uzman rehberi, koyu takkenin gözün altına indiğini, sırt ve omuz tüylerindeki açık kenarların pullu görünüm oluşturduğunu belirtir. Koyu kuyrukla beyaz kuyruk kökü birbirinden ayrılır. Göz koyu, bacaklar pembe-gridir; kuyruk beyaz bir yelpaze gibi görünmez.

Sahadaki görünüş uzaklıkla değişir. BirdGuides teşhis rehberinde, güneş alan beyaz boyun yanlarının uzaktan parlayarak kuşu neredeyse beyaz başlı gösterebildiği anlatılır. Aynı uzaklıkta koyu takke ve ince gaga kaybolabilir. Bu nedenle yalnız görülen en parlak alana bakmak yerine, farklı dönüşlerde başın ve gövdenin desenini izlemek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek, dişi ve gençte ense beyazlığını kesin bir kimlik kartı gibi kullanmamak gerekir. ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarını kapsayan, 2025’te yayımlanmış çalışma; açık enseli gençler ve koyu enseli erişkinler bulmuştur. Beyaz yaka, tek başına erişkinlik veya dişilik kanıtı değildir.

Uçuşta Görünüm

Uçarken kanatlarını gövdeden oldukça düz uzatır. Kanadın gövdeye bağlanan kısmı Atlantik Boz Yelkovanındakinden daha dar, dış bölümü daha ince ve sivrilendir. Kanat vuruşları daha hızlı ve sert görünür. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatabilir.

Alttan görünüşte kanatların büyük bölümü beyazdır; uçlar ve arka kenar koyudur. Koltuk çevresinde ve kanat altında değişen miktarda kahverengi bulunur. Karın lekesi bazı kuşlarda çok siliktir. Gölgede kaybolan bir lekeyi yok saymak veya her kahverengi lekeli deniz kuşunu bu tür kabul etmek doğru değildir.

Ses ve Davranış

Denizde gruplar halinde dinlenebilir. Balıkçı teknelerine sokulan topluluklarda sesli ve saldırgan besin rekabeti görülebilir; türün denizde her zaman sessiz olduğu söylenemez.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanının (Calonectris borealis; Cory’s Shearwater) kalın, sarı gagası ve soluk kahverengi başı önemli farklardır. Baş ile beyaz boğaz arasındaki geçiş daha yumuşaktır; Büyük Yelkovandaki keskin takke görünümü oluşmaz. Karnı ve kanat altı daha temiz beyazdır. Sakin havada kanatlarını daha gevşek çırpar ve ön kenarı daha kavisli tutar.

Külrengi Yelkovan (Ardenna grisea; Sooty Shearwater) genel olarak koyu kahverengidir. Kanat altında gümüşümsü açık alanlar görünse de Büyük Yelkovanın beyaz göğüs ve karın zeminini taşımaz. Benzer sert kanat vuruşları, bu belirgin gövde rengi farkıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Dünya Yayılışı

Türün üreme merkezleri Güney Atlantik’teki Gough, Inaccessible ve Nightingale adalarıdır; Falkland Adaları’ndaki Kidney Adası’nda da küçük bir koloni vardır. Güncel AviList, denizdeki yayılışı Güney Amerika’nın güneyi ve güney Afrika açıklarından güney Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya kadar verir. Eski çalışmalardaki Puffinus gravis, burada ele alınan Ardenna gravis ile aynı türdür.

Türkiye’deki Durumu

Avibase’in İngilizce Türkiye listesi Büyük Yelkovanı “nadir/rastlantısal” olarak kaydeder. Bu, Türkiye’de düzenli göç geçidi, kışlama alanı veya üreme kolonisi bulunduğu anlamına gelmez. Bu taramada Türkiye için güvenilir bir mevsimlik geçiş takvimi doğrulanmadı; başka Atlantik ülkelerindeki tarihler Türkiye’ye aktarılmaz.

Göç Yolculuğu

Büyük Yelkovan, Güney Yarımküre’deki üremenin ardından Kuzey Atlantik’e göç eder. Yeni Zelanda uzman rehberi, bazı kuşların Pasifik’e de ulaştığını belirtir; Yeni Zelanda’daki kayıtlar seyrek ve tekil kuşlara aittir. Bu sıra dışı kayıtlar, türün ana Atlantik döngüsüyle aynı sıklıkta kullanılan bir Pasifik göç hattı göstermez.

Üreme Alanı

Üreme adalarında uzun otlar, eğreltiler veya alçak ağaçlıklarla örtülü kesimlerdeki toprak oyukları ve kaya yarıkları kullanılır.

Yuva Yeri

Yuva, kazılmış bir toprak oyuğunda veya kaya yarığındadır. Cornell’in tür özetinde tek beyaz yumurta, 53–57 gün kuluçka ve 105–120 gün yuvada gelişim verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuva girişini açmak, içeri ışık tutmak veya kuşu fotoğraf için çıkarmak uygun değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yılın denizde geçen bölümünde açık su kuşudur; kuzey yazında Kuzey Amerika’nın doğusundaki serin kıta sahanlığı ve sahanlık yamacında sıklaşır.

Ne Yer?

Balık, kalamar, açık deniz ahtapotları ve kabuklularla beslenir. Balıkçı teknelerinden atılan artıklar da yenebilir. Yeni Zelanda uzman hesabı, avın yüzeyden alınabildiğini veya dalarak su altında kovalanabildiğini belirtir. Gemi arkasında toplanan kuşların yediği artıklar, doğal avın bütün yıl içindeki oranını göstermez.

Nasıl Avlanır?

Inaccessible Adası’nda Kasım 2009’da, yumurtlama sonrasındaki ilk beslenme yolculuğuna çıkan dört dişiye derinlik kaydedicisi takılmış; kullanılabilir veri iki kuştan alınmıştır. On günlük kayıtta dalışların yarıdan fazlası 2 metreden sığdır. En derin ve en uzun dalış 18,9 metreye ve 40 saniyeye ulaşmıştır. Bunlar iki bireyin kayıtlarıdır; her kuşun tipik dalış süresi değildir.

Ense Rengi Yaşı Belirlemez

Ense renginin sınandığı 2025 çalışması, ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarından kuşları ve fotoğrafları bir araya getirmiştir. Açık, ara ve koyu ense sınıfları yaş gruplarını güvenilir biçimde ayırmamıştır. Massachusetts’te açık ense dişilerde daha sık görülürken, Gough açıklarındaki erişkinlerde aynı eşey farkı bulunmamıştır. Tüy aşınması ve eş seçimiyle ilgili açıklamalar, yazarların henüz ayrıca sınanması gerektiğini belirttiği olasılıklardır; bu sonuçlar bir fotoğraftan kesin yaş ya da eşey yazmaya izin vermez.

Adanın Üreme Takvimi

Gough Adası’nda Eylül 2000–Mayıs 2001’de yapılan araştırmada, kuşlar eylül ortasında kolonilere dönmüş; ekim ortasından itibaren yaklaşık bir ay denize açıldıktan sonra yumurtlamıştır. Yavruların büyütülmesi ortalama 108 gün sürmüş ve ayrılış mayıs ortasına kadar tamamlanmıştır. Okunan makale özeti bu süre için örneklem sayısını vermez; sonuç bu ada ve döneme aittir.

Seyrek Beslenen Yavrunun Gelişimi

Yavrunun büyümesi her gün aynı miktarda besin gelmesine bağlı değildir. Gough Adası’nın Eylül 2000–Mayıs 2001 dönemini ele alan çalışmasında, yavruların çoğunlukla 3–4 gün arayla büyük öğünler aldığı bildirilmiştir. Gelişim sırasında vücut kütlesi önce hızla artmış, erişkin kütlesinin yaklaşık bir buçuk katına ulaştıktan sonra uçuş öncesinde azalmıştır. Bu sonuç, başka adalardaki her yavrunun aynı kütleye veya aynı besleme aralığına sahip olduğunu göstermez; okunan özette ilgili yavru sayısı belirtilmez.

Rüzgâr ve Öğrenme Yorumu

Rüzgârla ilişkiyi inceleyen, 2022’de yayımlanmış Atlantik araştırması 71 kuşun uydu izini modellemiştir. Veriler 2006–2019’da Kanada’nın Fundy Körfezi, ABD’nin Maine Körfezi ve Gough–Inaccessible kolonilerinde başlatılan izlemelerden seçilmiştir. Güney yönündeki erken ve geç göçler farklı rüzgâr koşullarıyla karşılaşmıştır. Araştırmacılar erken göçenleri çoğunlukla daha yaşlı, geç göçenleri daha genç saymıştır; güneye izlenenlerden yalnız ikisinin üreyen erişkin olduğu kesin bilinmektedir. Bu nedenle uçuş becerisinin öğrenmeyle geliştiği açıklaması desteklenen bir yorumdur, bütün kuşların yaşı bilinerek yapılmış bir deneyin kesin sonucu değildir.